ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
(1) भोजेन भस्मना रज्जुनिर्माणाय कः पुरस्कारः उद्घोषितः ?
उत्तरम् : भोजेन भस्मना रज्जुं निर्माय ददाति तस्मै रूप्यकाणां सहस्रं प्रदास्यामि इति पुरस्कारः उद्घोषितः।
(2) भोजः कालिदासाय किं न्यवेदयत् ?
उत्तरम् : भोजः कालिदासाय न्यवेदयत् यत्, "भवानेव साधयतु भस्मना रज्जुः" इति।
(3) कालिदासेन रज्जुः कुत्र स्थापिता ?
उत्तरम् : कालिदासेन रज्जुः स्थालिकायां स्थापिता।
(4) अग्निमयी रज्जुः केन रूपेण परिणमिता ?
उत्तरम् : अग्निमयी रज्जुः भस्मत्वेन (भस्मरূপেણ) परिणमिता।
(1) એકવાર રાજા ભોજે રાજસભામાં શી જાહેરાત કરી ?
ઉત્તર : એકવાર રાજા ભોજે રાજસભામાં જાહેરાત કરી કે, "જો કોઈ માણસ રાખ વડે દોરડું બનાવીને મને આપશે, તો હું તેને એક હજાર રૂિપયાનો પુરસ્કાર આપીશ."
(2) કોઈ પદાર્થના નિર્માણ માટે કઈ કઈ ત્રણ વસ્તુઓની જરૂર પડે છે ?
ઉત્તર : કોઈ પણ પદાર્થના નિર્માણ માટે નીચેની ત્રણ વસ્તુઓની જરૂર પડે છે:
સાધન કે દ્રવ્યરૂપ કારણ પદાર્થો (કચ્છો માલ)
પદાર્થ બનાવવાનું પદ્ધતિનું જ્ઞાન (રીત)
માનવનો પુરુષાર્થ (મહેનત/પ્રયત્ન)
(3) લોકોએ રાખનું દોરડું બનાવવામાં કયા પદાર્થો એકઠા કર્યા ?
ઉત્તર : લોકોએ રાખનું દોરડું બનાવવા માટે સૌથી પહેલાં રાખ (ભસ્મ) અને પાણી (જળ) જેવા જરૂરી પદાર્થો એકઠા કર્યા.
(4) દિવસના અંતે રાજા ભોજ નિરાશ કેમ થયા ?
ઉત્તર : લોકોએ રાખમાં પાણી મેળવીને ઘઉંના લોટમાંથી રોટલી બનાવવાની પદ્ધતિથી દોરડું બનાવવાનો ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ પાણીવાળી ભીની રાખ દોરડું બનાવતી વખતે વિખેરાઈ જતી હતી. આખો દિવસ વિતી ગયા પછી પણ કોઈ રાખનું દોરડું બનાવી શક્યું નહીં, તેથી રાજા ભોજ નિરાશ થયા.
(5) કાલિદાસે કઈ રીતે રાખનું દોરડું બનાવ્યું ?
ઉત્તર : કાલિદાસે રાખમાંથી દોરડું બનાવવાને બદલે પરંપરાથી વિપરીત યુક્તિ અજમાવી. તેમણે એક થાળીમાં પહેલાંથી તૈયાર દોરડું મૂક્યું અને તેમાં આગ ચાંપી. દોરડું જેમ જેમ સળગતું ગયું તેમ તેમ તે દોરડાના આકારમાં જ રાખમાં પરિવર્તિત થઈ ગયું. અગ્નિ શાંત થયા પછી થાળીમાં દોરડા આકારની રાખ તૈયાર થઈ ગઈ.
(1) રાખનું દોરડું બનાવવાના લોકોના પ્રયત્નો
રાજા ભોજની જાહેરાત સાંભળીને નગરજનો રાખનું દોરડું બનાવવા પ્રેરાયા. લોકો પરંપરાગત પદ્ધતિથી ટેવાયેલા હોવાથી તેમણે રાખ અને પાણી એકઠા કર્યા. જેમ ઘઉંના લોટમાં પાણી ઉમેરીને ગૂંદીને રોટલી બનાવાય છે, તેવી જ રીતે તેમણે રાખમાં પાણી મેળવીને દોરડું બનાવવાનો અથાક પ્રયત્ન (પુરુષાર્થ) કર્યો. પરંતુ રાખનો ગુણધર્મ વિખેરાઈ જવાનો હોવાથી ભીની રાખનું દોરડું વણતી વખતે તે તૂટીને વિખેરાઈ જતું હતું. આમ, યોગ્ય પદ્ધતિના અભાવે લોકોનો આખો દિવસ અને પુરુષાર્થ વ્યર્થ ગયો.
(2) રાખનું દોરડું બનાવવાની કાલિદાસે પ્રયોજેલી યુક્તિ
કવિ કાલિદાસ ખૂબ જ બુદ્ધિમાન અને વ્યવહારકુશળ હતા. રાજા ભોજે જ્યારે તેમને રાખનું દોરડું બનાવવા કહ્યું, ત્યારે તેમણે સમજ્યું કે સામાન્ય પદ્ધતિથી રાખમાંથી દોરડું બનવું અશક્ય છે. તેથી તેમણે વિપરીત યુક્તિ પ્રયોજી - 'રાખમાંથી દોરડું બનાવવાને બદલે દોરડાને જ રાખ બનાવવું.' તેમણે એક કાસાંની કે ધાતુની થાળીમાં સાચું દોરડું ગોળ ગોઠવીને મૂક્યું અને તેના પર અગ્નિ મૂક્યો. દોરડું સળગી ગયું પણ તેનો આકાર થાળીમાં દોરડા જેવો જ અક્ષુણ્ણ રહ્યો. આ રીતે તેમણે બુદ્ધિબળથી ભસ્મરૂપ દોરડું તૈયાર કરી બતાવ્યું.
(3) આ પાઠમાંથી મળતો બોધ
આ પાઠ આપણને મહત્વનો વ્યવહારુ અને બૌદ્ધિક બોધ આપે છે:
સામાન્ય રીતે લોકો પરંપરાગત પ્રવાહમાં વહીને જ કામ કરતા હોય છે, પરંતુ દરેક સ્થળે પરંપરાગત પદ્ધતિ સફળ થતી નથી.
વિષમ કે અસામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં પરંપરાથી વિપરીત કે નવીન (Out of the box) વિચારસરણીનો આશ્રય લેવો પડે છે.
કોઈ પણ કાર્યની સિદ્ધિ માટે માત્ર પદાર્થો કે પુરુષાર્થ પૂરતો નથી, યોગ્ય 'પદ્ધતિજ્ઞાન' અને 'બુદ્ધિચતુરતા' અનિવાર્ય છે. બુદ્ધિમાન માણસ માટે સંસારમાં કંઈ પણ અસંભવ નથી.