ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
(1) एतत्ते मुखं नन्दनोद्यानम्, अन्यत् केवलं वनम्।
સંદર્ભ: આ વાક્ય મહાકવિ હર્ષવર્ધન રચિત નાગાનંદમ્ નાટક (અહીં પાઠ્યપુસ્તકમાં પાઠ 'નનુ વર્ણિતોऽસિ') માંથી લેવામાં આવ્યું છે. આ વાક્ય નાટકનો નાયક જીમૂતવાહન વિદૂષક આાત્રેયને કહે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: વિદૂષક જ્યારે પોતાની જાતને સુંદર ગણાવે છે અને અદેખાઈને લીધે કોઈ એનું વર્ણન કરતું નથી એવો ટોણો મારે છે, ત્યારે નાયક જીમૂતવાહન રમુજ કરતાં કહે છે કે, "તમારું આ મુખ જ નંદનવન (ઇન્દ્રનું સુંદર ઉપવન) છે, બાકીનું બધું તો માત્ર જંગલ છે!" નાયક અહીં વિદૂષકની મશ્કરી કરીને હાસ્ય જન્માવે છે.
(2) अस्माकमपि मध्ये दर्शनीयो जनोऽस्त्येव ।
સંદર્ભ: આ વાક્ય 'નનુ વર્ણિતોऽસિ' પાઠનું છે. આ વાક્ય વિદૂષક આાત્રેય ચેટી ચતુરિકાને કહે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: નાયક જીમૂતવાહન પોતાની નાયિકા મલયવતીના મુખના સૌંદર્યનું વર્ણન કરે છે. આ જોઈને વિદૂષકને ઈર્ષ્યા થાય છે અને તે ચેટીને કહે છે કે, "અમારા સમૂહમાં પણ જોવા લાયક (રૂપાળો) માણસ તો છે જ, પરંતુ ઈર્ષ્યાના કારણે કોઈ મારું વર્ણન કરતું નથી." અહીં વિદૂષકની આત્મપ્રશંસામાંથી હાસ્ય ઉત્સર્જિત થાય છે.
(3) आर्य, अहं त्वां वर्णयामि।
સંદર્ભ: આ વાક્ય 'નનુ વર્ણિતોऽસિ' પાઠમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. આ વાક્ય ચેટી ચતુરિકા વિદૂષકને કહે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: અહીં 'વર્ણયામિ' શબ્દમાં શ્લેષ અલંકાર છે. ચેટી વિદૂષકની ગેરસમજનો લાભ ઉઠાવે છે. વિદૂષક એનો અર્થ 'વર્ણન કરું છું' એવો સમજે છે અને ખુશ થાય છે. પરંતુ ચેટીનો વાસ્તવિક અર્થ 'કાળો રંગ લગાડું છું' એવો થાય છે. આમ, ચેટી વિદૂષકની મજાક ઉડાવવાની યોજના બનાવે છે.
(4) एवमेकाकिनी चिरं भव ।
સંદર્ભ: આ વાક્ય 'નનુ વર્ણિતોऽસિ' પાઠનું છે. આ વાક્ય ચેટી ચતુરિકા નાયિકા મલયવતીને ઉદ્દેશીને સ્મિત સાથે કહે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: વિદૂષકનું મોં કાળું થઈ જતાં તે ગુસ્સે થઈને જતો રહે છે. તેને મનાવવા માટે ચેટી પણ જવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરે છે. ત્યારે નાયિકા તેને પોતાની પાસે રોકાવા કહે છે. તેના જવાબમાં ચેટી નાયક અને નાયિકાને એકાંત મળી રહે તે હેતુથી સ્મિત સાથે કહે છે કે, "તમે આમ જ લાંબા સમય સુધી એકલાં રહો." આ વિધાન પ્રેમી યુગલ પ્રત્યેની ચેટીની ચતુરાઈ દર્શાવે છે.
(1) વિદૂષક મોડા આવવાનું શું કારણ આપે છે ?
ઉત્તર: વિદૂષક જણાવે છે કે વિવાહના મંગળ મહોત્સવમાં ભેગા થયેલા વિદ્યાધરોના મધપાન (દારૂ પીવા)ની ગોષ્ઠી/મહેફિલ જોવાના કૌતુક અને કુતૂહલથી ભ્રમણ કરવાને કારણે તેને આવતાં મોડું થયું હતું.
(2) નાયક મલયવતીના મુખની કેવી રીતે પ્રશંસા કરે છે ?
ઉત્તર: નાયક મલયવતીના મુખની પ્રશંસા કરતાં કહે છે કે, પ્રિયાનું આ મુખ પોતાના ગાલોની કાંતિથી ચંદ્રને જીતીને, શરદઋતુના તાપથી લાલ ચોળ બનીને હવે નક્કી કમળને પણ જીતવાની ઈચ્છા રાખે છે.
(3) વિદૂષકના મુખનું વર્ણન કરતી વખતે દાસી તેને કેવી રીતે બેસી રહેવા કહે છે ?
