ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
(१) वनचराणां संक्षोभहेतुः किम् अस्ति ?
उत्तरम् : भीमसेनस्य चेष्टितम् एव वनचराणां संक्षोभहेतुः अस्ति ।
(२) वनचराः कथं वृत्तिं कल्पयन्ति ?
उत्तरम् : वनचराः द्रुमैः फलैः च वृत्तिं कल्पयन्ति ।
(३) कः पौरवपारिजातः अस्ति ?
उत्तरम् : अजातशत्रुः युधिष्ठिरः पौरवपारिजातः अस्ति ।
(४) हनूमान् कस्य अग्रजन्मा ?
उत्तरम् : हनूमान् भीमसेनस्य अग्रजन्मा અસ્તિ ।
(૧) अहो, धाष्टर्यं वानरस्य । (અરે, વાનરની ધૃષ્ટતા!)
સંદર્ભ: આ વાક્ય 'સૌગન્ધિકાહરણમ્' નાટકમાંથી સંપાદિત કરવામાં આવેલા પાઠ 'हनूमद्भीमसेनयोः संवादः' માંથી લેવામાં આવ્યું છે. આ વાક્ય ભીમસેન મનમાં (સ્વગત) બોલે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: ભીમસેન જ્યારે વનમાં જઈ રહ્યો હોય છે ત્યારે માર્ગમાં હનુમાનજી (વાનરરૂપે) રસ્તો રોકીને બેઠા હોય છે. ભીમના આવવા છતાં પણ વાનર સહેજ પણ ગભરાયા વગર સ્થિર બેસી રહે છે અને ભીમના વર્તન સામે વાંધો ઉઠાવે છે. આથી ભીમને વાનરની આવી નીડરતા અને ઉદ્ધતાઈ જોઈને આશ્ચર્ય થાય છે અને તે કહે છે કે "અરે, આ વાનરની કેવી ધૃષ્ટતા કે હિંમત!"
(૨) तदेषां परतः पीडा युज्येत किमुपेक्षितुम् । (તો પછી અન્યો દ્વારા થતી આ (વૃક્ષોની) પીડાની ઉપેક્ષા કરવી શું યોગ્ય છે?)
સંદર્ભ: આ શ્લોકાંશ 'हनूमद्भीमसेनयोः संवादः' પાઠમાંથી લેવાયેલ છે. આ વાક્ય હનુમાનજી ભીમસેનને કહે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: હનુમાનજી ભીમને વનચર પ્રાણીઓ અને વૃક્ષોનું મહત્વ સમજાવતા કહે છે કે આ જંગલો અને તેના વૃક્ષો-ફળો જ અમો વનવાસીઓનું જીવન નિર્વાહ ચલાવે છે. તેથી જો કોઈ માણસ કે પ્રવાસી આ વૃક્ષો કે વનપ્રદેશને નુકસાન પહોંચાડે અથવા પીડા આપે, તો તેનું રક્ષણ કરવું એ અમારી ફરજ છે. આવા સમયે મૌન રહીને ઉપેક્ષા કરવી યોગ્ય નથી.
(૩) અયે, વયમરણ્યચારિણઃ । કુતો નામ શૌર્યમસ્માસુ । (અરે, અમે તો વનચર (જંગલમાં રહેનારા) છીએ. અમારામાં શૌર્ય વળી ક્યાંથી હોય?)
સંદર્ભ: આ વાક્ય 'हनूमद्भीमसेनयोः संवादः' પાઠનું છે. આ વાક્ય હનુમાનજી ભીમસેનને કટાક્ષમાં કહે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: જ્યારે ભીમસેન પોતાને શૂરવીર માનીને વાનર (હનુમાનજી) સાથે વાગ્યુદ્ધ કરે છે અને પોતાની ક્ષત્રિયતાનો ગર્વ બતાવે છે, ત્યારે હનુમાનજી અત્યંત વિનમ્રતાનો નાટક કરીને ભીમનો અહંકાર ઓછો કરવા માટે હસીને આ કટાક્ષત્મક વાક્ય કહે છે કે અમે તો જંગલમાં રખડનારા સાધારણ વાનરો છીએ, અમારા જેવા પશુઓમાં શૂરવીરતા કે પરાક્રમ ક્યાંથી હોય!
