ધોરણ 11 | విષય: Tatvgyan
વ્યુત્પત્તિ અને શાબ્દિક અર્થ:
‘દર્શન’ શબ્દ સંસ્કૃત ભાષાની ‘દૃશ’ (જોવું) ધાતુ પરથી બન્યો છે. તેનો વ્યુત્પત્તિપ્રાપ્ત અર્થ "દૃશ્યતે તત્ત્વમ્ અનેન ઇતિ દર્શનમ્" થાય છે. એટલે કે જે સાધન કે માધ્યમ દ્વારા સત્ય અથવા તત્ત્વના મૂળ સ્વરૂપનું જ્ઞાન થાય તેને દર્શન કહેવાય છે.
શાસ્ત્ર શબ્દની વ્યુત્પત્તિ:
‘શાસ્ત્ર’ શબ્દ ‘શાસ્’ અને ‘શંસ્’ એ બે ધાતુઓમાંથી નિષ્પન્ન થાય છે.
‘શાસ્’ (શાસન): જે વિધિનિષેધ કે યોગ્ય-અયોગ્ય વર્તનની સમજ આપે છે (શું કરવું અને શું ન કરવું).
‘શંસન્’: જે સત્ય અને વસ્તુના યથાર્થ સ્વરૂપનું જ્ઞાનલક્ષી આલેખન કરે છે.
તત્ત્વજિજ્ઞાસા અને દર્શનના ત્રણ સોપાનો:
અજ્ઞાન દૂર કરી સત્યને જાણવાની ઉત્કટ ઈચ્છાને ‘તત્ત્વજિજ્ઞાસા’ કહે છે. સૂક્ષ્મ અને પરમ તત્ત્વ (આત્મા-પરમાત્મા) નું જ્ઞાન મેળવવા માટે ત્રણ તબક્કા દર્શાવાયા છે:
શ્રવણ: અનુભવી પુરુષો અને શાસ્ત્રો પાસેથી સત્ય વિશે સાંભળવું.
મનન: સાંભળેલા સત્ય પર તાર્કિક અને ગંભીર ચિંતન કરવું.
નિદિધ્યાસન: રાગ-દ્વેષથી રહિત થઈને સત્યનું સૂક્ષ્મ અને સમીક્ષાત્મક ધ્યાન/ચિંતન કરવું.
ઋતંભરા પ્રજ્ઞા અને સાક્ષાત્કાર:
શ્રવણ, મનન અને નિદિધ્યાસન પરિપક્વ થતાં મનુષ્યને સત્યની નિર્ભ્રાન્ત અને શુદ્ધ પ્રતીતિ થાય છે, જેને ‘ઋતંભરા પ્રજ્ઞા’ કહે છે. આ પ્રજ્ઞા દ્વારા જ સત્યનો સાક્ષાત્કાર થાય છે, જેને દર્શનશાસ્ત્રમાં ‘તત્ત્વબોધ’નું અંતિમ શિખર કે સત્યજ્ઞાનની પરાકાષ્ઠા માનવામાં આવે છે.
ભારતીય દર્શનની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:
વ્યાવહારિક અને જીવનલક્ષી અભિગમ:
ભારતીય દર્શન માત્ર શુષ્ક વૈચારિક ચિંતન કે બૌદ્ધિક કસરત નથી, પરંતુ તે માનવજીવનના દુઃખનિવારણ અને મોક્ષપ્રાપ્તિ સાથે સીધું જોડાયેલું જીવનલક્ષી શાસ્ત્ર છે.
દુઃખનો સ્વીકાર અને આત્યંતિક દુઃખનિવૃત્તિ:
તમામ ભારતીય દર્શનો (ચાર્વાક સિવાય) સંસારમાં દુઃખની અસ્તિત્વનો સ્વીકાર કરે છે. દર્શનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય જન્મ-મરણ અને ત્રિવિધ દુઃખોમાંથી કાયમી મુક્તિ (મોક્ષ/નિર્વાણ) મેળવવાનો છે.
અજ્ઞાન જ દુઃખનું મૂળ કારણ:
ભારતીય દર્શનો મુજબ મનુષ્યના દુઃખનું મૂળ કારણ તેના પોતાના વાસ્તવિક સ્વરૂપનું અજ્ઞાન (અવિદ્યા) છે. સાચું દર્શન જ્ઞાન દ્વારા અજ્ઞાન દૂર કરે છે.
