ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
સંદર્ભ: આ પંક્તિ આચાર્ય ભરત રચિત 'નાટ્યશાસ્ત્ર'ના પ્રથમ અધ્યાયમાંથી લેવાયેલા પદ્ય 'નાટ્યમેતન્મયા કૃતમ્'માંથી લેવામાં આવી છે.
સ્પષ્ટીકરણ: સંસ્કૃત સાહિત્યમાં ચાર વેદો (ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ)નું સ્થાન સર્વોચ્ચ છે. કોઈ ગ્રંથનો મહિમા વધારવા માટે તેને વેદ સમક્ષ મુકવામાં આવે છે (જેમ કે મહાભારતને 'પંચમ વેદ' કહેવાય છે). ભરતમુનિએ પણ નાટ્યશાસ્ત્રનો મહિમા દર્શાવવા તેને 'પાંચમો વેદ' કહ્યો છે. આ ઉપરાંત, બ્રહ્માજીએ ચારેય વેદોમાંથી ઉત્તમ તત્ત્વો ગ્રહણ કરીને નાટ્યવેદની રચના કરી હોવાથી તેને પાંચમો વેદ કહેવો દરેક રીતે યોગ્ય છે.
સંદર્ભ: આ પંક્તિ આચાર્ય ભરતમુનિ રચિત પદ્ય 'નાટ્યમેતન્મયા કૃતમ્'ના ૭મા શ્લોકમાંથી લેવામાં આવી છે.
સ્પષ્ટીકરણ: નાટ્ય એ માત્ર મનોરંજનનું સાધન નથી, પરંતુ જીવનના તાણ અને દુઃખોમાંથી રાહત આપનારું માધ્યમ છે. સંસારમાં જે લોકો દુઃખથી પીડાયેલા છે, અતિશય પરિશ્રમ કે મહેનત કરીને થાકેલા છે, શોકથી વ્યાકુળ છે અને તપસ્વીઓ (કે કાર્યશીલ લોકો) છે, તેવા તમામ મનુષ્યોને યોગ્ય સમયે આ નાટ્ય માનસિક શાંતિ, આહલાદ અને વિશ્રાંતિ પ્રદાન કરશે.
સંદર્ભ: આ પંક્તિ આચાર્ય ભરતમુનિ કૃત 'નાટ્યશાસ્ત્ર'ના અંતિમ (૯મા) શ્લોકમાંથી લેવામાં આવી છે.
સ્પષ્ટીકરણ: આ આખી પંક્તિ "ન તજ્જ્ઞાનં ન તચ્છિલ્પં ન સા વિદ્યા ન સા કલા । નાસૌ યોગો ન તત્કર્મ નાટ્યેऽસ્મિન્ યન્ ન દ્રશ્યતે ॥" ની છે. તેનો અર્થ છે કે એવું કોઈ જ્ઞાન નથી, એવું કોઈ શિલ્પ નથી, એવી કોઈ વિદ્યા કે કળા નથી, એવો કોઈ યોગ કે કર્મ નથી કે જે આ નાટ્યમાં જોવા ન મળે. અર્થાત્ નાટ્યશાસ્ત્ર એ સમગ્ર વિદ્યાઓ, કળાઓ અને જગતના સર્વ વ્યવહારોનો સમાવેશ કરતો વ્યાપક અને સર્વગ્રાહી ગ્રંથ છે.
શ્લોક ૭ મુજબ નાટ્ય નીચે દર્શાવેલા ચાર પ્રકારના લોકોને યોગ્ય સમયે શાંતિ અને વિશ્રાંતિ (માનસિક રાહત) આપે છે:
દુઃખાર્ત: સંસારના વિવિધ દુઃખોથી પીડાયેલા લોકોને.
શ્રમાર્ત: અતિશય શ્રમ કે શારીરિક/માનસિક પરિશ્રમથી થાકેલા લોકોને.
શોકાર્ત: શોક, ચિંતા કે સ્વજનના વિયોગથી વ્યાકુળ લોકોને.
તપસ્વી: તપ કે શ્રેષ્ઠ કર્મો કરનારા લોકોને.
