ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
(१) त्रय्यां के वेदाः समाविष्टाः सन्ति ?
उत्तरम् : त्रय्यां ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः च इति त्रयः वेदाः समाविष्टाः सन्ति ।
(२) का विद्या लोकस्य उपकरोति ?
उत्तरम् : आन्वीक्षिकी विद्या लोकस्य उपकरोति ।
(३) कीदृशः लोकः प्रसीदति ?
उत्तरम् : त्रय्या रक्षितः लोकः प्रसीदति ।
(४) दण्डः कीदृशः प्रोक्तः ?
उत्तरम् : दण्डः आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त्तानां योगक्षेमसाधनः प्रोक्तः ।
(५) वार्त्ता केभ्यः उपयुञ्जीत ?
उत्तरम् : वार्त्ताम् अध्यक्षेभ्यः उपयुञ्जीत ।
(१) त्रय्या हि रक्षितः लोकः प्रसीदति न सीदति ।
(२) कृषिपशुपाल्ये वणिज्या च वार्त्ता ।
(३) तस्यामायत्ता लोकयात्रा ।
(૧) બાર્હસ્પત્યોના મતે વિદ્યાઓ કેટલી છે ? તેમનાં નામ લખો.
ઉત્તર : બૃહસ્પતિના મતના સ્વીકાર કરનારા 'બાર્હસ્પત્યો'ના મતે વિદ્યાઓ મુખ્યત્વે બે છે:
વાર્તા (કૃષિ, પશુપાલન અને વ્યાપાર-વાણિજ્યનું જ્ઞાન આપતી વિદ્યા)
દંડનીતિ (અપરાધીને સજા આપવાની કે શાસન કરવાની નીતિ)
(તેઓ 'ત્રયી' ને વાર્તાનો જ એક ભાગ ગણે છે).
(૨) ઔશનસ તરીકે કોણ ઓળખાય છે ?
ઉત્તર : આચાર્ય ઉશનસ્ (શુક્રાચાર્ય)ના મતનો સ્વીકાર કરનારા અને તેમના શાસ્ત્રનું અનુસરણ કરનારા શિષ્યો તથા વિદ્વાનો 'ઔશનસ' તરીકે ઓળખાય છે. તેમના મતે માત્ર એક જ વિદ્યા છે - 'દંડનીતિ'.
(૩) વાર્તા એટલે શું ?
ઉત્તર : 'વાર્તા' એટલે ખેતી (કૃષિકાર્ય), પશુપાલન અને વ્યાપાર-વાણિજ્ય (વણિજ્યા) જેવાં આર્થિક ઉપાર્જનના સાધનોનું જ્ઞાન આપતી વિદ્યા. આ વિદ્યા અનાજ, પશુઓ, સોનું, તાંબુ તથા મજૂરી-ઉદ્યોગ વગેરે ભૌતિક સંપત્તિ પ્રદાન કરતી હોવાથી સમાજ પર મોટો ઉપકાર કરનારી વિદ્યા છે.
(૪) દંડ દ્વારા કોનું રક્ષણ થાય છે ?
ઉત્તર : દંડ દ્વારા આન્વીક્ષિકી (તર્કવિદ્યા), ત્રયી (વેદવિદ્યા) અને વાર્તા (આર્થિક વિદ્યા) - આ ત્રણેય વિદ્યાઓના 'યોગ' (અપ્રાપ્ત વસ્તુની પ્રાપ્તિ) અને 'ક્ષેમ' (પ્રાપ્ત થયેલી વસ્તુનું રક્ષણ)નું રક્ષણ થાય છે. સંક્ષેપમાં, દંડ દ્વારા સમગ્ર સમાજની કાયદો-વ્યવસ્થા અને લોકવ્યવહાર (લોકયાત્રા)નું રક્ષણ થાય છે.
(૫) રાજા કેવો હોવો જોઈએ ?
ઉત્તર : રાજા પ્રજાના હિતનો વિચાર કરનારો (લોકયાત્રાર્થી) અને અન્યાય કે અપરાધ સામે હંમેશાં દંડ આપવા તૈયાર રહેનારો (નિત્યમ્ ઉદ્યતદંડઃ) હોવો જોઈએ. રાજાએ વાર્તાવિદ્યા દ્વારા મેળવેલા કોષ (ધન) વડે પોતાના પક્ષને અને નીતિપૂર્વકના દંડ વડે શત્રુપક્ષને વશમાં રાખનારો હોવો જોઈએ.
(૬) આન્વીક્ષિકી કોની પાસેથી શીખવી જોઈએ ?
ઉત્તર : આન્વીક્ષિકી (તર્ક કે ન્યાયવિદ્યા) અને ત્રયી (વેદવિદ્યા) એ 'શિષ્ટ' એટલે કે વિષયના જ્ઞાતા, સજ્જન અને પ્રબુદ્ધ પુરુષો કે આચાર્યો પાસેથી શીખવી જોઈએ.
(૧) આન્વીક્ષિકી
'આન્વીક્ષિકી' એટલે યોગ્ય પરીક્ષણ કે હેતુઓ (તર્કો) દ્વારા સત્ય દર્શન કરાવતી તર્કવિદ્યા કે ન્યાયવિદ્યા. તેમાં સાંખ્ય દર્શન, યોગ દર્શન અને લોકાયત (ન્યાય/ચાર્વાક) દર્શનનો સમાવેશ થાય છે. આ વિદ્યા સુખ અને દુઃખમાં મનુષ્યની બુદ્ધિને સ્થિર રાખે છે તથા વિચાર, વાણી અને કાર્યમાં નિપુણતા લાવે છે. કૌટિલ્ય આ વિદ્યાને અન્ય તમામ વિદ્યાઓની દીપક સમાન અને શ્રેષ્ઠ માને છે.