કર્મના નિયમમાં શ્રદ્ધા:
ચાર્વાક દર્શન સિવાયનાં તમામ દર્શનો માને છે કે "જેવું વાવશો તેવું લણશો". મનુષ્યે પોતે કરેલાં શુભ કે અશુભ કર્મોનું ફળ ભોગવવું જ પડે છે.
આધ્યાત્મિક સાધના અને સહિષ્ણુતા:
ભારતીય દર્શનમાં આચાર-વિચારની શુદ્ધિ, અહિંસા, યમ-નિયમ અને ધ્યાનને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. તેમજ વિવિધ વિચારસરણીઓ પ્રત્યે ઉદારતા અને સહિષ્ણુતા જોવા મળે છે.
ભારતીય દર્શનશાસ્ત્રમાં વેદોના પ્રામાણ્યને આધારે દર્શનોના મુખ્ય બે વર્ગો પાડવામાં આવ્યા છે:
| સરખામણીનો મુદ્દો | આસ્તિક દર્શન (ષડ્ દર્શન) | નાસ્તિક દર્શન |
|---|---|---|
| વેદ પ્રામાણ્ય | વેદોને પરમ પ્રમાણ અને અપોરુષેય સ્વીકારે છે. | વેદોના પ્રામાણ્યનો અસ્વીકાર કરે છે. |
| ઈશ્વરનું અસ્તિત્વ | મોટાભાગના દર્શનો ઈશ્વર કે પરમ સત્તાનો સ્વીકાર કરે છે. | ઈશ્વરનો પરામાર્થિક સત્તા તરીકે સ્વીકાર કરતા નથી. |
| મુખ્ય દર્શનો | ન્યાય, વૈશેષિક, સાંખ્ય, યોગ, પૂર્વમીમાંસા અને ઉત્તરમીમાંસા (વેદાંત). | ચાર્વાક દર્શન, જૈન દર્શન અને બૌદ્ધ દર્શન. |
| પ્રમાણ આધાર | શબ્દપ્રમાણ (વેદ વચનો) ને અંતિમ ગણે છે. | પ્રત્યક્ષ, અનુમાન કે પોતાના આચાર્યોના વચનોને મહત્વ આપે છે. |
| યજ્ઞ-યા ગાદિ | વૈદિક કર્મકાંડ અને યજ્ઞોને માન્ય રાખે છે. | વૈદિક કર્મકાંડ અને યજ્ઞ-બલિદાનનો વિરોધ કરે છે. |
ન્યાયદર્શનના પ્રણેતા મહર્ષિ ગૌતમ છે. ન્યાયદર્શન વાસ્તવવાદી અને તર્કપ્રધાન દર્શન છે.
જીવ (આત્મા):
ન્યાયદર્શનના મતે આત્મા એક સ્વતંત્ર, અનાદિ, અનંત અને નિત્ય દ્રવ્ય છે. દરેક શરીરમાં ભિન્ન-ભિન્ન આત્મા (જીવ) રહેલો છે. ચૈતન્ય એ આત્માનો નિત્ય ગુણ નથી, પરંતુ શરીર, મન અને વિષયના સંયોગથી ઉત્પન્ન થતો આગંતુક ગુણ છે.
જગત:
ન્યાયદર્શન જગતને વાસ્તવિક (સાચું) માને છે. ભૌતિક જગત પૃથ્વી, જળ, તેજ અને વાયુના અદૃશ્ય પરમાણુઓનું બનેલું છે. આ પરમાણુઓ નિત્ય છે અને તેમના સંયોજનથી સૃષ્ટિની રચના થાય છે.
ઈશ્વર:
ન્યાયદર્શન ઈશ્વરને જગતના નિમિત્ત કારણ અને સર્જનહાર માને છે. ઈશ્વર પરમાણુઓની મદદથી જગતનું સર્જન કરે છે અને મનુષ્યના કર્મો અનુસાર તેને સુખ-દુઃખનું ફળ આપે છે. ઈશ્વર સર્વજ્ઞ, સર્વશક્તિમાન અને દયાળુ છે.
પ્રણેતા:
વૈશેષિક દર્શનના પ્રણેતા મહર્ષિ કણાદ (ઉલૂક) છે.
