ધોરણ 11 | విષય: Tatvgyan
વ્યાખ્યા: ઉપાદાનકારણ એટલે વસ્તુ જે દ્રવ્યમાંથી બની હોય તે દ્રવ્ય (દા.ત. ઘડા માટે માટી).
પ્રકૃતિનું સ્વરૂપ: સાંખ્યદર્શન અનુસાર સમગ્ર ભૌતિક સૃષ્ટિ કે જડ પદાર્થોનું મૂળ ઉપાદાનકારણ ‘પ્રકૃતિ’ છે.
મૂળભૂત એકતા: જગતના વિવિધ પદાર્થો અને પ્રકૃતિ વચ્ચે કોઈ વાસ્તવિક ભેદ નથી; ભેદ માત્ર નામ અને રૂપનો જ છે.
ત્રિગુણાત્મક: પ્રકૃતિ અને તેના ત્રણેય ગુણો (સત્ત્વ, રજસ, તમસ) અભિન્ન છે.
ગુણો સતત પરિવર્તનશીલ છે. તેના બે પ્રકાર છે:
(i) સરૂપ પરિણામ: ગુણોનું પોતાના જ સ્વરૂપમાં પરિવર્તન (સત્ત્વનું સત્ત્વમાં, રજસનું રજસમાં). આમાં ગુણો એકબીજા પર અસર કરતા નથી. આ સ્થિતિને પ્રકૃતિની સામ્યાવસ્થા કહે છે (જેમાં સર્જન થતું નથી).
(ii) વિરૂપ પરિણામ: ત્રણ ગુણો એકબીજા પર અસર કરે છે. એક ગુણ પ્રભાવી અને અન્ય ગૌણ બને છે. આમાંથી જગતની ઉત્પત્તિ શરૂ થાય છે.
સત્ત્વગુણના ત્રણ મુખ્ય લક્ષણો છે:
સુખસ્વરૂપ: આનંદ, કૃતાર્થતા, શાંતિ અને સંતોષ અનુભવવાનું કારણ સત્ત્વગુણ છે.
પ્રકાશસ્વરૂપ: પદાર્થોનું જ્ઞાન થવું કે ઇન્દ્રિયોનું વિષયોને પ્રકાશિત કરવું એ સત્ત્વગુણનો પ્રભાવ છે.
લાઘવસ્વરૂપ: હળવાશ આપવી. (દા.ત., અગ્નિની જ્વાળા અને ધૂમાડાનું ઊંચે જવું, મનનું હળવા અનુભવવું).
દુઃખદાયક: જગતના પદાર્થો દ્વારા દુઃખનો અનુભવ રજોગુણના કારણે થાય છે.
ઉત્તેજક: આવેગો, ચંચળતા અને વિવિધ ઉત્તેજનાઓ રજોગુણથી ઉત્પન્ન થાય છે.
ક્રિયાશીલ: મન અને ઇન્દ્રિયોની ગતિશીલતા કે પ્રવૃત્તિનું મૂળ કારણ રજોગુણ છે.
મોહકારક: અજ્ઞાન ઉત્પન્ન કરવું અને વસ્તુના સાચા સ્વરૂપને ઢાંકવું.
ગુરુત્વકારક: મન કે શરીરનું ભારેપણું, આળસ અને શૂન્યમનસ્કતા લાવવી.
આવરણકારક: સત્ત્વગુણના જ્ઞાન અને રજોગુણની પ્રવૃત્તિ પર પડદો/આવરણ નાખવું.
સાંખ્યદર્શન પુરુષ (ચેતન) ના અસ્તિત્વ માટે 5 દલીલો આપે છે:
સંઘાત દલીલ: પ્રકૃતિ મિશ્રણરૂપ હોવાથી તે કોઈ અન્ય (પુરુષ) ના ભોગ માટે છે.
ત્રિગુણાતીત દલીલ: ત્રિગુણાત્મક પદાર્થોથી પર એક અગુણ/ચેતન તત્ત્વ હોવું જોઈએ.
અધિષ્ઠાતા દલીલ: જડ પ્રકૃતિનું સંચાલન કરવા ચેતન નિયામક જરૂરી છે.
ભોક્તા દલીલ: સુખ-દુઃખરૂપી પદાર્થોનો ઉપભોગ કરનાર ચેતન તત્ત્વ હોવું જ જોઈએ.
કેવલ્ય/મોક્ષ દલીલ: દુઃખમાંથી મુક્તિ (મોક્ષ) ની ઝંખના કરનાર તત્ત્વ પુરુષ છે.
જગતની ઉત્પત્તિ પ્રકૃતિ (જડ) અને પુરુષ (ચેતન) ના સંયોગથી થાય છે.
ગુણોની સામ્યાવસ્થા તૂટીને વિરૂપ પરિણામ શરૂ થતાં 24 તત્ત્વોની શૃંખલા રચાય છે:
પ્રકૃતિ → મહત્ (બુદ્ધિ) → અહંકાર → 5 તન્માત્રાઓ → મન + 5 જ્ઞાનેન્દ્રિયો + 5 કર્મેન્દ્રિયો + 5 મહાભૂતો.