ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
| क-वर्गः | ख-वर्गः |
|---|---|
| (1) शौचम् | (2) द्विविधम् । |
| (2) धृतिः | (4) नाप्नोति विक्रियाम् । |
| (3) धीः | (1) प्रवृत्तिं निवृत्तिं च वेत्ति । |
| (4) सत्यम् | (5) यथार्थकथनम् । |
| (5) અસ્તેયમ્ | (3) मनसा विनिवृत्तिः । |
ઉત્તર: પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો (કાન, ત્વચા, આંખ, જીભ અને નાક) દ્વારા શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ જેવા વિષયો મનુષ્યના મનમાં પ્રવેશે છે. જે મનુષ્ય શુભ કે અશુભ શબ્દ સાંભળીને, સ્પર્શ કરીને, રૂપ જોઈને, સ્વાદ ચાખીને કે ગંધ સુંઘીને હરખાતો નથી કે શોક (ગ્લાનિ) પામતો નથી, તેને જિતેન્દ્રિય કહેવાય છે. ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખવો એ ધર્મનું અગત્યનું લક્ષણ છે.
શૌચ એટલે શુદ્ધિ કે સ્વચ્છતા. મનુસ્મૃતિ અનુસાર શૌચ બે પ્રકારનું છે:
બાહ્ય શૌચ: જે માટી અને જળ વડે શરીરની બહારની સફાઈ કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.
આંતરિક શૌચ: જે મન અને વિચારોની શુદ્ધિ (ભાવશુદ્ધિ) થી પ્રાપ્ત થાય છે. ધર્મમાં બાહ્ય શુદ્ધિ કરતાં ભાવશુદ્ધિ (આંતરિક શુદ્ધિ) ને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે.
મનુસ્મૃતિમાં દર્શાવેલા ધર્મનાં દસ લક્ષણો કોઈ પણ સંપ્રદાય કે દેશ-કાળના સીમાડાથી પર રહીને સમગ્ર માનવજાત માટે સર્વકાલીન અને સાર્વભૌમિક સિદ્ધાંતો રજૂ કરે છે:
ધૃતિ (ધીરજ): સુખ-દુઃખમાં અચળ રહેવું.
ક્ષમા: ક્ષમાભાવ રાખવો.
દમ: મન અને ઇન્દ્રિયો પર દમન-અંકુશ રાખવો.
અસ્તેય: ચોરી ન કરવી (મનથી પણ પારકી વસ્તુની ઇચ્છા ન કરવી).
શૌચ: બાહ્ય અને આંતરિક (ભાવ) શુદ્ધિ જાળવવી.
ઇન્દ્રિયનિગ્રહ: ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવવો.
ધી (બુદ્ધિ): સાત્ત્વિકી બુદ્ધિ કેળવવી.
વિદ્યા: સંશયો દૂર કરનાર જ્ઞાન/શાસ્ત્ર મેળવવું.
સત્ય: વાસ્તવિક અને કલ્યાણકારી સત્ય બોલવું.
અક્રોધ: ક્રોધ ન કરવો. આ દસ લક્ષણો મનુષ્યના નૈતિક અને આત્મિક વિકાસ માટેના મૂળભૂત ગુણો દર્શાવે છે.
અનુવાદ: "તે દમનશીલ (દાનત) બ્રાહ્મણ/દ્વિજ કહેવાય છે."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: આ પંક્તિમાં 'દમ' ગુણ ધરાવનાર વ્યક્તિની વ્યાખ્યા આપી છે. જે વ્યક્તિ અતિશય ધન કે સફળતા મળતાં હરખાતો નથી અને કોઈ આપત્તિ કે મુશ્કેલીમાં શોક કરતો નથી, તેવી તીવ્ર બુદ્ધિવાળી અને પોતાની ઇન્દ્રિયો પર સંયમ રાખનારી મનુષ્ય જ સાચો દ્વિજ (સંસ્કારી મનુષ્ય) કહેવાય છે.
અનુવાદ: "જે હર્ષ પામતો નથી કે ગ્લાનિ પામતો નથી, તેને જિતેન્દ્રિય જાણવો."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: કાન, ત્વચા, ચક્ષુ, જીભ અને નાક—આ પાંચેય ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયોનું ગ્રહણ કરવા છતાં જે મનુષ્ય મનથી અવિચળ રહે છે, ઈષ્ટ વસ્તુ મળતાં છકી જતો નથી અને અનિષ્ટ વસ્તુ મળતાં ખેદ પામતો નથી, તેને પોતાની ઇન્દ્રિયો પર સંપૂર્ણ વિજય મેળવનાર (જિતેન્દ્રિય) માનવો જોઈએ.
અનુવાદ: "તેથી ક્રોધનો ત્યાગ કરવો જોઈએ."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: મનુષ્ય જીવનમાં ક્રોધ એ સૌથી મોટો શત્રુ છે. વ્યક્તિ ભલે ગમે તેટલું કઠિન તપ કરે, પ્રયત્નો કરે કે દાન પુણ્ય કરે, જો તે ક્રોધ કરે છે તો તેનો ક્રોધ આ તમામ સત્કર્મોના ફળને નષ્ટ કરી નાખે છે. ક્રોધ સર્વસ્વનું હરણ કરનારો હોવાથી તેનો સદા માટે ત્યાગ કરવો જોઈએ.
(1) धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥
(2) क्षमाखड्गः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः । अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति ॥
(3) अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् । सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