ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
(1) नमस्तस्मै कृता येन रम्या रामायणी कथा ।
સંદર્ભ : આ પંક્તિ 'કાબ્યમધુબિંદવઃ' પાઠના પ્રથમ શ્લોકમાંથી લેવામાં આવી છે.
અર્થ : જેમના દ્વારા સુંદર રામાયણની કથા રચવામાં આવી છે, તે વાલ્મીકિને નમસ્કાર હો.
સ્પષ્ટીકરણ : આ શ્લોકમાં કવિએ શ્લેષ અને વિરોધાભાસ અલંકારનો સુંદર પ્રયોગ કર્યો છે. રામાયણની કથા 'સદૂષણા' (દૂષણ નામના રાક્ષસવાળી) હોવા છતાં 'નિર્દોષા' (દોષરહિત) છે અને 'સખરા' (ખર નામના રાક્ષસવાળી) હોવા છતાં 'સુકોમલા' (અત્યંત કોમળ) છે. આવી અદ્ભુત અને રમણીય રામાયણ કથાના રચયિતા મહર્ષિ વાલ્મીકિ પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કરવા માટે અહીં નમસ્કાર કરવામાં આવ્યા છે.
(2) हंसा महीमण्डलमण्डनानि ।
સંદર્ભ : આ પંક્તિ 'કાબ્યમધુબિંદવઃ' પાઠના ત્રીજા શ્લોકમાંથી લેવામાં આવી છે.
અર્થ : હંસો પૃથ્વીમંડળના આભૂષણ (ઘરેણાં) છે.
સ્પષ્ટીકરણ : આ એક અન્યોક્તિ છે. હંસો ચાહે પૃથ્વી પર ગમે ત્યાં રહે, તેઓ પોતાની શ્રેષ્ઠતા અને ગુણોને કારણે સમગ્ર પૃથ્વીની શોભા વધારે છે. પરંતુ જે સરોવરને છોડીને તેઓ ચાલ્યા જાય છે, હાની તો તે સરોવરની થાય છે. પ્રસ્તુત અન્યોક્તિ દ્વારા કવિ સમજાવે છે કે ગુણીજન અને વિદ્વાન પુરુષો ગમે ત્યાં જાય, તેઓ સમાજ કે દેશની શોભા જ વધારે છે; પરંતુ જે સમાજ તેમને ગુમાવે છે, નુકસાન તે સમાજને થાય છે.
(3) स्नेहं विमुच्य सहसा खलतां प्रयान्ति ।
સંદર્ભ : આ પંક્તિ 'કાબ્યમધુબિંદવઃ' પાઠના ચોથા શ્લોકમાંથી લેવામાં આવી છે.
અર્થ : (તલ) સ્નેહ (તેલ) છોડીને એકાએક ખલતા (ખોળપણું)ને પામે છે.
સ્પષ્ટીકરણ : અહીં ડાંગર અને તલના દૃષ્ટાંત દ્વારા સજ્જન અને દુર્જનના સ્વભાવની સરખામણી કરવામાં આવી છે. તલ પર થોડો પણ પ્રહાર થાય તો તે પોતાનું તેલ (સ્નેહ) છોડીને ખોળ (દુષ્ટતા) બની જાય છે. જ્યારે સજ્જનો દુર્જનો જેવા નથી હોતા, જે થોડા કષ્ટથી પ્રેમ-લાગણી છોડીને દુષ્ટતા દાખવે. સજ્જનો તો ડાંગર જેવા હોય છે જે સાંબેલાના પ્રહારો સહન કરીને વધુ નિર્મળ અને ઉજ્જ્વળ બને છે.
(4) सोत्तीर्णा खलु पाण्डवै रणनदी कैवर्तकः केशवः ।
સંદર્ભ : આ પંક્તિ 'કાબ્યમધુબિંદવઃ' પાઠના છઠ્ઠા (અંતિમ) શ્લોકમાંથી લેવામાં આવી છે.
અર્થ : જેના નાવિક કેશવ (શ્રીકૃષ્ણ) હતા, તેવી રણનદીને પાંડવો ખરેખર તરી ગયા.
