ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
(1) होलिकोत्सवः कदा आयाति ?
उत्तरम् : होलिकोत्सवः फाल्गुनमासस्य पूर्णिमायां तिथौ आयाति।
(2) होलिका नाम स्त्री कस्य भगिनी आसीत् ?
उत्तरम् : होलिका नाम स्त्री असुरराजस्य हिरण्यकशिपोः भगिनी आसीत्।
(3) प्रह्लादम् अङ्के स्थापयित्वा होलिका कदा अग्नौ प्राविशत् ?
उत्तरम् : प्रह्लादम् अङ्के स्थापयित्वा होलिका फाल्गुनमासस्य पूर्णिमायां तिथौ अग्नौ प्राविशत्।
(4) अस्माकं देशः कीदृशः वर्तते ?
उत्तरम् : अस्माकं देशः कृषिप्रधानः वर्तते।
(5) होलकं जनाः प्रथमं कस्मै समर्पयन्ति ?
उत्तरम् : होलकं जनाः प्रथमम् अग्निदेवाय समर्पयन्ति।
(1) હોલિકોત્સવ સાથે પ્રહ્લાદનું પાત્ર કેવી રીતે જોડાયેલું છે ?
ઉત્તર : દૈત્યરાજ હિરણ્યકશિપુનો પુત્ર પ્રહ્લાદ પરમ વિષ્ણુભક્ત હતો. દૈત્યરાજને પ્રહ્લાદની આ ભક્તિ ગમતી ન હોવાથી તેણે પ્રહ્લાદને મારી નાખવા માયાવી બહેન હોલિકાની મદદ લીધી. હોલિકાને અગ્નિથી રક્ષણ મેળવવાનું વરદાન હતું, તેથી તે ફાગણ માસની પૂનમે પ્રહ્લાદને ખોળામાં બેસાડીને અગ્નિમાં બેઠી. પરંતુ ભગવાનની કૃપાથી પ્રહ્લાદ બચી ગયો અને હોલિકા બળીને ભસ્મ થઈ ગઈ. ભક્ત પ્રહ્લાદના આ અદ્ભુત બચાવ અને સુરક્ષાની ખુશીમાં હોલિકોત્સવ ઉજવવાની શરૂઆત થઈ.
(2) પ્રહ્લાદ કેવો વ્યવહાર કરતો હતો ? તે કોને ગમતો ન હતો ?
ઉત્તર : પ્રહ્લાદ નિત્ય પરમેશ્વર (ભગવાન વિષ્ણુ)નું ધ્યાન ધરીને ભક્તિમય વ્યવહાર કરતો હતો. તેનો આ ભક્તિમય વ્યવહાર તેના પિતા અને ભક્તિના શત્રુ એવા દૈત્યરાજ હિરણ્યકશિપુને ગમતો ન હતો.
(3) ફાગણની પૂનમે હોલિકાએ કોની પ્રેરણાથી શું કર્યું ?
ઉત્તર : ફાગણ માસની પૂનમે હોલિકાએ પોતાના ભાઈ દૈત્યરાજ હિરણ્યકશિપુની પ્રેરણાથી ભક્ત પ્રહ્લાદને મારી નાખવાના હેતુથી તેને પોતાના ખોળામાં બેસાડીને અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો.
(4) હોલક સ્વાસ્થ્ય માટે કેવી રીતે ઉપયોગી છે ?
ઉત્તર : આયુર્વેદના પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ 'ભાવપ્રકાશ' મુજબ હોલક (અડધા શેકેલા ધાન્ય કે પોંક) અગ્નિને દીપ્ત કરનાર છે. વસંતઋતુમાં તે શરીરમાં વધતા મેદ (ચરબી), કફદોષ અને શ્રમ (થાક)ને દૂર કરે છે. આથી હોલક સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત ગુણકારી અને ઉપયોગી છે.
(1) હોલિકોત્સવ સાથે પ્રહ્લાદનું પાત્ર કેવી રીતે જોડાયેલું છે ?
ઉત્તર : દૈત્યરાજ હિરણ્યકશિપુનો પુત્ર પ્રહ્લાદ પરમ વિષ્ણુભક્ત હતો. દૈત્યરાજને પ્રહ્લાદની આ ભક્તિ ગમતી ન હોવાથી તેણે પ્રહ્લાદને મારી નાખવા માયાવી બહેન હોલિકાની મદદ લીધી. હોલિકાને અગ્નિથી રક્ષણ મેળવવાનું વરદાન હતું, તેથી તે ફાગણ માસની પૂનમે પ્રહ્લાદને ખોળામાં બેસાડીને અગ્નિમાં બેઠી. પરંતુ ભગવાનની કૃપાથી પ્રહ્લાદ બચી ગયો અને હોલિકા બળીને ભસ્મ થઈ ગઈ. ભક્ત પ્રહ્લાદના આ અદ્ભુત બચાવ અને સુરક્ષાની ખુશીમાં હોલિકોત્સવ ઉજવવાની શરૂઆત થઈ.
(2) પ્રહ્લાદ કેવો વ્યવહાર કરતો હતો ? તે કોને ગમતો ન હતો ?
