ધોરણ 11 | విષય: Tatvgyan
કૉહેન અને નાગેલ: "તર્કશાસ્ત્ર એટલે પુરાવાના વજૂદપણાની તપાસ કરતું શાસ્ત્ર."
જૉન્સન: "તર્કશાસ્ત્ર એટલે વિચારણાનું વિશ્લેષણ અને મૂલ્યાંકન કરતું શાસ્ત્ર."
ઇરવિંગ કોપી: "તર્કશાસ્ત્ર એટલે પ્રમાણભૂત અને અપ્રમાણભૂત તર્કક્રિયા વચ્ચેનો ભેદ દર્શાવનારી પદ્ધતિઓ અને સિદ્ધાંતોનો અભ્યાસ."
આકૃતિ:
દ્રવ્ય (Matter): વસ્તુ જેની બનેલી છે તે (દા.ત., સોનું, લાકડું).
રૂપ (Form): અલગ દ્રવ્ય ધરાવતી વસ્તુઓમાં જે સમાન આકાર/માળખું રહેલું છે તે.
વિધાનનું રૂપ: જુદા વિષય હોવા છતાં વિધાનનું માળખું એક હોઈ શકે, જેમ કે "સર્વ... છે." અથવા "જો... તો..."
દલીલનું રૂપ: "જો P તો Q / P / $\therefore$ Q" જેવાં રૂપો દલીલનું તાર્કિક માળખું દર્શાવે છે.
આધારવિધાન (Premise): ફલિતવિધાનના સમર્થન માટે કે પુરાવારૂપે રજૂ થયેલું વિધાન.
ફલિતવિધાન (Conclusion): આધારવિધાનના આધારે તારવવામાં આવેલું મુખ્ય કથન.
ઉદાહરણ: (1) સર્વ માણસો મરણશીલ છે. (2) સોક્રેટિસ માણસ છે. ∴ સોક્રેટિસ મરણશીલ છે. (પહેલાં બે આધારવિધાનો છે અને છેલ્લું ફલિતવિધાન છે).
નિગમનલક્ષી દલીલ: આધારવિધાન અને ફલિતવિધાન વચ્ચે ગર્ભિતાર્થ સંબંધ હોય છે. આધારવિધાન સત્ય હોય તો ફલિતવિધાન અનિવાર્યપણે સત્ય જ હોય છે.
વ્યાપ્તિલક્ષી દલીલ: આધારવિધાન અને ફલિતવિધાન વચ્ચે સંભવિતાર્થ સંબંધ હોય છે. ફલિતવિધાન આધારવિધાન કરતાં વધુ વિસ્તૃત હોય છે.
વિધાનો કાં તો સત્ય (T) અથવા અસત્ય (F) હોય છે.
દલીલો કાં તો પ્રમાણભૂત (Valid) અથવા અપ્રમાણભૂત (Invalid) હોય છે.
સત્ય આધારવિધાનો અને અસત્ય ફલિતવિધાનવાળી પ્રમાણભૂત દલીલ ક્યારેય સંભવી શકે નહીં.
પ્રમાણભૂત દલીલ: આધારવિધાનો સત્ય હોય અને ફલિતવિધાન અસત્ય હોય એમ માનવામાં વ્યાઘાત આવે.
રૂપ: સર્વ A B છે. / સર્વ C A છે. / $\therefore$ સર્વ C B છે.
અપ્રમાણભૂત દલીલ: આધારવિધાનો સત્ય હોય અને ફલિતવિધાન અસત્ય હોય એમ માનવામાં વ્યાઘાત આવતો નથી.
રૂપ: સર્વ A B છે. / સર્વ C B છે. / $\therefore$ સર્વ C A છે.
તર્કદોષ શોધવામાં અને સ્પષ્ટ રજૂઆતમાં મદદરૂપ.
વિજ્ઞાનોનું વિજ્ઞાન છે.
જીવનને બુદ્ધિપ્રધાન અને વ્યવસ્થિત બનાવે છે.
કમ્પ્યુટર સાયન્સ, ગણિત, તત્ત્વજ્ઞાન વગેરે વિદ્યાશાખાઓમાં ઉપયોગી.