ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
ભાગવતપુરાણના દસમા સ્કન્ધમાંથી લેવાયેલા આ પદ્યોમાં વર્ષાઋતુનું રમણીય અને પ્રાકૃતિક વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે:
આકાશ અને સૂર્ય: સૂર્ય આઠ મહિના સુધી પૃથ્વી પરથી જે જળરૂપી સંપત્તિનું પાન કરે છે, તેને યોગ્ય સમય આવતાં પોતાના કિરણો દ્વારા વરસાવવાનું શરૂ કરે છે. આકાશ વીજળી અને વાદળોના ગડગડાટથી છવાઈ જાય છે.
પ્રકૃતિ અને સજીવો: નવું જળ પ્રાપ્ત થવાથી જળચર અને સ્થળચર સજીવો સુંદર રૂપ ધારણ કરે છે. ઘાસ ઊગી નીકળવાથી માર્ગો અસ્પષ્ટ બને છે.
ખેડૂતો અને મોર: ધાન્યથી લહેરાતા ખેતરો જોઈને ખેડૂતો આનંદિત થાય છે, જ્યારે વાદળોને જોઈને મોર ટહુકા કરીને મહોત્સવ ઉજવે છે.
સુંદર ઉપમાઓ: કવિએ આગિયાને પાખંડી સાથે, ન દેખાતા ગ્રહોને વેદ સાથે, ઢંકાયેલા માર્ગોને વિસરાયેલા વેદજ્ઞાન સાથે અને હરખાયેલા મોરોને સંતોના આગમનથી ખુશ થતા ગૃહસ્થો સાથે સરખાવીને અદ્ભુત કાવ્યશૈલી રજૂ કરી છે.
અનુવાદ: "સમય આવતાં સૂર્ય પોતાના કિરણો વડે (જળ) છોડવાનો પ્રારંભ કરે છે."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: આ પંક્તિ 'વર્ષાવાર્ણનમ્' પાઠના બીજા શ્લોકમાંથી લેવામાં આવી છે. અહીં કુદરતી ચક્રનું સુંદર વર્ણન છે. સૂર્ય આઠ મહિના (શિયાળો અને ઉનાળો) સુધી પૃથ્વી પરથી પોતાની ગરમી વડે જળરૂપી સંપત્તિ ખેંચે છે. ત્યારબાદ વર્ષાઋતુનો યોગ્ય સમય આવતાં તે જ સંગ્રહિત જળને વરસાદ રૂપે પૃથ્વી પર પાછું આપે છે. આ દર્શાવે છે કે યોગ્ય સમયે સમાજને પાછું આપવું એ કુદરતનો નિયમ છે.
અનુવાદ: "જેમ કલિયુગમાં પાપ વડે પાખંડીઓ શોભે છે, પરંતુ વેદો નહિ."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: આ પંક્તિમાં કલિયુગની પરિસ્થિતિ પર કટાક્ષ કરવામાં આવ્યો છે. રાત્રિના પ્રારંભે અંધારામાં આગિયાઓ ચમકે છે પરંતુ ગ્રહો દેખાતા નથી. તેની ઉપમા આપતાં કવિ કહે છે કે કલિયુગમાં પાપ વધવાથી ઢોંગી અને પાખંડી લોકોનો પ્રભાવ અને ચમક વધી જાય છે, જ્યારે પવિત્ર વેદજ્ઞાન અને સત્ય ભૂલાઈ જાય છે. પાખંડીઓનો પ્રભાવ આગિયાના પ્રકાશની જેમ ક્ષણિક હોય છે.
અનુવાદ: "જેમ ઘરમાં સંતાપ પામેલા અને ઉદ્વેગ પામેલા મનુષ્યો ભગવાનના ભક્તોનું આગમન થતાં (પ્રસન્ન થાય છે)."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: આ પંક્તિમાં વાદળોના આગમનથી હરખાઈ ગયેલા મોરોની સરખામણી ભક્તજનોના સાનિધ્ય સાથે કરવામાં આવી છે. સંસારના દુઃખો અને ચિંતાઓમાં તપેલા ગૃહસ્થ માણસોના ઘરમાં જ્યારે કોઈ ભગવાનના સાધુ કે ભક્તનું આગમન થાય છે, ત્યારે તેમનો ઉત્સાહ વધે છે અને પરમ શાંતિ મળે છે. તેવી જ રીતે ઉનાળાના તાપ પછી વાદળોને જોઈને મોર આનંદિત થઈ ઊઠે છે.
અનુવાદ: "ઘાસથી ઢંકાયેલા અને સરખા ન કરાયેલા રસ્તાઓ અસ્પષ્ટ બની ગયા."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: વર્ષાઋતુ આવતાં ચારેય બાજુ નવું ઘાસ ઊગી નીકળે છે. રસ્તાઓની સંભાળ કે સફાઈ ન થવાથી તે ઘાસથી ઢંકાઈ જાય છે અને રસ્તો ક્યાં છે તે ઓળખવું મુશ્કેલ (અસ્પષ્ટ) બની જાય છે. કવિ આ સ્થિતિને અનભ્યાસ સાથે સરખાવે છે; જેમ અભ્યાસ ન કરવાથી કે સ્વાધ્યાય છોડી દેવાથી વેદજ્ઞાન વિસરાઈ જાય છે, તેમ સંભાળ વગરના માર્ગો પણ લુપ્ત થઈ જાય છે.