સાત પદાર્થો:
વૈશેષિક દર્શન અનુસાર જેનું અસ્તિત્વ છે અને જે જ્ઞાનનો વિષય બને છે તેને ‘પદાર્થ’ કહેવાય. તેમણે ૭ પદાર્થો દર્શાવ્યા છે:
દ્રવ્ય: ગુણ અને કર્મનું આશ્રયસ્થાન (કુલ ૯ દ્રવ્યો: પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ, આકાશ, કાલ, દિશા, આત્મા, મન).
ગુણ: દ્રવ્યમાં રહેતો નિષ્ક્રિય ધર્મ (કુલ ૨૪ ગુણ).
કર્મ: દ્રવ્યમાં થતી ગતિ કે ક્રિયા.
સામાન્ય: સમાન વસ્તુઓમાં રહેલી જાતિ (જેમ કે ગોત્વ).
વિશેષ: નિત્ય દ્રવ્યોને એકબીજાથી અલગ પાડતો ગુણ (જેના પરથી ‘વૈશેષિક’ નામ પડ્યું).
સમવાય: બે વસ્તુઓ વચ્ચેનો અવિનાભાવી અને નિત્ય સંબંધ (જેમ કે ગુણ અને દ્રવ્ય).
અભાવ: કોઈ વસ્તુની ગેરહાજરી.
સાંખ્યદર્શનના પ્રણેતા મહર્ષિ કપિલ છે. તે દ્વૈતવાદી દર્શન છે જે બે સ્વતંત્ર તત્ત્વો માને છે: પુરુષ (ચેતન આત્મા) અને પ્રકૃતિ (અચેતન જળ તત્ત્વ).
જગતનું મૂળ કારણ: જગતનું પરિણામી કારણ ‘પ્રકૃતિ’ છે.
ત્રિગુણ: પ્રકૃતિ સત્ત્વ, રજસ અને તમસ એ ત્રણ ગુણોની સામ્યાવસ્થા છે. જ્યારે પુરુષના સાન્નિધ્યથી પ્રકૃતિમાં ક્ષોભ ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યારે આ ત્રણ ગુણોની વિષમતામાંથી સમગ્ર ભૌતિક જગતનો વિકાસ (વિકાર) થાય છે.
યોગદર્શનના પ્રણેતા મહર્ષિ પતંજલિ છે. ચિત્તવૃત્તિના નિરોધ અને મોક્ષપ્રાપ્તિ માટે તેમણે અષ્ટાંગ યોગ દર્શાવ્યો છે:
યમ: સામાજિક નૈતિકતા (અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, અપરિગ્રહ).
નિયમ: વૈયક્તિક શુદ્ધિ (શૌચ, સંતોષ, તપ, સ્વાધ્યાય, ઈશ્વરપ્રણિધાન).
આસન: શરીરની સ્થિરતા અને સુખદાયક સ્થિતિ.
પ્રાણાયામ: શ્વાસ-ઉચ્છવાસનું નિયંત્રણ.
પ્રત્યાહાર: ઇન્દ્રિયોને બાહ્ય વિષયોમાંથી પાછી વાળી આંતરમુખી કરવી.
ધારણા: ચિત્તને કોઈ એક વિષય કે સ્થાન પર સ્થિર કરવું.
ધ્યાન: વિષયનું સતત અને એકાગ્ર ચિંતન.
સમાધિ: ધ્યેય તત્ત્વ સાથે ચિત્તનું તાદાત્મ્ય (અંતિમ અવસ્થા).
ઉત્તરમીમાંસા (વેદાન્ત) ના બ્રહ્મસૂત્ર પર આચાર્યોએ આપેલા ભાષ્યોમાંથી આ બે મુખ્ય સિદ્ધાંતો સ્ફુટ થયા છે:
મુખ્ય સિદ્ધાંત: "બ્રહ્મ સત્યં જગન્મિથ્યા જીવો બ્રહ્મૈવ નાપરઃ"
બ્રહ્મ: કેવળ એક જ પરમ સત્ય તત્ત્વ ‘બ્રહ્મ’ છે. તે નિર્ગુણ, નિરાકાર અને સર્વવ્યાપી છે.
જગત: માયાના કારણે જગત સત્ય ભાસે છે, પરંતુ પરમાર્થ દૃષ્ટિએ જગત મિથ્યા (આભાસી) છે.
જીવ: જીવ અને બ્રહ્મ જુદા નથી; અજ્ઞાન દૂર થતાં જીવ પોતાને બ્રહ્મ સ્વરૂપ જ અનુભવે છે.
