ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
(१) अङ्गनामकः राजा कस्य वंशे अभवत् ?
उत्तरम् : अङ्गनामकः राजा स्वायम्भुवस्य मनोः वंशे अभवत् ।
(२) वेनेन के सत्कारिताः के च दुष्कारिताः ?
उत्तरम् : वेनेन दुर्जनाः सत्कारिताः सज्जनाः च दुष्कारिताः ।
(३) क्षुधार्तायाः प्रजायाः परिपालनाय किम् अपेक्षितमासीत् ?
उत्तरम् : क्षुधार्तायाः प्रजायाः परिपालनाय धान्यम् अपेक्षितमासीत् ।
(४) दुर्जनैः कस्य किम् परिहृतम् ?
उत्तरम् : दुर्जनैः सज्जनानां धनं धान्यं च परिहृतम् ।
(५) पृथुः कीदृशीं भूमिं दुदोह ?
उत्तरम् : पृथुः गोरूपां स्थितां भूमिं दुदोह ।
(1) વેન રાજા કેવો હતો ?
ઉત્તર : વેન રાજા અત્યંત ક્રૂર અને અધર્મમાં રચ્યોપચ્યો રહેનારો હતો. તેણે પોતાના રાજ્યમાં યજ્ઞ, દાન વગેરે સત્કર્મો પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. તેણે દુર્જનોનો સત્કાર કર્યો હતો અને સજ્જનોનું અપમાન (દુષ્કાર) કર્યું હતું.
(2) પ્રજાની રક્ષા માટે ઋષિઓએ શું કર્યું ?
ઉત્તર : વેન રાજાના દુરાચારથી પ્રજાની સ્થિતિ અત્યંત દયનીય બની હતી. સજ્જનોનું ધન-ધાન્ય લૂંટાઈ ગયું હતું અને યજ્ઞ-કર્મ ન થવાથી દુષ્કાળ પડ્યો હતો. આ વિષમ સ્થિતિમાં પ્રજાનું રક્ષણ કરવા માટે ઋષિઓ આગળ આવ્યા. તેમણે અધર્મી રાજા વેનને દંડ આપ્યો અને તેને મારી નાખ્યો. ત્યારબાદ તેના ધાર્મિક પુત્ર પૃથુને રાજસિંઘાસન પર બેસાડ્યો.
(3) પૃથુના રાજ્યાભિષેક સમયે પ્રજાની સ્થિતિ કેવી હતી ?
ઉત્તર : પૃથુના રાજ્યાભિષેક સમયે પ્રજા ભૂખથી પીડાયેલી (ક્ષુધાર્ત) હતી. પૂર્વ રાજા વેનના શાસનમાં ચોરો અને દુર્જનોના ઉપદ્રવથી સજ્જનોનું ધાન્ય અને ધન લૂંટાઈ ગયું હતું. દેશમાં યજ્ઞ અને દાનરહિત અધાર્મિક વાતાવરણ હતું, જેના કારણે ભારે દુષ્કાળ સર્જાયો હતો.
(4) રાજા પૃથુ ભૂમિને શા કારણે બાળવા માટે ઉદ્યત થયો ?
ઉત્તર : ભૂખથી પીડાતી પ્રજાનું પાલન કરવા માટે અન્નની જરૂર હતી. પરંતુ સમગ્ર પૃથ્વી યજ્ઞ-દાનથી રહિત અને અધાર્મિક બની ગઈ હતી, જેના લીધે તે અન્ન આપતી ન હતી. આવી અન્નહીન અને નિષ્ફળ બનેલી પૃથ્વીને જોઈને ક્રોધે ભરાયેલા રાજા પૃથુ તેને બાળી નાખવા (દગ્ધ કરવા) તૈયાર થયા.
(5) દોહનક્રિયાની વિશેષતા સમજાવો.
ઉત્તર : પુરાણમાં વર્ણવાયેલી દોહનક્રિયા એ વાસ્તવમાં કૃષિકર્મનું એક રૂપક છે:
જેમ ગોવાળ પોતાની ગાયને પ્રેમથી પાળે છે અને દરરોજ સવાર-સાંજ નિશ્ચિત સમયે તથા નિશ્ચિત પ્રમાણમાં જ દૂધ દોહે છે, તેમ રાજાએ પણ પૃથ્વીનું પ્રેમથી પાલન કરવું જોઈએ.
રાજા કે ખેડૂતોએ શરદ અને વર્ષાઋતુ જેવા ચોક્કસ સમયે અને યોગ્ય પ્રમાણમાં જ પૃથ્વીનું દોહન (ખેતી) કરવું જોઈએ.
જો મનુષ્ય લોભી બનીને પૃથ્વીનું યોગ્ય રક્ષણ કર્યા વગર માત્ર શોષણ કરશે તો પૃથ્વી નાશ પામશે અને માનવજાતને મોટું નુકસાન થશે.