સ્પષ્ટીકરણ : મહાભારતના ભયંકર યુદ્ધને અહીં એક નદીનું રૂપ આપવામાં આવ્યું છે. આ રણનદીમાં ભીષ્મ અને દ્રોણ કિનારા સમાન, જયદ્રથ જળ સમાન, શલ્ય મગર સમાન અને દુર્યોધન વમળ સમાન હતા. આવી અત્યંત ભયંકર અને પાર ન કરી શકાય તેવી યુદ્ધરૂપી નદીને પાંડવો સરળતાથી પાર કરી ગયા, કારણ કે તેમના નાવિક (ખલાસી) સ્વયં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ હતા. જેનો માર્ગદર્શક ઈશ્વર હોય તેને ગમે તેવા મહાસંકટમાંથી પણ વિજય પ્રાપ્ત થાય છે.
(1) રામાયણી કથા
મહર્ષિ વાલ્મીકિ રચિત રામાયણ એ સંસ્કૃત સાહિત્યનું આદિકાવ્ય છે. પ્રથમ પદ્યમાં કવિએ ચમત્કૃતિપૂર્ણ શૈલીમાં રામાયણ કથાની પ્રશંસા કરી છે. આ કથા 'સદૂષણા' એટલે કે દૂષણ નામના રાક્ષસના પ્રસંગવાળી હોવા છતાં 'નિર્દોષા' (કોઈ પણ પ્રકારના દોષ વિનાની) છે. તેમજ 'સખરા' એટલે કે ખર નામના રાક્ષસના પાત્રવાળી હોવા છતાં 'સુકોમલા' (અત્યંત કોમળ અને સુંદર) છે. કવિએ શ્લેષ અને વિરોધાભાસ અલંકારથી રામાયણની કથાની રમણીયતા, શુદ્ધતા અને શૈલીની કોમળતાને અદ્ભુત રીતે બિરદાવી છે.
(2) હંસની અન્યોક્તિ
અન્યોક્તિ દ્વારા કવિ પ્રસ્તુત વાત દ્વારા અપ્રસ્તુતનો ગંભીર બોધ આપે છે. હંસ પૃથ્વી પર ગમે ત્યાં રહે, તે સમગ્ર પૃથ્વીનું ઘરેણું છે અને પોતાની શોભાથી સ્થળને દીપાવે છે. જો હંસ કોઈ સરોવરનો ત્યાગ કરે તો નુકસાન હંસને નહીં પરંતુ સરોવરને થાય છે, કારણ કે સરોવર પોતાની શોભા ગુમાવે છે. આ દૃષ્ટાંત દ્વારા કવિ સમાજના વિદ્વાનો, ગુણીજનો અને શ્રેષ્ઠ કલાકારોનું મહત્ત્વ દર્શાવે છે. આવા શ્રેષ્ઠ ગુણીજનો પોતાના સ્થાન કે દેશનો ત્યાગ કરે તો ખોટ તે દેશ કે સમાજને જ પડે છે, તેથી ગુણવાનોનું યોગ્ય આદર-સન્માન થવું જોઈએ.
(3) ડાંગર અને તલનો તફાવત
શ્લોક ૪ માં ડાંગર (કલમ) અને તલના દૃષ્ટાંતથી સજ્જન અને દુર્જન વચ્ચેનો તફાવત દર્શાવ્યો છે:
ડાંગર (સજ્જન): ડાંગર પર સાંબેલાના ગમે તેટલા તીવ્ર પ્રહારો થાય, છતાં તે વધુ ને વધુ ઉજ્જ્વળ અને શુદ્ધ (ચોખા) બને છે. તેમ સજ્જન વ્યક્તિઓ ગમે તેટલાં કષ્ટો કે દુઃખો આવે તો પણ પોતાની નીતિ અને શુદ્ધતા છોડતી નથી.
તલ (દુર્જન): તલ પર થોડો પણ પ્રહાર થાય કે તે તરત જ પોતાનો સ્નેહ (તેલ) ત્યજી દે છે અને ખોળ (દુષ્ટતા)માં પરિવર્તિત થઈ જાય છે. તેમ દુર્જન વ્યક્તિ સામાન્ય મુશ્કેલી કે તાડનથી પોતાનો સ્નેહ-પ્રેમ છોડીને દુષ્ટતા આચરવા લાગે છે.