મુખ્ય સિદ્ધાંત: બ્રહ્મ એક જ છે, પરંતુ તે અચિત્ (જડ) અને ચિત્ (જીવ) થી વિશિષ્ટ છે.
ઈશ્વર/બ્રહ્મ: બ્રહ્મ સગુણ, સાકાર અને કલ્યાણકારી ગુણોથી સંપન્ન ઈશ્વર (વિષ્ણુ/નારાયણ) છે.
જગત અને જીવ: જીવ અને જગત મિથ્યા નથી પરંતુ ઈશ્વરનું શરીર/અંશ છે. જેમ વૃક્ષના પાંદડા કે શરીરના અંગો શરીરનો ભાગ છે, તેમ જીવ અને જગત ઈશ્વરના વિશિષ્ટ અંગો છે.
મુક્તિ: ભક્તિ અને પ્રપત્તિ (સમર્પણ) દ્વારા જ મુક્તિ શક્ય છે.
બૌદ્ધદર્શનના પ્રણેતા ગૌતમ બુદ્ધ છે.
દુઃખ છે (દુઃખ): સંસારમાં જન્મ, જરા, વ્યાધિ, મરણ, વિયોગ વગેરે તમામ ક્ષણે દુઃખ રહેલું છે.
દુઃખનું કારણ છે (દુઃખ સમુદય): દરેક ઘટનાનું કારણ હોય છે. દુઃખનું મૂળ કારણ અજ્ઞાન અને તૃષ્ણા (ઈચ્છા) છે.
દુઃખનું નિવારણ છે (દુઃખ નિરોધ): તૃષ્ણા અને અજ્ઞાનનો નાશ કરવાથી દુઃખનો પણ અંત (નિર્વાણ) આવે છે.
દુઃખ નિવારણનો માર્ગ છે (દુઃખ નિરોધ ગામિની પ્રતિપદ): દુઃખ મુક્તિ માટેનો એક ચોક્કસ માર્ગ છે.
સમ્યક્ દૃષ્ટિ: ચાર આર્યસત્યોનું સાચું જ્ઞાન.
સમ્યક્ સંકલ્પ: રાગ, દ્વેષ અને હિંસા રહિત વિચાર કરવાનો સંકલ્પ.
સમ્યક્ વાણી: સત્ય, મધુર અને અહિંસક વાણી.
સમ્યક્ કર્માંત: અહિંસા અને સદાચારપૂર્ણ કાર્યો.
સમ્યક્ આજીવ: નૈતિક અને શુદ્ધ માર્ગે આજીવિકા મેળવવી.
સમ્યક્ વ્યાયામ: શુદ્ધ વિચારો માટેનો પ્રયત્ન.
સમ્યક્ સ્મૃતિ: સતત જાગરૂકતા અને સદવિચારોનું સ્મરણ.
સમ્યક્ સમાધિ: ચિત્તની એકાગ્રતા અને શાંતિ.
| સરખામણીનો મુદ્દો | ભારતીય દર્શન | પાશ્ચાત્ય તત્ત્વજ્ઞાન (Philosophy) |
|---|---|---|
| શાબ્દિક અર્થ | ‘દૃશ’ ધાતુ પરથી; સત્યનો સાક્ષાત્કાર કરવો. | ‘Philo’ (પ્રેમ) + ‘Sophia’ (ડહાપણ) = ડહાપણ માટેનો પ્રેમ. |
| અભિગમ | વ્યાવહારિક, આધ્યાત્મિક અને જીવનલક્ષી. | વૈચારિક, તાર્કિક અને બૌદ્ધિક. |
| મુખ્ય ધ્યેય | સંસારના દુઃખોમાંથી મુક્તિ (મોક્ષ/નિર્વાણ) મેળવવી. | જગત અને જીવન અંગેનું જ્ઞાન મેળવવું કે જિજ્ઞાસા સંતોષવી. |
| સાધન | શ્રવણ, મનન, નિદિધ્યાસન અને યોગસાધના. | તર્ક, બુદ્ધિ, પ્રયોગ અને વિશ્લેષણ. |
| જીવન સાથે સંબંધ | દર્શન અને જીવન વચ્ચે ભેદ નથી; વિચારો આચરણમાં ઉતરે છે. | સિદ્ધાંત અને વ્યક્તિગત આચરણ વચ્ચે અંતર હોઈ શકે છે. |