ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
(1) सर्वेषां जनानां का कामना भवति ?
उत्तरम् : सर्वेषां जनानाम् 'अस्मदीयं व्यक्तित्वं महत् स्यात्' इति कामना भवति।
(2) अभ्युदये किं करणीयं भवति ?
उत्तरम् : अभ्युदये क्षमा करणीया भवति।
(3) वाक्पटुता कुत्र अपेक्षिता भवति ?
उत्तरम् : वाक्पटुता सदसि (सभायाम्) अपेक्षिता भवति।
(4) धैर्यं कुत्र धरणीयं भवति ?
उत्तरम् : धैर्यं विपदि (आपत्तौ) धरणीयं भवति।
(1) સાંપ્રત સમયમાં લોકો કઈ બાબતમાં વધુ પ્રયત્નરત થઈ રહ્યા છે ?
ઉત્તર : સાંપ્રત (વર્તમાન) સમયમાં લોકો પોતાના વ્યક્તિત્વના નિર્માણ અને વિકાસ માટે વિવિધ ઉપાયો અને પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વધુ પ્રયત્નરત થઈ રહ્યા છે.
(2) વ્યક્તિત્વના નિર્માણનો પ્રયત્ન ક્યારે સંભવિત બની શકે છે ?
ઉત્તર : જ્યાં સુધી આપણને વ્યક્તિત્વનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ શું છે તેની જ ખબર ન હોય, ત્યાં સુધી તેનો વિકાસ થઈ શકતો નથી. તેથી જ્યારે માણસ વ્યક્તિત્વના સાચા સ્વરૂપને સમજે, ત્યારે જ તેના નિર્માણનો પ્રયત્ન સંભવિત બની શકે છે.
(3) રાજર્ષિ ભર્તૃહરિરચિત શતકો કેટલાં છે અને કયાં કયાં ?
ઉત્તર : રાજર્ષિ ભર્તૃહરિરચિત શતકો ત્રણ છે (જેને 'શતકત્રય' કહે છે):
નીતિશતકમ્ (नीतिशतकम्)
વૈરાગ્યશતકમ્ (वैराग्यशतकम्)
શૃંગારશતકમ્ (शृङ्गारशतकम्)
(4) મહાત્માઓની પ્રકૃતિસિદ્ધ બાબતો કઈ કઈ છે ?
ઉત્તર : ભર્તૃહરિના મતે મહાત્માઓના સ્વભાવમાં જ નીચેની છ બાબતો પ્રકૃતિસિદ્ધ (કુદરતી રીતે) હોય છે:
વિપત્તિમાં ધીરજ (ધૈર્ય)
સમૃદ્ધિ/ઉન્નતિમાં ક્ષમાભાવ
સભામાં વાક્ચાતુર્ય (બોલવાની હોશિયારી)
યુદ્ધ/સંઘર્ષમાં પરાક્રમ
યશ મેળવવામાં અભિરૂચિ (પ્રેમ)
જ્ઞાન/શાસ્ત્રો સાંભળવાનું વ્યસન (ટેવ)
(1) પ્રસંગષટ્ક
સમજૂતી: દરેક માણસના જીવનમાં અવસર કે સ્થિતિ મુજબ છ પ્રસંગો (પ્રસંગષટ્ક) આવે છે. આ છ પ્રસંગોમાં માણસ જેવો વ્યવહાર આચરે છે, તેવું તેનું વ્યક્તિત્વ આકાર લે છે:
વિપત્તિ (મુશ્કેલી): આપત્તિના સમયે ધીરજ ધરવી.
અભ્યુદય (ઉન્નતિ/સમૃદ્ધિ): સફળતા કે ઉન્નતિ મળે ત્યારે નમ્ર રહીને ક્ષમાભાવ રાખવો.
સભા (સદસ્): સભા કે સમૂહમાં સત્ય અને પ્રભાવશાળી વાણી રજૂ કરવી (વાક્પટુતા).
યુદ્ધ (સંઘર્ષ): જીવનના સંઘર્ષો કે યુદ્ધમાં વીરતા અને પરાક્રમ દર્શાવવું.
યશ (કીર્તિ): સત્કાર્યો કરીને કીર્તિ મેળવવામાં રસ દાખવવો.
શ્રુતિ (જ્ઞાનપ્રાપ્તિ): વિદ્વાનો પાસેથી સતત ઉત્તમોત્તમ જ્ઞાન સાંભળવાની આદત કે વ્યસન રાખવું.
જે વ્યક્તિ આ છ પ્રસંગોમાં ધૈર્યાદિ ગુણો ધારણ કરે છે, તેનું વ્યક્તિત્વ મહાન બને છે અને તે જ સાચો મહાત્મા કહેવાય છે.
(1) श्रुतौ च व्यसनं કરણીયમ્। (શ્રુતિમાં વ્યસન કરવું જોઈએ.)
સંદર્ભ: આ વિધાન ભર્તૃહરિ કૃત નીતિશતકના શ્લોક પર આધારિત પાઠ 'किं नाम व्यक्तित्वम्' માંથી લેવામાં આવ્યું છે.