(1) રાજા તરીકે પૃથુ
પૃથુ એ સ્વાયંભુવ મનુના વંશમાં થયેલા અત્યંત દયાળુ અને ધાર્મિક રાજા હતા. પોતાના પિતા વેનના ક્રૂર શાસન બાદ રાજ્યગાદી પર આવ્યા પછી તેમણે ભૂખે મરતી પ્રજાની વહારે આવીને તેમનું રક્ષણ કર્યું. તેઓ પ્રાચીન પરંપરામાં પૃથ્વી પર કૃષિકર્મ (ખેતી) નો પ્રારંભ કરનાર પ્રથમ રાજા માનવામાં આવે છે. તેમણે ક્રોધ પર વિજય મેળવી પૃથ્વીને દોહીને અન્ન મેળવ્યું અને પ્રજાનું પાલન તેમ જ અનુરંજન કર્યું. તેથી તે ઉત્તમ અને પ્રજાવત્સલ રાજા તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા.
(2) ગાય તરીકે ભૂતલ
પ્રસ્તુત પાઠમાં પૃથ્વીને ગાયના રૂપમાં કલ્પવામાં આવી છે. ગાય જેમ પોતાના વાછરડા માટે અને મનુષ્યો માટે પોષક દૂધ આપે છે, તેમ પૃથ્વી પણ તમામ ચર અને અચર જીવોના પાલન માટે અન્ન અને ખનિજોરૂપી અમૃત આપે છે. ગાયને જો પ્રેમથી પાળવામાં આવે તો તે નિયમિત દૂધ આપે છે, પરંતુ જો તેને પીડા આપવામાં આવે તો તે નાસી જાય છે. તે જ રીતે જો મનુષ્ય પૃથ્વીને ગાય માનીને તેનું રક્ષણ કરશે તો તે કાયમ માટે અન્નપૂર્ણા બની રહેશે.
(3) પૃથ્વીની દોહનક્રિયા એટલે કૃષિ
પુરાણમાં વર્ણવાયેલી 'પૃથ્વીની દોહનક્રિયા' એ બીજું કંઈ નહીં પણ મનુષ્ય દ્વારા કરવામાં આવતું 'કૃષિકર્મ' (ખેતી) છે. આ રૂપકમાં:
ગોવાળ (દુધ દોહનાર) = રાજા પૃથુ / ખેડૂત
ગાય = પૃથ્વી (ભૂતલ)
દોહવાની ક્રિયા = ખેતીકામ (કૃષિકર્મ)
દૂધ = ધાન્ય (અન્ન)
જેમ ગાયને યોગ્ય ખોરાક અને રક્ષણ આપીને નિયત સમયે જ દોહવામાં આવે છે, તેમ જમીનને ખેડીને, ખાતર-પાણી આપીને અને ચોક્કસ ઋતુમાં ખેતી કરીને અન્ન મેળવવામાં આવે છે.
(1) વેન રાજા
વેન એ સ્વાયંભુવ મનુના વંશમાં જન્મેલા અંંગ રાજાનો પુત્ર હતો. તે અત્યંત નિર્દય અને ધર્મવિરોધી રાજા હતો. તેણે રાજસત્તાનો દુરુપયોગ કરીને યજ્ઞ-યાગાદિ અને દાન જેવાં શુભ કાર્યો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. તેણે રાજ્યમાંથી ધર્મનો નાશ કર્યો હતો, જેના કારણે ચોરી અને લૂંટફાટ વધી ગઈ હતી. આખરે તેના અત્યાચારોથી કંટાળીને ઋષિઓએ તેને દંડ આપીને મારી નાખ્યો હતો.
(2) અનેકાર્થસંગ્રહ / અમરકોષ / આખ્યાતચન્દ્રિકા (કોષગ્રંથો)
(નોંધ: આ મુદ્દો પ્રકરણની પ્રસ્તાવના આધારિત છે)
સંસ્કૃત સાહિત્યમાં શબ્દોના અર્થ અને પર્યાયવાચી શબ્દો સમજવા માટે કોષગ્રંથોનું મહત્ત્વ છે. આચાર્ય હેમચંદ્ર રચિત 'અનેકાર્થસંગ્રહ', અમરસિંહ રચિત 'અમરકોષ' અને ભટ્ટમલ્લ રચિત 'આખ્યાતચન્દ્રિકા' એ સંસ્કૃતના સુપ્રસિદ્ધ કોષગ્રંથો છે. વ્યાકરણ જ્યાં ભાષાના બંધારણનો ખ્યાલ આપે છે, ત્યાં કોષગ્રંથો શબ્દોના પ્રાસંગિક અર્થ, લિંગભેદથી થતો અર્થભેદ અને વિવિધ પર્યાયવાચી શબ્દોનું જ્ઞાન કરાવે છે.
(3) 'લોલુપમાનસઃ' જન દ્વારા થતી હાનિ
'લોલુપમાનસઃ' એટલે કે લોભી મનવાળો માણસ. પાઠના અંતે આપેલા શ્લોકમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે જો ખેતી અને વેપારમાં જોડાનારો માણસ માત્ર ક્ષણિક સ્વાર્થ અને લોભવશ થઈને પૃથ્વીનું રક્ષણ નહીં કરે (એટલે કે જમીન, જંગલો અને પર્યાવરણનું અંધાધૂંધ શોષણ કરશે), તો પૃથ્વીની ફળદ્રુપતા અને કુદરતી સંપત્તિનો નાશ થશે. પરિણામે માનવજાતને જ ખૂબ મોટી હાનિ વેઠવી પડશે.