ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
(1) कीदृशं जलं श्रेष्ठं भवति ?
उत्तरम् : आन्तरिक्षम् (अन्तरिक्षात् आगतम्) उदकम् उदकानां श्रेष्ठं भवति।
(2) मदनफलं किं किं करोति ?
उत्तरम् : मदनफलं वमनास्थापानानुवासनोपयोगिनाम् अग्य्रं वर्तते।
(3) श्लेष्मणः पित्तस्य च प्रशमनं किं वस्तु करोति ?
उत्तरम् : मधु श्लेष्मपित्तप्रशमनं करोति।
(4) वेगसन्धानं नाम किमस्ति ?
उत्तरम् : वेगसन्धानं नाम शरीरस्य नैसर्गिकाणां वेगानां (यथा- क्षुधा, तृषा, निद्रा इत्यादीनाम्) अवरोधः अस्ति।
(5) भयकराणाम् अग्य्रं किं वर्तते ?
उत्तरम् : भयकराणाम् अग्य्रम् असमर्थता वर्तते।
(1) लोहितशालयः शूकधान्यानाम्। (દરેક જૂથમાંથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરીને પૂર્તિ કરેલ છે)
(2) ક્ષીરમ્ जीवनीयानाम् श्रेष्ठं भवति ।
(3) तद्विद्यसम्भाषा बुद्धिवर्धनानाम् श्रेष्ठा।
(4) हर्षः प्रीणनानाम् श्रेष्ठम् अस्ति ।
(5) असमर्थता भयकराणाम् श्रेष्ठा।
(1) કયા કયા ધાન્યમાં કયું કયું અન્ન શ્રેષ્ઠ છે ?
ઉત્તર : શૂકધાન્ય (કણસલાં કે ડૂંડાવાળાં ધાન્ય) માં લાલ ચોખા (લોહિતશાલયઃ) શ્રેષ્ઠ છે, અને શમીધાન્ય (સીંગોવાળાં કે ઝાડવાળાં ધાન્ય) માં મગ (મુદ્ગાઃ) શ્રેષ્ઠ છે.
(2) પિત્તનું શમન કોના કોના દ્વારા થાય છે ?
ઉત્તર : આયુર્વેદ અનુસાર પિત્તનું શમન મધ (શ્લેષ્મ અને પિત્તનું શમન કરવા) અને ગાયનું ઘી (વાત અને પિત્તનું શમન કરવા) દ્વારા થાય છે.
(3) ચંદનની શ્રેષ્ઠતા કઈ કઈ બાબતમાં છે ?
ઉત્તર : ચંદનની શ્રેષ્ઠતા શરીરની દુર્ગંધ દૂર કરવામાં અને શરીરની બળતરા કે ગરમીને શાંત કરવાના લેપ તરીકે શ્રેષ્ઠ ગણાવવામાં આવી છે.
(4) સર્વરસ એટલે શું ? તેમાં કયા કયા રસનો સમાવેશ થાય છે ?
ઉત્તર : 'સર્વરસ' એટલે ભોજનમાં લેવાતા તમામ છ પ્રકારના રસોનો અભ્યાસ કે આહાર. આ છ રસો છે:
મધુર (ગળ્યો)
અમ્લ (ખાટો)
લવણ (ખારો)
કટુ (તીખો)
તિક્ત (કડવો)
કષાય (તૂરો)
(5) અનારોગ્ય કરનારી બાબતોમાં કઈ મુખ્ય છે ?
ઉત્તર : અનારોગ્ય (રોગ કે માંદગી) ઉત્પન્ન કરનારી બાબતોમાં 'વેગસંધાન' અર્થાત્ શરીરના કુદરતી આવેગો (જેમ કે ભૂખ, તરસ, ઊંઘ, શૌચ વગેરે) ને રોકી રાખવાની ટેવ સૌથી મુખ્ય છે.