(૨) સ્વપક્ષ૫રપક્ષૌ (સ્વપક્ષ અને પરપક્ષ)
રાજા માટે પોતાના શાસનને ટકાવી રાખવા 'સ્વપક્ષ' (પોતાના મંત્રીઓ, પ્રજા અને સગાં-સંબંધીઓ) અને 'પરપક્ષ' (શત્રુઓ, વિરોધીઓ કે અન્ય રાજ્યો) બંને પર નિયંત્રણ જરૂરી છે. રાજા 'વાર્તા' વિદ્યા દ્વારા ધન કમાઈને તે કોષ વડે પોતાના પક્ષનું પાલન કરીને તેને વશ રાખે છે, જ્યારે નિયમબદ્ધ 'દંડનીતિ' નો પ્રયોગ કરીને શત્રુ કે વિરોધી પક્ષને પોતાના વશમાં રાખે છે.
(૩) ચતસ્રો વિદ્યાઃ (ચાર વિદ્યાઓ)
આચાર્ય કૌટિલ્યના મતે રાજ્ય અને સમાજના સંચાલન માટે ચાર વિદ્યાઓ અનિવાર્ય છે:
આન્વીક્ષિકી: સત્ય-અસત્યનો નિર્ણય કરનારી તર્કવિદ્યા.
ત્રયી: ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ જેમાં ધર્મ અને અધર્મનું જ્ઞાન છે.
વાર્તા: કૃષિ, પશુપાલન અને વ્યાપાર જે આર્થિક ઉન્નતિ આપે છે.
દંડનીતિ: શાસન અને ન્યાયપ્રણાલી જે અપ્રાપ્તને મેળવી આપે છે અને પ્રાપ્તનું રક્ષણ કરે છે.
(૧) चतस्र एव विद्या इति कौटिल्यः । (કૌટિલ્યના મતે ચાર જ વિદ્યાઓ છે.)
સંદર્ભ: આ વાક્ય આચાર્ય કૌટિલ્ય રચિત 'કૌટિલ્ય અર્થશાસ્ત્ર' ના પ્રથમ અધિકરણમાંથી સંપાદિત પાઠ 'चतस्रो विद्याः' માંથી લેવામાં આવ્યું છે.
સ્પષ્ટીકરણ: આચાર્ય કૌટિલ્ય પૂર્વના આચાર્યોના મતો (મનુના મતે ૩, બૃહસ્પતિના મતે ૨ અને ઉશનસના મતે ૧ વિદ્યા) રજૂ કર્યા પછી પોતાનો સ્વતંત્ર મત આપે છે. કૌટિલ્યના મતે માનવજીવનના સર્વાંગી વિકાસ માટે આન્વીક્ષિકી, ત્રયી, વાર્તા અને દંડનીતિ - આ ચારેય વિદ્યાઓ એકબીજા પર આધારિત છે, તેથી ચાર વિદ્યાઓનો સ્વીકાર કરવો યોગ્ય છે.
(૨) त्रय्या हि रक्षितो लोकः प्रसीदति न सीदति । (ત્રયી (ત્રણ વેદો) વડે રક્ષાયેલો સમાજ પ્રસન્ન રહે છે, દુઃખી થતો નથી.)
સંદર્ભ: આ શ્લોકાંશ 'चतस्रो विद्याः' પાઠમાંથી લેવાયેલ છે, જેમાં ત્રયી (વેદવિદ્યા)નું મહત્વ દર્શાવ્યું છે.
સ્પષ્ટીકરણ: ત્રયી અર્થાત્ ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદમાં ધર્મ અને અધર્મ તથા કર્તવ્ય અને અકર્તવ્યનો નિર્દેશ છે. જે સમાજ કે પ્રજા વેદોમાં દર્શાવેલા સન્માર્ગે ચાલે છે અને ધર્મનું પાલન કરે છે, તે સમાજમાં શાંતિ, સુખ અને સમૃદ્ધિ રહે છે. આવી પ્રજાનો ક્યારેય અકાળે વિનાશ થતો નથી.
(૩) राजा नित्यमुद्यतदण्डः स्यात् । (રાજાએ હંમેશાં દંડ આપવા તૈયાર રહેવું જોઈએ.)
સંદર્ભ: આ વાક્ય 'चतस्रो विद्याः' પાઠનું છે. અહીં રાજાની કાયદો અને વ્યવસ્થા પ્રત્યેની સજાગતા દર્શાવી છે.
સ્પષ્ટીકરણ: દંડનીતિ જ સમાજના યોગ અને ક્ષેમનું સાધન છે. જો રાજા દંડ આપવા તૈયાર ન રહે, તો સમાજમાં અરાજકતા અને માત્સ્યન્યાય (બળવાન નાનાને ગળી જાય તેવી સ્થિતિ) વ્યાપી જાય છે. રાજા જો અપરાધીઓને સજા આપવા સતત જાગૃત અને સજ્જ (ઉદ્યતદંડ) રહે, તો જ પ્રજા સુરક્ષિત રહે છે અને શાંતિથી જીવન જીવી શકે છે.