ઉત્તર : પ્રહ્લાદ નિત્ય પરમેશ્વર (ભગવાન વિષ્ણુ)નું ધ્યાન ધરીને ભક્તિમય વ્યવહાર કરતો હતો. તેનો આ ભક્તિમય વ્યવહાર તેના પિતા અને ભક્તિના શત્રુ એવા દૈત્યરાજ હિરણ્યકશિપુને ગમતો ન હતો.
(3) ફાગણની પૂનમે હોલિકાએ કોની પ્રેરણાથી શું કર્યું ?
ઉત્તર : ફાગણ માસની પૂનમે હોલિકાએ પોતાના ભાઈ દૈત્યરાજ હિરણ્યકશિપુની પ્રેરણાથી ભક્ત પ્રહ્લાદને મારી નાખવાના હેતુથી તેને પોતાના ખોળામાં બેસાડીને અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો.
(4) હોલક સ્વાસ્થ્ય માટે કેવી રીતે ઉપયોગી છે ?
ઉત્તર : આયુર્વેદના પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ 'ભાવપ્રકાશ' મુજબ હોલક (અડધા શેકેલા ધાન્ય કે પોંક) અગ્નિને દીપ્ત કરનાર છે. વસંતઋતુમાં તે શરીરમાં વધતા મેદ (ચરબી), કફદોષ અને શ્રમ (થાક)ને દૂર કરે છે. આથી હોલક સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત ગુણકારી અને ઉપયોગી છે.
(1) નવસસ્યેષ્ટિ (नवसस्येष्टि)
'નવસસ્યેષ્ટિ' એટલે નવા પાકેલા ધાન્ય (અન્ન) વડે કરવામાં આવતો યજ્ઞ. ભારત કૃષિપ્રધાન દેશ હોવાથી વર્ષમાં બે વાર પાક તૈયાર થાય છે. શરદ ઋતુ પછી ફાગણ માસમાં નવો પાક ઘરમાં આવે ત્યારે લોકો પોતાના વપરાશ પહેલાં એ નવું ધાન્ય અગ્નિદેવને અર્પણ કરી યજ્ઞ કરે છે અને પછી પરસ્પર વહેંચીને તેનો ઉપયોગ કરે છે. હોળીનો પર્વ મૂળભૂત રીતે વાસંતી નવસસ્યેષ્ટિ યજ્ઞની પરંપરા સાથે જોડાયેલો છે.
(2) હોલક (होलक)
ઝાડી કે તાજી કણસલીમાંથી અડધા પાકેલા ધાન્યને (જેમ કે ચણા, ઘઉં કે જુવારના ડૂંડા) ધીમા અગ્નિમાં શેકવામાં આવે ત્યારે તૈયાર થતા અન્નને સંસ્કૃતમાં 'હોલક' કહે છે. ગુજરાતીમાં આપણે તેને 'પોંક' કે શેકેલી ધાણી કહીએ છીએ. હોલિકોત્સવ વખતે આ હોલક અગ્નિદેવને સમર્પિત કરવામાં આવે છે, જે વસંતઋતુમાં કફના રોગો સામે સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરે છે.
(3) ભાવપ્રકાશ (भावप्रकाश)
'ભાવપ્રકાશ' એ આયુર્વેદનો સોળમી સદીમાં આચાર્ય ભાવમિશ્ર દ્વારા રચાયેલો અત્યંત સુપ્રસિદ્ધ અને પ્રમાણભૂત ગ્રંથ છે. આ ગ્રંથમાં આયુર્વેદના આઠેય અંગોનું સુંદર વર્ણન છે. આ પાઠમાં ભાવપ્રકાશ ગ્રંથના આધારે હોલકના સ્વાસ્થ્યવર્ધક ગુણો (મેદ, કફ અને થાક દૂર કરનાર) અંગેનું વિધાન દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
(1) હોલિકોત્સવ (होलिकोत्सव)
હોલિકોત્સવ (હોળી) એ ભારતનો અત્યંત પ્રાચીન અને આનંદદાયક ઉત્સવ છે, જે ફાગણ માસની પૂનમે ઉજવવામાં આવે છે. આ ઉત્સવ સાથે મુખ્ય બે બાબતો જોડાયેલી છે:
પૌરાણિક કથા: દૈત્યરાજ હિરણ્યકશિપુની માયાવી બહેન હોલિકા ભક્ત પ્રહ્લાદને અગ્નિમાં બાળી નાખવા ગઈ ત્યારે ભગવાનની કૃપાથી પ્રહ્લાદ બચી ગયો અને હોલિકા બળી ગઈ. આથી અધર્મ પર ધર્મના અને અસત્ય પર સત્યના વિજયરૂપે આ ઉત્સવ ઉજવાય છે.
સામાજિક અને વૈજ્ઞાનિક પક્ષ: આ પર્વ 'નવસસ્યેષ્ટિ' અર્થાત્ નવા ધાન્યના આગમનનો ઉત્સવ છે. ખેડૂતો નવો પાક અગ્નિદેવને ધરીને ધાણી-ચણા અને હોલક (પોંક) વહેંચે છે. વસંતઋતુમાં હોલકનું સેવન કફ અને મેદ જેવા રોગોને દૂર કરે છે.
આમ, હોલિકોત્સવ એ માત્ર વ્યક્તિગત આનંદનું પર્વ નથી, પરંતુ તપ, દાન, આરોગ્ય અને સામાજિક એકતાનો સંદેશ આપતો ઉત્સવ છે.