ધોરણ 11 | విષય: Statistics
જ્યારે ચલ લક્ષણ સંખ્યાત્મક હોય (જેને એકમ દ્વારા માપી શકાય), ત્યારે તેવા સંખ્યાત્મક ચલના અવલોકનોના સમૂહને સંખ્યાત્મક માહિતી (Quantitative Data) કહેવામાં આવે છે.
પ્રાથમિક માહિતી એકત્રિત કરવાની મુખ્ય ત્રણ રીતો છે: (1) પ્રત્યક્ષ તપાસ, (2) પરોક્ષ તપાસ, અને (3) પ્રશ્નાવલિની રીત.
સમષ્ટિ કે નિદર્શના એકમો જુદાં-જુદાં લક્ષણો ધરાવે છે. એકમ દીઠ જે લક્ષણનું માપ બદલાતું હોય, તે બદલાતા લક્ષણને ચલ લક્ષણ કહેવામાં આવે છે
જો સમષ્ટિ કે નિદર્શના એકમોનું ચલ લક્ષણ અસંખ્યાત્મક હોય, તો તેવા અસંખ્યાત્મક લક્ષણને ગુણધર્મ (Attribute) કહે છે.
તેમણે ઈ.સ. 1931માં કોલકાતા ખાતે 'ભારતીય આંકડાશાસ્ત્રીય સંસ્થા' (ISI) ની સ્થાપના કરી.
ઈ.સ. 1941માં કોલકાતા યુનિવર્સિટીમાં સૌપ્રથમ અનુસ્નાતક કક્ષાએ આંકડાશાસ્ત્ર વિષયની શરૂઆત કરાવી.
ઈ.સ. 1950માં તેમણે પ્રસ્તુત કરેલી 'રાષ્ટ્રીય નિદર્શ તપાસ' (National Sample Survey) ને સરકાર દ્વારા માન્ય કરવામાં આવી અને માહિતી એકત્રિકીકરણનો પ્રથમ તબક્કો ઑક્ટોબર, 1950માં શરૂ થયો.
ઈ.સ. 1953માં કાર્યાત્મક સંશોધનની રીતોનો ઉપયોગ કરીને ભારતની બીજી પંચવર્ષીય યોજનાનું માળખું તૈયાર કર્યું.
ગુણાત્મક માહિતી: જે લક્ષણ અસંખ્યાત્મક હોય તેના અવલોકનોના સમૂહને ગુણાત્મક માહિતી કહે છે. તેનું કોઈ એકમ દ્વારા માપન થઈ શકતું નથી, માત્ર નિરીક્ષણ થઈ શકે છે (દા.ત., શૈક્ષણિક સ્તર).
સંખ્યાત્મક માહિતી: જે લક્ષણ સંખ્યાત્મક હોય તેના અવલોકનોના સમૂહને સંખ્યાત્મક માહિતી કહે છે. તેને ચોક્કસ એકમ દ્વારા માપી શકાય છે (દા.ત., આવક રૂપિયામાં, ઉંમર વર્ષમાં).
NSSO દ્વારા ભારતના લોકોની આર્થિક સ્થિતિ વિશે એકત્રિત કરાયેલ માહિતી.
ભારત સરકાર દ્વારા કરવામાં આવતી વસ્તી-ગણતરીની માહિતી.
ભારતના રજિસ્ટ્રાર જનરલની ઑફિસ, નવી દિલ્હી દ્વારા દેશમાં મૃત્યુદર અને જન્મદરને લગતી પ્રકાશિત કરાયેલી માહિતી.
મૌલિકતા: પ્રાથમિક માહિતી એ પ્રથમ વખત એકઠી કરાયેલ મૌલિક માહિતી છે, જ્યારે ગૌણ માહિતી મૌલિક નથી પરંતુ અન્ય દ્વારા એકઠી કરાયેલ માહિતીનો ફરીથી ઉપયોગ છે.
સ્રોત: પ્રાથમિક માહિતી તપાસ હેઠળના એકમો પરથી સીધી મેળવાય છે, જ્યારે ગૌણ માહિતી પ્રાથમિક માહિતીમાંથી લેવામાં આવે છે.
