ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
અનુવાદ: "પુષ્પધન્વા (કામદેવ) એ ધનુષ્ય પર 'સંમોહન' નામનું અચૂક બાણ ચઢાવ્યું."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: આ પંક્તિ કાલિદાસ રચિત 'કુમારસંભવમ્' સર્ગ-૩ માંથી લેવામાં આવી છે. તારકાસુરના વધ માટે શિવ-પાર્વતીનો મિલનપ્રસંગ રચવો જરૂરી હતો. આ માટે કામદેવ શિવને મોહિત કરવા સંમોહન બાણનું સંધાન કરે છે. કામદેવ પાસે પાંચ બાણ છે જેમાંથી સંમોહન બાણ સામે પક્ષને મોહિત કરવાનું કામ કરે છે.
અનુવાદ: "(શંકરે) પોતાની ત્રણેય આંખો સ્થિર કરી/ફેરવી."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: જ્યારે કામદેવે સંમોહન બાણ છોડ્યું, ત્યારે શિવજી ક્ષણભર માટે ધૈર્ય ગુમાવી બેઠા. જેમ ચંદ્રના આગમનથી સમુદ્રમાં ભરતી આવે છે, તેમ શિવના મનમાં વિષયવિકાર ઉત્પન્ન થયો અને તેમણે કમળ જેવા મુખવાળા પાર્વતીના સુંદર ચહેરા પર પોતાની આંખો ફેરવી. આ પંક્તિ કામદેવના પ્રભાવથી શિવમાં આવેલ ક્ષણિક માનસિક બદલાવ દર્શાવે છે.
અનુવાદ: "દિશાઓના અંત ભાગ તરફ પોતાની નજર દોડાવી."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: પરમ યોગી અને અયુગ્મનેત્ર એવા ભગવાન શંકરે પોતાના મનમાં ઉત્પન્ન થયેલા ક્ષોભને તરત જ કાબૂમાં લઈ લીધો. પોતાના ચિત્તમાં આ વિકાર કોના કારણે ઉત્પન્ન થયો તે હેતુ કે કારણ શોધવા માટે તેમણે ચારેય દિશાઓ તરફ તીક્ષ્ણ દૃષ્ટિ ફેંકી, જ્યાં તેમને પ્રહાર કરવા તૈયાર થયેલો કામદેવ દેખાયો.
અનુવાદ: "મનમથ/કામદેવને રાખનો ઢગલો (ભસ્મ) કરી દીધો."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: આકાશમાં દેવતાઓ "હે પ્રભુ! ક્રોધ શાંત કરો, શાંત કરો" એવી બૂમો પાડતા રહ્યા, ત્યાં તો શંકરના ત્રીજા નેત્રમાંથી પ્રગટેલા ભયાનક ક્રોધાગ્નિએ ક્ષણવારમાં જ કામદેવને બાળીને ભસ્મ કરી નાખ્યો. આ પ્રસંગ દર્શાવે છે કે અસંયમ અને કામ વાસનાનો અંત સંયમ અને તપની શક્તિ આગળ વિનાશકારી હોય છે.
'અયુગ્મ' એટલે એકી સંખ્યા (જેમ કે ૧, ૩, ૫) અને 'નેત્ર' એટલે આંખ. સામાન્ય મનુષ્યને બે (યુગ્મ) આંખો હોય છે, પરંતુ ભગવાન શંકરને કપાળમાં જ્ઞાનરૂપી ત્રીજું નેત્ર હોવાથી તેમને 'અયુગ્મનેત્ર' અથવા 'ત્રિલોચન' કહેવામાં આવે છે. આ ત્રીજું નેત્ર શિવની અદ્ભુત જ્ઞાનશક્તિ અને અધર્મ કે કામનો નાશ કરનાર કોપાગ્નિનું કેન્દ્ર છે.