બ્રહ્માજીએ ચારેય વેદોનું સ્મરણ કરીને નાટ્યવેદની રચના કરતી વખતે નીચે મુજબના તત્ત્વો લીધાં છે:
ઋગ્વેદમાંથી: પાઠ્ય (સંવાદો/કથોપકથન)
સામવેદમાંથી: ગીત (સંગીત અને ગાવાની કળા)
યજુર્વેદમાંથી: અભિનય (શારીરિક અને વાચિક અભિનય)
અથર્વવેદમાંથી: રસ (શૃંગાર, હાસ્ય, વીર વગેરે ભાવ-રસો)
નાટ્યશાસ્ત્ર અનુસાર 'રસ' એ નાટ્યનો આત્મા છે. જે આસ્વાધ્ય છે અર્થાત્ જેનાથી પ્રેક્ષક આનંદ કે અનુભૂતિ પ્રાપ્ત કરે છે તેને રસ કહેવાય છે. નાટ્યશાસ્ત્રમાં મુખ્ય આઠ રસો માનવામાં આવ્યા છે:
શૃંગાર, 2. હાસ્ય, 3. કરુણ, 4. રૌદ્ર, 5. વીર, 6. ભયાનક, 7. બીભત્સ, અને 8. અદ્ભુત. બ્રહ્માજીએ આ રસોની પ્રેરણા અથર્વવેદમાંથી પ્રાપ્ત કરી હતી. નાટકમાં પાત્રો દ્વારા થતા ભાવો અને અભિનય દ્વારા પ્રેક્ષકના હૃદયમાં આ રસોનો ઉદ્ભવ થાય છે, જે પ્રેક્ષકને આહલાદ અને ઉપદેશ આપે છે.
અભિનય એ નાટકની પ્રસ્તુતિનું સૌથી મુખ્ય માધ્યમ છે. 'અભિ + ની' ધાતુ પરથી બનતો આ શબ્દ ભાવ કે અર્થને દર્શકો સુધી પહોંચાડવાની ક્રિયા દર્શાવે છે. બ્રહ્માજીએ અભિનય તત્ત્વ યજુર્વેદમાંથી ગ્રહણ કર્યું હતું. સંસ્કૃત નાટ્યશાસ્ત્રમાં અભિનયના મુખ્ય ચાર પ્રકારો દર્શાવવામાં આવ્યા છે:
આંગિક: શરીરના અંગોના હલનચલન કે મુદ્રાઓ દ્વારા.
વાચિક: શબ્દો, સંવાદો અને વાણીના આરોહ-અવરોહ દ્વારા.
આહાર્ય: વેશભૂષા, અલંકારો અને રંગભૂષા (મેકઅપ) દ્વારા.
સાત્ત્વિક: સાચા આંતરિક ભાવો (જેમ કે અશ્રુ, રોમાંચ, કંપન) દ્વારા.
પ્રસ્તાવના: નાટ્ય એ માત્ર નિરર્થક મનોરંજનનું માધ્યમ નથી, પરંતુ તે સમાજ અને માનવજીવન માટે અત્યંત ઉપયોગી અને લોકોપકારક છે. નાટ્યનું કાર્ય અને મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રભાવ:
સર્વજનહિતકારી: નાટ્યમાં ક્યાંક ધર્મ, ક્યાંક રમત, ક્યાંક અર્થ, ક્યાંક શાંતિ, ક્યાંક હાસ્ય, ક્યાંક યુદ્ધ, ક્યાંક કામ તો ક્યાંક વધનું વર્ણન હોય છે. તે દરેક મનોવૃત્તિ ધરાવનાર વ્યક્તિને અનુકૂળ પડે છે.
વ્યવહારુ બોધ: તે ધર્માત્માઓને ધર્મનો, કામીઓને કામનો, દુર્જનોને નિયંત્રણનો અને વિનીત (નમ્ર) લોકોને દમન/સંયમનો ઉપદેશ આપે છે.
દુઃખ નિવારણ અને શાંતિ: દુઃખી, થાકેલા, શોકગ્રસ્ત અને કાર્યોમાં પરોવાયેલા લોકોને યોગ્ય સમયે નાટ્ય માનસિક શાંતિ અને વિશ્રાંતિ આપે છે.
સર્વાંગી વિકાસ: નાટ્ય એવું માધ્યમ છે જે મનુષ્યને ધર્મ, યશ, આયુષ્ય, બુદ્ધિ અને હિત આપનારૂં છે. તે લોકોપદેશ આપવાનું શ્રેષ્ઠ સાધન છે. નિષ્કર્ષ: જગતનું એવું કોઈ જ્ઞાન, શિલ્પ, વિદ્યા, કળા કે કર્મ નથી જે નાટ્યમાં સમાવિષ્ટ ન હોય. આથી જ નાટ્યને 'લોકવૃત્તાનુકરણ' અર્થાત્ સમગ્ર માનવજીવનનું પ્રતિબિંબ કહેવામાં આવ્યું છે.