ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
ભૃગુ ઋષિ વૃક્ષમાં ચૈતન્ય (જીવ) સાબિત કરવા નીચેના કારણો આપે છે:
વેલનું વૃક્ષની ફરતે વંટળાવું (જોવાની શક્તિ - દ્રષ્ટિ).
વિવિધ પવિત્ર-અપવિત્ર ગંધ અને ધૂપથી રોગમુક્ત થઈને પુષ્પિત થવું (સૂંઘવાની શક્તિ - ઘ્રાણેન્દ્રિય).
મૂળથી જળપાન કરવું તથા રોગનો પ્રતિકાર કરવો (રસનેન્દ્રિય).
સુખ અને દુઃખનો અનુભવ કરવો.
કપાયા પછી પણ ફરીથી પાંગરવું (ઉગવું).
પીધેલા પાણીનું અગ્નિ અને વાયુ દ્વારા પાચન થઈને પોષણ અને વૃદ્ધિ થવી.
મહાભારતના શાંતિપર્વમાં ભારદ્વાજ અને ભૃગુના સંવાદમાં વૃક્ષમાં જીવ (ચૈતન્ય) હોવાની વૈજ્ઞાનિક અને તાર્કિક સિદ્ધિ આપવામાં આવી છે. ભૃગુ ઋષિ વૃક્ષમાં પ્રાણ હોવા અંગે નીચે મુજબ તર્કો આપે છે:
ઇન્દ્રિય જ્ઞાન: વૃક્ષ વેલને માર્ગ આપે છે (દ્રષ્ટિ), વિવિધ સુગંધ-ધૂપથી નીરોગી બની ખીલે છે (સૂંઘવાની શક્તિ) અને મૂળથી જળ ગ્રહણ કરે છે (સ્વાદેન્દ્રિય).
સંવેદના: વૃક્ષ કાપવાથી સુકાઈ જાય છે અને તેને સુખ-દુઃખની અનુભૂતિ થાય છે. કપાયા પછી તે ફરી પાંગરે છે, જે જીવંત હોવાની સ્પષ્ટ નિશાની છે.
પાચન અને વૃદ્ધિ: મનુષ્યની જેમ વૃક્ષમાં પણ પીધેલા જળનું અગ્નિ-વાયુ વડે પાચન થાય છે, જેનાથી તેની વૃદ્ધિ થાય છે. આમ, વૃક્ષ અચેતન નથી પરંતુ ચૈતન્યયુક્ત જીવ છે.
આ પાઠમાં વૃક્ષનું માનવજીવનમાં અને પર્યાવરણમાં અતિ મહત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે:
પુત્ર સમાન કલ્યાણકારી: વૃક્ષને પુત્ર સાથે સરખાવવામાં આવ્યો છે. જેમ ઉત્તમ પુત્ર કુળનું કલ્યાણ કરે છે, તેમ વૃક્ષ પણ સમગ્ર માનવજાત માટે શ્રેયસ્કર છે.
ઘરની શોભા: વૃક્ષ વગરનું ઘર તેવું જ શૂન્ય (ખાલીખમ) છે જેવું સંતાન વગરનું કુળ હોય.
સુવાસિત વાતાવરણ: એક જ ખીલેલું સુગંધીદાર વૃક્ષ સમગ્ર વનને મહેકાવી દે છે, જેમ એક ગુણવાન પુત્ર આખા કુળની કીર્તિ વધારે છે. માટે, વૃક્ષોને કાપવા ન જોઈએ પરંતુ જાગ્રત રહીને તેમનું ઉછેર અને રક્ષણ કરવું જોઈએ.
અનુવાદ: "તેથી વૃક્ષો સુંઘે છે."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: આ પંક્તિ 'વિના વૃક્ષં ગૃહં શૂન્યમ્' પાઠમાંથી લેવામાં આવી છે. ઋષિ ભૃગુ વૃક્ષમાં ઘ્રાણેન્દ્રિય (સૂંઘવાની શક્તિ) હોવાની સાબિતી આપતા કહે છે કે પવિત્ર કે અપવિત્ર ગંધ અને વિવિધ પ્રકારના ધૂપો વડે વૃક્ષ રોગમુક્ત બને છે અને તેના પર પુષ્પો ખીલે છે. જે પદાર્થમાં ગંધ ગ્રહણ કરવાની શક્તિ હોય તે જ ધૂપ-સુગંધની અસરથી નીરોગી થઈને ખીલી શકે. આથી વૃક્ષો સુંઘવાની શક્તિ ધરાવે છે.
અનુવાદ: "વૃક્ષ પોતાના પગ (મૂળ) વડે પીવે છે."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: આ પંક્તિમાં વૃક્ષને 'પાદપ' શા માટે કહેવાય છે તેનું કારણ આપ્યું છે. વૃક્ષના પગ એટલે તેનાં મૂળ. જેમ મનુષ્ય કમળની દાંડી વડે નીચેથી પાણી ઉપર ખેંચીને પીવે છે, તેમ વૃક્ષ પોતાના મૂળ વડે જમીનમાં રહેલા જળને પવન (પ્રાણ)ની મદદથી ઉપર ખેંચીને પીવે છે. આ પરથી વૃક્ષનું 'પાદપ' નામ સાર્થક થાય છે.
અનુવાદ: "આ બધાં વૃક્ષોનો વિનાશ (છેદન) ન જ કરવો જોઈએ."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: વૃક્ષોમાં જીવ છે અને તે પર્યાવરણ તથા માનવજાત માટે અત્યંત ઉપયોગી છે તે બાબત સાબિત કર્યા પછી, આ શ્લોકમાં પર્યાવરણ સંરક્ષણનો ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે. વૃક્ષો આપણને ઓક્સિજન, ફળ, ફૂલ અને છાંયડો આપે છે. વૃક્ષોનો કાપો કે વિનાશ કરવો એ પાપ સમાન છે. તેથી કોઈ પણ સંજોગોમાં વૃક્ષોનો છેદન ન કરવું અને તેના સંવર્ધન માટે સતત પ્રયત્નશીલ રહેવું જોઈએ.
અનુવાદ: "વૃક્ષ વગરનું ઘર શૂન્ય (ખાલીખમ) છે અને પુત્ર (સંતાન) વગરનું કુળ પણ શૂન્ય છે."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: અહીં વૃક્ષનું ઘરમાં મહત્વ દર્શાવ્યું છે. ઘરમાં ગમે તેટલી ધન-સંપત્તિ હોય પણ જો આંગણામાં વૃક્ષ ન હોય તો તે ઘર શોભાવિહીન અને જીવંતતા વગરનું લાગે છે. જેવી રીતે સંતાન વગરનું કુળ શૂન્ય ગણાય છે, તેવી જ રીતે વૃક્ષ વગરનું ઘર નકામું અને ઉત્સાહ વગરનું ગણાય છે. તેથી દરેક ઘરમાં વૃક્ષનું હોવું અનિવાર્ય છે.
(1) सुखदुःखयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥
(2) यथा वृक्षः तथा पुत्रः सदा श्रेयस्करावुभौ । विना वृक्षं गृहं शून्यं पुत्रहीनं कुलं तथा ॥