(૧) શાખામૃગઃ - વાનરઃ, કંપિઃ
(૨) કાનનમ્ - વનમ્, અરણ્યમ્
(૩) નિપુણઃ - ચતુરઃ, કુશલઃ, દક્ષઃ
(૪) દ્રુમઃ - વૃક્ષઃ, પાદપઃ, તટુઃ
(૫) ચેતઃ - મનઃ, હૃદયમ્
(૧) ભીમસેનને માર્ગમાં રહેલ વાનર અભૂતપૂર્વ કેમ લાગે છે ?
ઉત્તર : સામાન્ય રીતે માણસ કે કોઈ મોટો વીર પુરુષ આવે ત્યારે વાનરો ગભરાઈને ભાગી જતા હોય છે. પરંતુ માર્ગમાં બેઠેલો આ વાનર (હનુમાનજી) ભીમસેનને જોઈને પણ સહેજ પણ ગભરાયા વગર અત્યંત શાંત અને અચલ બેસી રહ્યો હતો. વાનરોમાં આવી ધૈર્યતા અને નિર્ભયતા ભીમે પહેલાં ક્યારેય જોઈ ન હોવાથી તેમને આ વાનર અભૂતપૂર્વ લાગે છે.
(૨) હનુમાન ભીમને શા માટે રોકે છે ?
ઉત્તર : ભીમસેન જ્યારે જંગલમાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો ત્યારે તેના ચાલવાના અને ધસમસવાના કારણે વનપ્રદેશમાં ખળભળાટ અને અશાંતિ સર્જાઈ હતી તથા વૃક્ષોને નુકસાન થઈ રહ્યું હતું. વનના રક્ષક તરીકે વાનરોની ફરજ આવતી હોવાથી અને ભીમના અહંકારને ઓછો કરવા માટે હનુમાન ભીમને રોકે છે.
(૩) હનુમાન ભીમને પરિચય પૂછે છે ત્યારે ભીમ શું કહે છે ?
ઉત્તર : જ્યારે હનુમાન ભીમસેનને તેનો પરિચય પૂછે છે, ત્યારે ભીમ પોતાનું નામ સીધું આપવાને બદલે ક્ષત્રિય સહજ ગર્વથી કહે છે કે, "હું ક્ષત્રિય છું. મારી આ વિશાળ ભુજાઓ અને આ વિશાળ છાતી જોઈને જ શું તમને મારો પરિચય નથી મળતો?"
(૪) ભીમસેન યુધિષ્ઠિર વિશેની કઈ વાત સાંભળીને દુઃખ અનુભવે છે ?
ઉત્તર : જ્યારે હનુમાન કટાક્ષમાં કહે છે કે, "શું યુધિષ્ઠિર એ જ છે જેમને તેમના અત્યંત બળવાન શત્રુઓએ હરાવીને તેમનું રાજ્ય પડપંચાવી લીધું અને જેઓ અત્યારે વનમાં ભટકી રહ્યા છે?" આ રીતે પોતાના જ્યેષ્ઠ ભાઈ યુધિષ્ઠિરના પરાભવ અને વનવાસની કડવી વાસ્તવિકતા સાંભળીને ભીમસેન અત્યંત દુઃખ અને ક્ષોભ અનુભવે છે.
(૫) હનુમાનને પૂંછડું ખસેડી લેવા ભીમસેન કહે છે ત્યારે તેઓ શું કરે છે ?
ઉત્તર : જ્યારે ભીમસેન હનુમાનને રસ્તામાંથી પૂંછડું ખસેડી લેવાનું કહે છે અને અન્યથા સમુદ્ર ઓળંગનારા હનુમાનની જેમ તેમને ઓળંગીને જવાની ધમકી આપે છે, ત્યારે હનુમાનજી પોતાની ઓળખ છતી કરવાનો યોગ્ય સમય સમજીને અત્યંત હર્ષ સાથે ભીમને પોતાનો પરિચય આપે છે કે "હું જ તારો મોટો ભાઈ હનુમાન છું" અને તેને ગાઢ આલિંગન આપે છે.
(૧) અજાતશત્રુઃ
'અજાતશત્રુ' એ પાંડુપુત્ર યુધિષ્ઠિરનું પ્રસિદ્ધ નામ છે. 'ન જાતઃ શત્રુઃ યસ્ય સઃ' - અર્થાત્ જેનો કોઈ શત્રુ જન્મ્યો જ નથી અથવા તો જેનો કોઈ પ્રત્યે શત્રુભાવ નથી તે અજાતશત્રુ. યુધિષ્ઠિર અત્યંત ધર્મપ્રિય, સત્યવાદી અને શાંત પ્રકૃતિના હતા. કૌરવોએ તેમની સાથે આટલો અધર્મ કર્યો છતાં યુધિષ્ઠિરના મનમાં તેમના પ્રત્યે દ્વેષ નહોતો. તેમની આ શત્રુવિહીન અને સજ્જનતાપૂર્ણ પ્રકૃતિને કારણે તેઓ લોકમાં 'અજાતશત્રુ' તરીકે ખ્યાતિ પામ્યા.
