ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
(1) शकुन्तलायाः अवगुण्ठनं का अपनयति ?
उत्तरम् : शकुन्तलायाः अवगुण्ठनं गौतमी अपनयति।
(2) दुष्यन्तः चिन्तयन्नपि किं न स्मरति ?
उत्तरम् : दुष्यन्तः चिन्तयन्नपि अत्रभवत्याः शकुन्तलायाः स्वीकरणं (विवाहम्) न स्मरति।
(3) शकुन्तलायाः अङ्गुलिः कीदृशी आसीत् ?
उत्तरम् : शकुन्तलायाः अङ्गुलिः अङ्गुलीयकशून्या (वींटी वगरनी) आसीत्।
(4) सर्वः कुत्र विश्वसिति ?
उत्तरम् : सर्वः सगन्धेषु (आत्मनो जनेषु) विश्वसिति।
(5) परभृताः स्वम् अपत्यजातं कथं पोषयन्ति ?
उत्तरम् : परभृताः (कोकिलाः) स्वम् अपत्यजातम् अन्यैः द्विजैः (वायसैः/काकैः) पोषयन्ति।
(1) किम् अत्रभवती मया परिणीतपूर्वा ।
ઉત્તર : राजा
(2) मूर्च्छन्त्यमी विकाराः प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु ।
ઉત્તર : शाङ्गरवः
(3) तपोवनसंवर्धितोऽनभिज्ञोऽयं जनः कैतवस्य ।
ઉત્તર : गौतमी
(4) पावकः खलु वचनोपन्यासः ।
ઉત્તર : शकुन्तला
(5) श्रोतव्यम् इदानीं संवृत्तम् ।
ઉત્તર : राजा
(6) अनार्य, आत्मनो हृदयानुमानेन पश्यसि ।
ઉત્તર : शकुन्तला
(1) अनुरागः - स्नेहः / प्रणयः / प्रीतिः
(2) पावकः - अग्निः / अनलः / वह्निः
(3) उदकम् - जलम् / नीरम् / सलिलम्
(4) परभृतः - कोकिलः / पिकः
(1) मूर्च्छन्त्यमी विकाराः प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु ।
સંદર્ભ: આ વાક્ય મહાકવિ કાલિદાસ રચિત 'અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્' નાટકના પાંચમા અંકમાંથી સંપાદિત પાઠ 'શકુન્તલાપ્રત્યાખ્યાનમ્' માંથી લેવામાં આવ્યું છે. આ વિધાન ઋષિકુમાર શાર્દ્વરવ રાજા દુષ્યંતને કહે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: દુર્વાસાના શાપને કારણે રાજા દુષ્યંત શકુન્તલાને ઓળખવાની ના પાડે છે અને પોતાના ગાંધર્વ વિવાહને ભૂલી જાય છે. ત્યારે શાર્દ્વરવ ક્રોધિત થઈને આ કટુ સત્ય કહે છે કે, "ધન, સત્તા અને અશ્વર્યના નશામાં અંધ થયેલા લોકોમાં અહંકાર અને મિથ્યાચાર જેવા વિકારો અતિશય વધી જાય છે." તે રાજાના અસ્વીકારને સત્તાના નશાનું પરિણામ ગણાવે છે.
(2) सर्वः सगन्धेषु विश्वसिति ।
સંદર્ભ: આ વાક્ય 'શકુન્તલાપ્રત્યાખ્યાનમ્' પાઠનું છે. જ્યારે શકુન્તલા તેના અને દુષ્યંત વચ્ચે બનેલી ભૂતકાળની ઘટના યાદ કરાવે છે, ત્યારે દુષ્યંત હસીને આ વાક્ય બોલે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: શકુન્તલા ઘટના યાદ અપાવતા કહે છે કે, આશ્રમમાં 'દીર્ઘાપાંગ' નામનું મૃગબાળ દુષ્યંતના હાથમાંથી પાણી પીતું નહોતું, પરંતુ શકુન્તલાના હાથમાંથી જ તેણે પાણી પીધું હતું. આ સાંભળી દુષ્યંતે રમુજમાં કહ્યું હતું કે, "બધા પોતાના સગા-સંબંધીઓ કે પોતાની જાતિના લોકો પર જ વિશ્વાસ મૂકે છે; તમે બંને વનવાસી છો એટલે એ તમારા પર વિશ્વાસ કરે છે."
(3) अनृतमयवाङ्मधुभिराकृष्यन्ते विषयिणः ।
સંદર્ભ: આ વાક્ય 'શકુન્તલાપ્રત્યાખ્યાનમ્' પાઠમાંથી લેવાયેલ છે. આ વાક્ય રાજા દુષ્યંત શકુન્તલાની દલીલો સાંભળ્યા પછી બોલે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: રાજા દુષ્યંત શકુન્તલાની વાતોને ખોટી માને છે અને તેના પર છળ-કપટનો આરોપ મૂકતાં કહે છે કે, "કામુક્ત કે ભોગી પુરુષો સ્ત્રીઓની ઝૂઠ્ઠાણાથી ભરેલી મધુર વાણીથી આકર્ષાઈ જાય છે." રાજા પોતાની જાતને નિર્દોષ સાબિત કરવા અને શકુન્તલાના દાવાને ફગાવવા આ પ્રમાણે વિધાન કરે છે.