સ્પષ્ટીકરણ: સામાન્ય રીતે 'વ્યસન' શબ્દ ખરાબ ટેવો (જેમ કે દારૂ, જુગાર વગેરે) માટે વપરાય છે, પરંતુ અહીં તેનો અર્થ 'ગહન લગાવ, આદત કે ઘેરો શોખ' થાય છે. 'શ્રુતિ' એટલે વેદ, શાસ્ત્રો અને વિદ્વાનોનું જ્ઞાન સાંભળવું. કવિ કહે છે કે માણસે દુર્ગુણોનું વ્યસન રાખવાને બદલે જ્ઞાનપ્રાપ્તિ અને સજ્જનોના વચનો સાંભળવાનું વ્યસન (ઘેરી આદત) રાખવું જોઈએ, જે વ્યક્તિત્વને શ્રેષ્ઠ બનાવે છે.
(2) प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मानाम्। (આ બધું મહાત્માઓ માટે સ્વભાવસિદ્ધ હોય છે.)
સંદર્ભ: આ પંક્તિ નીતિશતકના પ્રસિદ્ધ શ્લોક "विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा..." ની અંતિમ પંક્તિ છે.
સ્પષ્ટીકરણ: મહાત્માઓ બહારના દંભ, કપડાં કે વાતોથી બનતા નથી, પરંતુ તેમના જીવનના આચરણથી ઓળખાય છે. વિપત્તિમાં ધીરજ, સમૃદ્ધિમાં ક્ષમા, સભામાં વાક્પટુતા, યુદ્ધમાં શૌર્ય, યશમાં રુચિ અને જ્ઞાનમાં વ્યસન – આ છ ગુણો મહાન પુરુષોના સ્વભાવમાં જ વણાયેલા (પ્રકૃતિસિદ્ધ) હોય છે. જો કોઈમાં આ ગુણો જન્મજાત ન હોય, તો તે પોતાના પ્રયત્નોથી આ ગુણો કેળવીને મહાત્મા બની શકે છે.
(1) શતકત્રયમ્ (शतकत्रयम्)
સંસ્કૃત સાહિત્યમાં 'શતક' એટલે સો (100) શ્લોકોનો સંગ્રહ ધરાવતી કાવ્યરચના. કવિ ભર્તૃહરિએ નીતિ, વૈરાગ્ય અને શૃંગાર - આ ત્રણ વિષયો પર 100-100 શ્લોકો ધરાવતા ત્રણ મુક્તક કાવ્યો રચ્યા છે, જેને 'શતકત્રય' (ત્રણ શતકો) કહેવામાં આવે છે:
નીતિશતકમ્ - માનવ વ્યવહાર અને નીતિમત્તાનું માર્ગદર્શન.
શૃંગારશતકમ્ - નારી, પ્રેમ અને સંસારના આકર્ષણનું વર્ણન.
વૈરાગ્યશતકમ્ - સાંસારિક આસક્તિનો ત્યાગ અને ઈશ્વરભક્તિ તરફ પ્રયાણ.
(2) નીતિશતકમ્ (नीतिशतकम्)
નીતિશતક એ કવિ ભર્તૃહરિની સૌથી લોકપ્રિય રચના છે. તેમાં માનવજીવનને ઉપયોગી એવા વ્યવહારુ જ્ઞાન, પંડિતોની પ્રશંસા, મૂર્ખોની નિંદા, ધનનું મહત્ત્વ, ભાગ્ય અને પુરુષાર્થ, તથા મહાપુરુષોના સ્વભાવ જેવા અનેક વિષયો પર માર્ગદર્શક શ્લોકો આપેલા છે. આ ગ્રંથ માનવીને નીતિમાન અને આદર્શ જીવન જીવવાની પ્રેરણા આપે છે.
(3) શ્રુતિઃ (श्रुतिः)
સંસ્કૃતમાં 'શ્રુતિ' નો શાબ્દિક અર્થ 'જે સાંભળવામાં આવ્યું છે તે' થાય છે. પ્રાચીન કાળમાં ગુરુમુખેથી સાંભળીને જ્ઞાન યાદ રાખવામાં આવતું હોવાથી 'વેદો' અને 'શાસ્ત્રો' ને 'શ્રુતિ' કહેવાય છે. સામાન્ય વ્યવહારમાં વિદ્વાનો અને સજ્જનોના ઉપદેશો તેમજ જ્ઞાનવર્ધક વચનો સાંભળવાની ક્રિયાને પણ શ્રુતિ ગણવામાં આવે છે.
(4) ગુણદ્વયમ્ (गुणद्वयम्)
'ગુણદ્વયમ્' એટલે બે ગુણોનો સમૂહ. આ પાઠમાં મનથી વિચારતા માણસ માટે બે ગુણો પસંદ કરવાનું કહ્યું છે:
યશસિ અભિરૂચિઃ - સત્કાર્યો કરીને કીર્તિ/યશ મેળવવામાં પ્રેમ.
શ્રુતૌ વ્યસનમ્ - સત્ય અને જ્ઞાનપ્રાપ્તિ માટે શાસ્ત્રો સાંભળવાની સતત આદત.
આ બે ગુણો વ્યક્તિના વિચાર જગતને શુદ્ધ અને મહાન બનાવે છે.