(4) મહાદેવનું સ્વરૂપ
શ્લોક ૫ માં ભગવાન શિવ (શંભુ)ના દિવ્ય અને અલૌકિક સ્વરૂપનું પાંચ ઉપમાઓ દ્વારા સુંદર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે:
કંઠ: મહાદેવના કંઠમાં વિષ (ગરલ) જાંબુના ફળ જેવું શ્યામ અને શોભાયમાન છે.
મસ્તક: તેમના મસ્તક પર ગંગાજી (મંદાકિની) પાણીના ટીપાની જેમ શોભે છે.
ખોળો: તેમના ખોળામાં પાર્વતીજી (શિવા)નું મુખ કમળની જેમ ખીલેલું શોભે છે.
કમર: તેમની કમર પર વાઘનું ચામડું (શાર્દૂલચર્મ) શેવાળ/લીલની જેમ શોભાયમાન છે.
માયા: તેમની દિવ્ય માયા આખા વિશ્વને જાળની જેમ ઘેરીને (અવરોધીને) રાખે છે.
આવા પાંચ 'જ' થી શરૂ થતા શબ્દો (જમ્બૂવત્, જલબિંદુવત્, જલજવત્, જમ્બાલવત્, જાલવત્) ની રમણીય કાવ્યાત્મક ચમત્કૃતિ સાથે ભગવાન શંભુને વંદન કરવામાં આવ્યા છે.
(1) સદૂષણાના કયા બે અર્થ થાય છે ?
ઉત્તર : 'સદૂષણા' શબ્દના બે અર્થ થાય છે:
દૂષણ નામના રાક્ષસ સાથેની (રામાયણના પ્રસંગ સંદર્ભે).
દોષવાળી અથવા ખામીયુક્ત (સામાન્ય અર્થમાં).
(2) અંધારામાંની દૃષ્ટિને કોની સાથે સરખાવવામાં આવી છે ?
ઉત્તર : અંધારામાં દૃષ્ટિ નિષ્ફળ જાય છે, તેને દુર્જન (અસત્પુરુષ) ની સેવા સાથે સરખાવવામાં આવી છે. જેમ દુર્જનની સેવા કરવાથી કોઈ ફળ મળતું નથી અને સેવા નકામી જાય છે, તેમ અંધારામાં દૃષ્ટિ પણ વિફળ (નિષ્ફળ) બને છે.
(3) શંભુની કઈ શક્તિ આખાય વિશ્વને અવરોધી રહી છે ?
ઉત્તર : શંભુ (ભગવાન શિવ)ની 'માયા' નામની શક્તિ જાળની જેમ આખાય વિશ્વને અવરોધી (રોકી) રહી છે.
(4) જમ્બાલ એટલે શું ? તેને શેની સાથે સરખાવવામાં આવ્યું છે ?
ઉત્તર : 'જમ્બાલ' એટલે લીલ અથવા શેવાળ. તેને ભગવાન શિવના કટિપ્રદેશ (કમર) પર ધારણ કરેલા વાઘના ચામડા (શાર્દૂલચર્મામ્બર) સાથે સરખાવવામાં આવ્યું છે.
(5) રણનદીના કિનારા કેટલા છે અને તે કોણ કોણ છે ?
ઉત્તર : રણનદી (યુદ્ધરૂપી નદી)ના બે કિનારા છે. તે કૌરવ પક્ષના બે મહાન સેનાપતિઓ ભીષ્મ અને દ્રોણાચાર્ય છે.
(1)
सदूषणापि निर्दोषा सखरापि सुकोमला ।
नमस्तस्मै कृता येन रम्या रामायणी कथा ॥ ૧ ॥
(2)
यत्रापि कुत्रापि भवन्तु हंसा:
हंसा महीमण्डलमण्डनानि ।
हानिस्तु तेषां हि सरोवराणां
येषां मरालैः सह विप्रयोगः ॥ ३ ॥