સ્વરૂપ: પ્રાથમિક માહિતી તેના મૂળ સ્વરૂપમાં હોય છે, જેને વર્ગીકરણ કરવાની જરૂર પડે છે, જ્યારે ગૌણ માહિતી સામાન્ય રીતે વર્ગીકૃત અને તૈયાર સ્વરૂપમાં હોય છે.
ખર્ચ અને સમય: પ્રાથમિક માહિતી એકત્રિત કરવા મોટા પ્રમાણમાં ખર્ચ, સમય અને શક્તિ જોઈએ છે, જ્યારે ગૌણ માહિતીમાં તેની સરખામણીમાં ઘણો ઓછો ખર્ચ થાય છે.
વિશ્વસનીયતા: પ્રાથમિક માહિતી સામાન્ય રીતે વધુ વિશ્વસનીય હોય છે, જ્યારે ગૌણ માહિતી વાપરનારના હેતુના અનુસંધાનમાં ઓછી વિશ્વસનીય પણ હોઈ શકે.
ગૌણ માહિતી મેળવવા માટેનાં મુખ્યત્વે બે પ્રાપ્તિસ્થાનો છે:
પ્રકાશિત પ્રાપ્તિસ્થાનો: જેમાં કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકારના પ્રકાશનો (CSO, NSSO), અર્ધ-સરકારી પ્રકાશનો (LIC), આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રકાશનો (UNO, IMF), સંશોધક સંસ્થાઓના અહેવાલો (ATIRA, PRL), સ્વાયત્ત સંસ્થાઓના વાર્ષિક અહેવાલો અને જુદાં જુદાં વર્તમાનપત્રો કે સામયિકોનો સમાવેશ થાય છે.
બિનપ્રકાશિત પ્રાપ્તિસ્થાનો: સંસ્થાઓ દ્વારા પોતાના સંદર્ભ માટે તૈયાર કરેલ બિનપ્રકાશિત આંતરિક અહેવાલો (જેમ કે કામદારોનો પગાર, શૈક્ષણિક સ્તર વગેરે) માંથી ખાસ વિનંતી કરીને આ માહિતી મેળવી શકાય છે.
લાભ: (1) સાચી અને વિશ્વસનીય માહિતી મળે છે. (2) રૂબરૂ મુલાકાતને લીધે ઉત્તરદાતાના પ્રશ્નો કે શંકાઓનો યોગ્ય ખુલાસો કરી શકાય છે. (3) માહિતી આપનાર પાસેથી પૂરક માહિતી પણ મેળવી શકાય છે જે અર્થઘટનમાં ઉપયોગી બને છે. (4) મર્યાદિત તપાસ ક્ષેત્ર માટે વધુ સારી નીવડે છે.
ગેરલાભ: (1) જ્યારે તપાસનું ક્ષેત્ર વિશાળ હોય ત્યારે વધુ સમય લાગે છે અને વધુ આગણકોની જરૂર પડે છે. (2) આ પદ્ધતિ વધુ ખર્ચાળ છે. (3) જો આગણકો તાલીમયુક્ત ન હોય તો માહિતી ઓછી વિશ્વસનીય નીવડે છે.
લાભ: (1) માહિતી એકત્ર કરવાનું કાર્યક્ષેત્ર ખૂબ વિશાળ હોય ત્યારે વધુ અનુકૂળ રહે છે. (2) જ્યારે ઉત્તરદાતા માહિતી આપવા તૈયાર ન હોય ત્યારે આ રીત ખૂબ ઉપયોગી બને છે. (3) પ્રત્યક્ષ તપાસની સરખામણીમાં ખર્ચ, સમય અને શક્તિ ઓછા થાય છે. (4) સરકારી વિભાગો માટે આ રીત વધુ અનુકૂળ છે.