(1) ચરકસંહિતા (चरकसंहिता)
'ચરકસંહિતા' એ આયુર્વેદ શાસ્ત્રનો અત્યંત પ્રાચીન અને પ્રમાણભૂત ગ્રંથ છે. તેની રચના ઈ.સ.ની પ્રથમ શતાબ્દીમાં થઈ હોવાનું મનાય છે. મહર્ષિ આત્રેયના ઉપદેશોને તેમના શિષ્ય અગ્નિવેશે ગ્રંથસ્થ કર્યા અને પાછળથી મહર્ષિ ચરકે તેનો સંસ્કાર કર્યો. આ ગ્રંથમાં સૂત્રસ્થાન, નિદાનસ્થાન, શારીરસ્થાન, ચિકિત્સાસ્થાન વગેરે વિભાગો છે. પાઠ-20 'અગ્રાળાં શતમુદ્દિષ્ટમ્' એ સૂત્રસ્થાનના 25મા અધ્યાયમાંથી લેવામાં આવ્યો છે.
(2) અધ્યવસાય (अध्यवसाय)
'અધ્યવસાય' એટલે ચોક્કસ કાર્ય કરવાનો દૃઢ નિશ્ચય કે સંકલ્પ. માણસ જ્યારે કોઈ કાર્ય કરવા પ્રવૃત્ત થાય છે ત્યારે સાધન-સામગ્રી કરતાં પણ તેના મનનો દૃઢ સંકલ્પ વધારે અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. વધારે અને શ્રેષ્ઠ ફળની પ્રાપ્તિ કરાવનારાં તમામ હેતુઓ કે સાધનોમાં 'અધ્યવસાય' (દૃઢ નિશ્ચય) ને સૌથી અગ્રસ્થાને મૂકવામાં આવ્યો છે.
(3) સંપ્રતિપત્તિ (सम्प्रतिपत्ति)
'સંપ્રતિપત્તિ' એટલે યોગ્ય સમયે ઉચિત કાર્ય કરવાની બુદ્ધિ કે પ્રવૃત્તિ. મનુષ્યને કાળ (સમય)નું જ્ઞાન હોય છે, પરંતુ એ જ્ઞાનનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ ત્યારે જ થાય છે જ્યારે તે યોગ્ય સમયે જ યોગ્ય નિર્ણય લઈને કાર્ય પૂર્ણ કરે. સમય વીતી ગયા પછી કરેલું કાર્ય વ્યર્થ નીવડે છે. આથી કાળજ્ઞાનના તમામ પ્રયોજનોમાં 'સંપ્રતિપત્તિ' (યોગ્ય સમયે કાર્ય કરવું) ને શ્રેષ્ઠ ગણવામાં આવી છે.
(4) આહારગુણ (आहारगुण)
આહાર માનવ જીવન ટકાવી રાખવા માટે અત્યંત આવશ્યક છે. આહારના અનેક ગુણો છે, જેમાં શરીરને પોષણ આપવું, શક્તિ આપવી અને તંદુરસ્તી જાળવવી વગેરે સમાવિષ્ટ છે. પરંતુ આહારના તમામ ગુણોમાં 'તૃપ્તિ' (સંતોષ મેળવવો) ને સૌથી શ્રેષ્ઠ ગુણ ગણાવ્યો છે. આહાર લીધા પછી મળતી શાંતિ અને સંતોષ એ આહારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે.
(1) व्यायामः स्थैर्यकराणाम् । (વ્યાયામ સ્થિરતા આપનારી બાબતોમાં શ્રેષ્ઠ છે.)
સંદર્ભ : આ પંક્તિ ચરકસંહિતાના સૂત્રસ્થાનના પચ્ચીસમા અધ્યાયમાંથી લેવાયેલા 'અગ્રાળાં શતમુદ્દિષ્ટમ્' પાઠમાંથી ઉદ્ધૃત કરવામાં આવી છે.