ઉત્તર: દાસી (ચેટી) વિદૂષકને કહે છે કે, વિવાહના જાગરણને લીધે તમે ઊંઘતા અને આંખો મીંચેલા હોય ત્યારે ખૂબ સુંદર લાગતા હતા. તેથી તમે તે જ રીતે (આંખો બંધ રાખીને) બેસી રહો, જેથી હું તમારું વર્ણન કરી શકું.
(4) દાસી વિદૂષકના મુખનું વર્ણન શી રીતે કરે છે ?
ઉત્તર: દાસી તમાલવૃક્ષની કુમળી કૂંપણોને મસળીને તેનો ઘેરો કાળો રસ તૈયાર કરે છે. વિદૂષક જ્યારે આંખો બંધ કરીને બેસે છે, ત્યારે દાસી તે કાળા રસ વડે વિદૂષકના ચહેરાને રંગીને કાળો કરી દે છે. આ રીતે તે વિદૂષકનું 'વર્ણન' કરે છે.
(5) પોતાનું મુખ કાળું છે એમ જાણીને વિદૂષક શું કહે છે ?
ઉત્તર: પોતાનું મુખ કાળું થયેલું જોઈને વિદૂષક અત્યંત ક્રોધિત થઈને લાકડી ઉગામીને કહે છે: "અરે દાસીની પુત્રી! આ તો રાજકુળ છે, એટલે તારું શું કરું?" પછી નાયક તરફ નિર્દેશ કરીને કહે છે: "અરે! તમારા બંનેની હાજરીમાં જ આ દાસીની પુત્રીએ મારું અપમાન કર્યું છે. તો મારું અહીં રહેવાનો શો અર્થ? હું બીજી જગ્યાએ જતો રહું છું."
(1) जयतु भवान् । स्वस्ति भवत्यै ।
ઉત્તર: विदूषकः
(2) प्रिये, इह उपविशावः ।
ઉત્તર: नायकः
(3) एतत्ते मुखं नन्दनोद्यानम्, अन्यत् केवलं वनम्।
ઉત્તર: नायकः
(4) आर्य, अहं त्वां वर्णयामि।
ઉત્તર: चेटी
(5) सत्यं खलु कुपितो मे आर्य : आत्रेयः ।
ઉત્તર: चेटी
(6) एवमेकाकिनी चिरं भव ।
ઉત્તર: चेटी
(1) પાઠમાં વ્યક્ત થતો હાસ્યરસ
'નનુ વર્ણિતોऽસિ' નાટ્યાંશમાં નિર્દોષ અને રમૂજી હાસ્યરસ નિરૂપાયો છે. હાસ્ય ઉત્પન્ન કરવાનું મુખ્ય કારણ વિદૂષક આાત્રેયનો આત્મમોહ અને ચેટી ચતુરિકાની ચતુરાઈ છે.
વિદૂષકની સ્વ-પ્રશંસા: વિદૂષક પોતાની જાતને દર્શનીય (રૂપાળો) માને છે અને અદેખાઈને કારણે કોઈ એનું વર્ણન નથી કરતું તેવો દાવો કરે છે.
શ્લેષનો ચમત્કાર: ચેટી 'વર્ણયામિ' (વર્ણન કરું છું / રંગું છું) શબ્દના બીજા અર્થનો ઉપયોગ કરીને વિદૂષકને છેતરે છે. વિદૂષક પોતાની પ્રશંસા થશે તેવું માનીને હર્ષ પામે છે.
શારીરિક ચેષ્ટાઓ: વિદૂષક આંખો બંધ કરીને બેસી રહે છે અને ચેટી તમાલના રસથી એનું મુખ કાળું કરી દે છે. આંખો ખોલ્યા પછી વિદૂષકની સ્થિતિ અને તેનો ગુસ્સો દર્શકો માટે હાસ્યનું ઉત્તમ માધ્યમ બને છે.
(2) ચેટીએ કરેલી વિદૂષકની છેતરપિંડી
ચેટી ચતુરિકા ખૂબ જ ચતુર અને રમૂજી સ્વભાવની છે. જ્યારે વિદૂષક પોતાની સુંદરતાના બડાઈ હાંકે છે, ત્યારે ચેટી તેને પાઠ ભણાવવાનું નક્કી કરે છે.
તે વિદૂષકને 'વર્ણયામિ' કહીને મૂર્ખ બનાવે છે. વિદૂષક તેને વખાણ સમજે છે.
ચેટી વિદૂષકને કહે છે કે તે આંખો બંધ સ્થિતિમાં વધુ સુંદર લાગે છે. વિદૂષક તેની વાત માનીને આંખો બંધ કરી દે છે.
વિદૂષક આંખો બંધ કરે કે તરત જ ચેટી તમાલના પાંદડાં નીચોવીને તેના રસથી વિદૂષકના ચહેરાને કાળો કરી દે છે.
આ રીતે ચેટી પોતાની બુદ્ધિચતુરતા અને શબ્દછળથી વિદૂષકની છેતરપિંડી કરીને નાટકમાં નિર્દોષ હાસ્ય જન્માવે છે.