ગેરલાભ: (1) માહિતી આપનાર વ્યક્તિ કે સંસ્થા પૂર્વગ્રહયુક્ત કે પક્ષપાતી વલણ ધરાવતી હોય ત્યારે રીત ઓછી વિશ્વસનીય બને છે. (2) જો ત્રાહિત વ્યક્તિ અપ્રામાણિક કે બિનકાબેલ હોય ત્યારે આ પદ્ધતિ નકામી બની જાય છે.
લાભ: (1) માહિતી એકત્ર કરવાનું કાર્યક્ષેત્ર ખૂબ વિશાળ હોય ત્યારે વધુ અનુકૂળ રહે છે. (2) જ્યારે ઉત્તરદાતા માહિતી આપવા તૈયાર ન હોય ત્યારે આ રીત ખૂબ ઉપયોગી બને છે. (3) પ્રત્યક્ષ તપાસની સરખામણીમાં ખર્ચ, સમય અને શક્તિ ઓછા થાય છે. (4) સરકારી વિભાગો માટે આ રીત વધુ અનુકૂળ છે.
ગેરલાભ: (1) માહિતી આપનાર વ્યક્તિ કે સંસ્થા પૂર્વગ્રહયુક્ત કે પક્ષપાતી વલણ ધરાવતી હોય ત્યારે રીત ઓછી વિશ્વસનીય બને છે. (2) જો ત્રાહિત વ્યક્તિ અપ્રામાણિક કે બિનકાબેલ હોય ત્યારે આ પદ્ધતિ નકામી બની જાય છે.
લાભ: (1) જ્યારે માહિતી એકત્રિત કરવાનું ક્ષેત્ર ખૂબ વિશાળ હોય ત્યારે આ પદ્ધતિ ખાસ ઉપયોગી નીવડે છે. (2) આ રીત સરળ છે અને ઓછા ખર્ચે વધારે માહિતી મેળવી આપે છે. (3) જે ક્ષેત્રમાં રૂબરૂ કે ટેલિફોન દ્વારા સંપર્ક મુશ્કેલ હોય ત્યાં પણ આ રીત ઉપયોગી છે.
ગેરલાભ: (1) ઉત્તરદાતા અશિક્ષિત કે અસહકારની ભાવનાવાળા હોય ત્યારે આ રીત ઉપયોગી નીવડતી નથી. (2) ક્યારેક માહિતી ખોટી, અધૂરી કે જવાબ આપ્યા વગરની પ્રશ્નાવલિ પાછી મળે છે. (3) આળસના પરિણામે પ્રશ્નાવલિ ખોવાઈ જવાની કે વિલંબ થવાની શક્યતા રહે છે. (4) પ્રશ્નોનું ખોટું અર્થઘટન થવાની શક્યતા રહે છે કારણ કે મદદ કરનાર કોઈ હાજર હોતું નથી.
લાભ: (1) યોગ્ય આગણકો દ્વારા ઉત્તરદાતા પાસેથી પૂરી, સાચી અને યોગ્ય માહિતી મેળવી શકાય છે. (2) ઉત્તરદાતા અશિક્ષિત હોય તો પણ યોગ્ય ખુલાસો આપી માહિતી મેળવી શકાય છે. (3) પ્રશ્નાવલિ ગુમ થવાનો કે અધૂરી માહિતી મળવાનો પ્રશ્ન રહેતો નથી. (4) માહિતી વધુ વિશ્વસનીય હોય છે.
ગેરલાભ: (1) નિષ્ણાત આગણકો મેળવવાનું મુશ્કેલ બને છે. (2) મોટી સંખ્યામાં આગણકો રોકવાના કારણે તપાસનો કુલ ખર્ચ વધી જાય છે. (3) બિનતાલીમબદ્ધ આગણકોને તાલીમ આપવાનું કાર્ય મુશ્કેલ છે. (4) ઉત્તરદાતા બહુ વિશાળ ક્ષેત્રમાં હોય ત્યારે આ રીત અયોગ્ય બને છે. (5) ઉત્તરદાતાની અનુકૂળતા મુજબ વારંવાર મુલાકાત લેવી પડતી હોવાથી સમયસર તપાસ પૂરી થતી નથી.