સ્પષ્ટીકરણ : આસુરી અને દૈનિક વ્યવહારોમાં શરીરને મજબૂત અને સ્થિર રાખવું ખૂબ જરૂરી છે. આયુર્વેદ અનુસાર જે બાબતો શરીરને સ્થિરતા અને મજબૂતી પ્રદાન કરે છે, તેમાં નિયમિત 'વ્યાયામ' (કસરત) સૌથી અગ્રસ્થાને છે. વ્યાયામથી શરીરના સ્નાયુઓ મજબૂત થાય છે અને સહનશક્તિ વધે છે.
(2) कालभोजनम् आरोग्यकराणाम् । (યોગ્ય સમયે ભોજન કરવું એ આરોગ્ય જાળવનારી બાબતોમાં શ્રેષ્ઠ છે.)
સંદર્ભ : આ પંક્તિ ચરકસંહિતાના સૂત્રસ્થાનમાંથી લેવાયેલા 'અગ્રાળાં શતમુદ્દિષ્ટમ્' પાઠમાંથી ઉદ્ધૃત કરવામાં આવી છે.
સ્પષ્ટીકરણ : નિરોગી રહેવા માટે કેવળ સારું ભોજન જ પૂરતું નથી, પરંતુ તે કયા સમયે લેવાય છે તે અગત્યનું છે. કૂટેવો કે ગમે તે સમયે ખાવાની ટેવ રોગ ઉત્પન્ન કરે છે. યોગ્ય સમયે (ભૂખ લાગે ત્યારે નિયમિત સમયે) લીધેલું ભોજન જઠરાગ્નિ દ્વારા સરળતાથી પચે છે અને શરીરને સ્વસ્થ રાખે છે. આથી આરોગ્ય જાળવનારા તમામ ઉપાયોમાં સમયસરનું ભોજન શ્રેષ્ઠ છે.
(3) तृप्तिः आहारगुणानाम् । (તૃપ્તિ એ આહારના ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે.)
સંદર્ભ : આ પંક્તિ ચરકસંહિતા આધારિત 'અગ્રાળાં શતમુદ્દિષ્ટમ્' પ્રકરણમાંથી લેવામાં આવી છે.
સ્પષ્ટીકરણ : મનુષ્ય શરીરના પોષણ માટે રોજ આહાર લે છે. આહાર કરવાથી શરીરને શક્તિ, બળ અને તાજગી મળે છે. પરંતુ ભોજનનો પ્રાથમિક અને સૌથી મહત્ત્વનો ગુણ મન અને આત્માને 'તૃપ્તિ' (સંતોષ) આપવાનો છે. જો ખોરાક ખાધા પછી તૃપ્તિનો અનુભવ ન થાય તો તે આહારનું પ્રયોજન પૂર્ણ થતું નથી.
(4) आयुर्वेदः अमृतानाम् । (આયુર્વેદ એ પૃથ્વી પરના તમામ અમૃતોમાં શ્રેષ્ઠ છે.)
સંદર્ભ : આ પંક્તિ ચરકસંહિતાના સૂત્રસ્થાનના 25મા અધ્યાયમાંથી લેવાયેલા 'અગ્રાળાં શતમુદ્દિષ્ટમ્' પાઠમાંથી લેવામાં આવી છે.
સ્પષ્ટીકરણ : અમૃતનું કાર્ય મનુષ્યને અમરતા કે દીર્ઘાયુ આપવાનું છે. પૃથ્વી પર ઉપલબ્ધ તમામ રોગનાશક અને જીવન આપનારા ઔષધો કે અમૃત સમાન પદાર્થોમાં 'આયુર્વેદ' (આયુષ્યનું જ્ઞાન આપતું શાસ્ત્ર) સર્વોપરી છે. આયુર્વેદ માત્ર રોગ મટાડતો નથી પરંતુ સ્વસ્થ મનુષ્યના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરીને તેને દીર્ઘાયુ પ્રદાન કરે છે, તેથી તેને શ્રેષ્ઠ અમૃત કહ્યું છે.