(1) શકુન્તલાની મનઃસ્થિતિ
પતિગૃહે પહોંચેલી શકુન્તલા જ્યારે દુષ્યંતના મુખેથી અસ્વીકારના શબ્દો સાંભળે છે, ત્યારે તે સ્તબ્ધ થઈ જાય છે. તે અત્યંત વિષાદ અને દુઃખનો અનુભવ કરે છે. જ્યારે તે પ્રેમ ચિહ્ન તરીકે રાજાએ આપેલી વીંટી બતાવવા જાય છે ત્યારે તે પણ ખોવાઈ ગઈ હોય છે, જેથી તેનો આઘાત બેવડાય છે. રાજા જ્યારે તેના પર અને સ્ત્રીજાતિ પર છળ-કપટનો આક્ષેપ મૂકે છે, ત્યારે સાધ્વી અને સતી શકુન્તલાનો ક્રોધ જાગી ઊઠે છે અને તે રાજાને 'અનાર્ય' કહીને સંબોધે છે. સમગ્ર પ્રસંગમાં શકુન્તલાની સ્થિતિ અત્યંત કરુણ, વિવશ અને પાછળથી સ્વમાની સ્ત્રી તરીકે ઉપસી આવે છે.
(2) ઋષિકુમારો - શાર્ઙ્ગરવ અને શારદ્વતની દલીલો
મહર્ષિ કણ્વના શિષ્યો શાર્ઙ્ગરવ અને શારદ્વત શકુન્તલાને મૂકવા આવ્યા છે.
શાર્ઙ્ગરવ: તે સ્વભાવે ઉગ્ર અને સ્પષ્ટવક્તા છે. રાજાના અસ્વીકાર પર તે તીવ્ર પ્રતિક્રિયા આપે છે. તે રાજાને કણ્વનો સંદેશો આપે છે કે ગુરુએ તમારા પ્રેમ અને ગર્ભવતી પુત્રીનો સ્વીકાર કર્યો છે. રાજા જ્યારે ના પાડે છે ત્યારે તે રાજાને 'ઐશ્વર્યમત્ત' (સત્તાના નશામાં અંધ) કહે છે.
શારદ્વત: તે શાંત અને સંયમી છે. તે શકુન્તલાને પોતાની રીતે પુરવો (વીંટી કે ઘટના) આપીને પોતાનું નિર્દોષપણું સાબિત કરવા કહે છે. ઋષિકુમારો પોતાની જવાબદારી પૂરી કરીને શકુન્તલાને રાજમહેલમાં જ છોડીને જવાનો દ્રઢ નિર્ણય કરે છે.
(3) શકુન્તલાને ઓળખવામાં દુષ્યંતને થયેલી દ્વિધા
પાંચમા અંકમાં રાજા દુષ્યંત માટે ધર્મસંકટ ઊભું થાય છે. દુર્વાસાના શાપને કારણે તે શકુન્તલા સાથેના પોતાના ગાંધર્વ વિવાહને સંપૂર્ણપણે ભૂલી ગયો છે. તેની સામે અત્યંત સુંદર અને ગર્ભવતી સ્ત્રી ઊભી છે. એક તરફ પરસ્ત્રીનો સ્પર્શ કે સ્વીકાર કરવો એ ધર્મવિરુદ્ધ છે, અને બીજી તરફ જો તે ખરેખર તેની પત્ની હોય તો તેનો ત્યાગ કરવો એ પણ અધર્મ છે. રાજા રાજધર્મ અને નૈતિકતાનું પાલન કરનારો હોવાથી, યાદગાર પ્રતીક (વીંટી) વગર તે અજાણી સ્ત્રીનો પત્ની તરીકે સ્વીકાર કરી શકતો નથી. આમ, રાજા દુરાચારી નથી પરંતુ દૈવી શાપના કારણે દ્વિધામાં મુકાયો છે.
(1) આર્યપુત્રઃ (આર્યપુત્ર)
સંસ્કૃત નાટ્યશાસ્ત્રની પરંપરા મુજબ નાટક સંસ્કૃત ભાષામાં નાયિકા (પત્ની) પોતાના પતિને સંબોધવા માટે 'આર્યપુત્ર' શબ્દનો પ્રયોગ કરે છે. 'આર્યનો પુત્ર' અર્થાત્ શ્રેષ્ઠ કે આદરણીય કુળમાં જન્મેલો પુરુષ. શકુન્તલા પણ રાજા દુષ્યંત માટે આ જ શબ્દનો પ્રયોગ કરે છે, જે પતિ પ્રત્યેનો આદર દર્શાવે છે.
(2) આત્મગતમ્ (મનમાં / મનોગત)
નાટક ભજવતી વખતે રંગમંચ પર વપરાતી આ એક પારિભાષિક સંજ્ઞા (સૂચના) છે. જ્યારે કોઈ પાત્ર એવો વિચાર કે સંવાદ બોલે છે જે માત્ર પ્રેક્ષકો જ સાંભળી શકે અને રંગમંચ પર હાજર અન્ય પાત્રો ન સાંભળી શકે, ત્યારે તેને 'આત્મગતમ્' (સ્વગત) કહે છે.
(3) અભિજ્ઞાનમ્ (ઓળખચિહ્ન)
'અભિજ્ઞાન' એટલે જેના વડે કોઈ વ્યક્તિ કે વસ્તુની ઓળખ થાય તેવું ઓળખચિહ્ન કે એંધાણી. આ નાટકમાં રાજા દુષ્યંતે શકુન્તલાને આપેલી પોતાના નામવાળી વીંટી (અંગુલીયક) એ મુખ્ય 'અભિજ્ઞાન' છે. આ વીંટી જ શાપના નિવારણ અને સ્મરણ માટેનો મુખ્ય આધાર બની રહે છે, તેથી જ આ આખા નાટકનું નામ 'અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્' રાખવામાં આવ્યું છે.