ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
(1)
दिनमपि रजनी सायं प्रातः
शिशिरवसन्तौ पुनरायातः ।
कालः क्रीडति गच्छत्यायुः
तदपि न मुञ्चत्याशावायुः ॥ ३॥
(2)
भगवद्गीता किञ्चिदधीता
गङ्गाजललवकणिका पीता ।
सकृदपि यस्य मुरारिसमर्चा
तस्य यमः किं कुरुते चर्चाम् ॥ ५॥
(3)
गेयं गीतानामसहस्रं
ध्येयं श्रीपतिरूपमजस्रम् ।
नेयं सज्जनसङ्गे चित्तं
देयं दीनजनाय च वित्तम् ॥ ७॥
સંદર્ભ : આ પંક્તિ આદિ શંકરાચાર્ય રચિત 'મોહમુદ્ગરઃ' સ્તોત્રમાંથી લેવામાં આવી છે.
અર્થ : કાળ ક્રીડા કરે છે અને આયુષ્ય વીતી જાય છે.
સ્પષ્ટીકરણ : દિવસ, રાત, સવાર, સાંજ અને વિવિધ ઋતુઓ સતત ચક્રની જેમ ફર્યા કરે છે. કાળ અવિરતપણે વહ્યા કરે છે અને તેની સાથે માનવનું આયુષ્ય પણ ઘટતું જાય છે. પરંતુ મનુષ્ય સંસારના મોહમાયા અને આશાતૃષ્ણામાં એવો ફસાયેલો રહે છે કે આ સત્ય જાણી શકતો નથી. આથી કવિ અહીં જાગૃત થવાનો ઉપદેશ આપે છે.
સંદર્ભ : આ પંક્તિ 'મોહમુદ્ગરઃ' સ્તોત્રના બીજા શ્લોકમાંથી લેવામાં આવી છે.
અર્થ : ઘરની અંદર કોઈ તેના ખબરઅંતર પણ પૂછતું નથી.
સ્પષ્ટીકરણ : મનુષ્ય જ્યાં સુધી ધન કમાવા માટે સમર્થ હોય છે, ત્યાં સુધી જ તેનો પરિવાર તેના પ્રત્યે અનુરાગ અને પ્રેમ ધરાવે છે. પરંતુ જ્યારે શરીર વૃદ્ધ, અશક્ત અને જર્જરિત થઈ જાય છે અને તે કમાવા માટે અસમર્થ બને છે, ત્યારે ઘરમાં જ તેની કોઈ દરકાર કરતું નથી. સંસારના સગાં-સંબંધોનો આ સ્વાર્થી સ્વભાવ અહીં દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
સંદર્ભ : આ પંક્તિ 'મોહમુદ્ગરઃ' સ્તોત્રના આઠમા શ્લોકમાંથી લેવામાં આવી છે.
અર્થ : છતાં પણ મનુષ્ય પાપચરણ (પાપભર્યું આચરણ) છોડતો નથી.
સ્પષ્ટીકરણ : મનુષ્ય સુખ મેળવવા માટે ભોગ-વિલાસ અને ધાન્ય વગેરેનો સંગ્રહ કરે છે, પરંતુ પાછળથી તેના જ પરિણામે શરીરમાં રોગ થાય છે. જગતમાં અંતે મરણ જ શરણ છે તે જાણવા છતાં પણ મનુષ્ય મોહવશ થઈને પાપ આચરવાનું છોડતો નથી. આ માનવીય મૂર્ખતા અને વાસના તરફ કટાક્ષ કરવામાં આવ્યો છે.
'મોહમુદ્ગરઃ' સ્તોત્ર અનુસાર માનવે પોતાના આત્મકલ્યાણ માટે નીચે મુજબના કર્તવ્યો કરવા જોઈએ:
ધન તૃષ્ણાનો ત્યાગ કરવો અને પોતાના સાચા પરિશ્રમથી પ્રાપ્ત ધનથી જ સંતોષ માનવો.
કામ, ક્રોધ, લોભ અને મોહ જેવા શત્રુઓનો ત્યાગ કરીને 'હું કોણ છું?' તેવા આત્મજ્ઞાનનો વિચાર કરવો.
શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતા અને વિષ્ણુસહસ્રનામનું ગાન કરવું તથા ભગવાન વિષ્ણુનું અવિરત ધ્યાન ધરવું.
સજ્જનોની સંગતમાં મન પરોવવું અને દીન-દુઃખી લોકોને પોતાના ધનમાંથી દાન આપવું.