(૨) પૌરવપારિજાતઃ
'પૌરવ' એટલે પુરુવંશમાં જન્મેલા અને 'પારિજાત' એટલે સ્વર્ગનું શ્રેષ્ઠ અને દિવ્ય વૃક્ષ. જેમ પારિજાતનું વૃક્ષ પોતાના સુંદર પુષ્પો અને સુગંધથી સમગ્ર વાતાવરણને આહલાદક બનાવી દે છે અને વૃક્ષોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, તેમ પુરુવંશ (કૌરવો-પાંડવોના વંશ) માં યુધિષ્ઠિર પોતાના સદ્ગુણો, નીતિ અને ધર્મનિષ્ઠાને કારણે સમસ્ત વંશના તિલક સમાન અને શ્રેષ્ઠ હતા. તેથી પાઠમાં તેમને 'પૌરવપારિજાતઃ' કહ્યા છે.
(૧) ભીમનું પાત્રાલેખન
નાટકમાં ભીમસેન એક પરાક્રમી, અતુલ્ય બળવાન અને ક્ષત્રિય ગુણોથી સંપન્ન નાયક તરીકે ઊભરી આવે છે.
બળ અને સાહસ: ભીમ પોતાના શરીર, ભુજાઓ અને બળ પર ભારે ગર્વ ધરાવે છે. વનમાં જતી વખતે પણ તે પોતાની શક્તિના રોફ સાથે ચાલે છે.
ભાઈઓ પ્રત્યે પ્રેમ અને ભક્તિ: ભાઈ યુધિષ્ઠિર પ્રત્યે ભીમને અપાર આદર છે. જ્યારે વાનર યુધિષ્ઠિરના રાજ્યહરણની વાત કરે છે ત્યારે તે દુઃખી થઈ જાય છે.
ઉગ્ર સ્વભાવ પરંતુ વિવેકી: તે વાનરના વાગ્યુદ્ધથી ક્રોધિત થાય છે પણ પોતાના ક્રોધ પર સંયમ રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે. અંતે જ્યારે વાનર જ પોતાના મોટા ભાઈ હનુમાનજી છે એવી ખબર પડે છે ત્યારે તે અત્યંત વિનમ્ર બનીને તેમને ભેટી પડે છે.
(૨) હનુમાનના પાત્રની વિશેષતાઓ
હનુમાનજી આ નાટકના મુખ્ય અને અત્યંત રસપ્રદ પાત્ર છે.
ચતુર અને ગુપ્તવેશી: હનુમાનજી ભીમને તરત જ ઓળખી લે છે પણ ભીમના બળ અને અહંકારની પરીક્ષા લેવા માટે સાધારણ વાનરનું રૂપ ધારણ કરી રાખે છે.
વિનોદી અને કટાક્ષપટુ: હનુમાનજી અત્યંત હાસ્યપ્રેરક સંવાદો બોલે છે. ભીમના ક્ષત્રિયપણાના ગર્વ સામે "અમે તો વનચર વાનરો છીએ, અમારામાં શૌર્ય ક્યાંથી હોય" જેવો કટાક્ષ કરીને ભીમને નિરુત્તર કરી દે છે.
વાત્સલ્ય અને સ્નેહપૂર્ણ હૃદય: ભીમ પ્રત્યે તેમના મનમાં ભાઈનો અપાર સ્નેહ છે. ભીમનો અહંકાર ઓગળતાં જ તેઓ હર્ષપૂર્વક પોતાનું અસલી રૂપ પ્રગટ કરીને નાના ભાઈને પ્રેમથી ભેટી પડે છે.
(हनूमान्, भीमः)
(१) अये, शाखामृगः कोऽपि पन्थानम् अधितिष्ठति ।
उत्तरम् : भीमः
(२) अहो, धाष्टर्यं वानरस्य ।
उत्तरम् : भीमः
(३) ननु भोः क्षत्रियोऽहम् ।
उत्तरम् : भीमः
(४) भद्र, व्यपदेशतोऽवगन्तुं भवन्तमुत्कण्ठते मे चेतः ।
उत्तरम् : हनूमान्
(५) विकृष्यतां पुच्छः ।
उत्तरम् : भीमः