ધોરણ 11 | విષય: Tatvgyan
જીવાત્માના સ્વરૂપને સમજવા બે પાસાં જરૂરી છે:
સાંસારિક સ્વરૂપ: જીવાત્મા જ્યારે શરીર અને મન સાથે જોડાય છે ત્યારે ત્રણ शरीરો (સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ, કારણ) ધારણ કરે છે. શારીરિક, માનસિક (6 ગુણો) અને નૈતિક (3 પ્રકારના કર્મો) દૃષ્ટિએ સંસારમાં સુખ-દુઃખ ભોગવે છે.
મૂળ સ્વરૂપ: બંધનમુક્ત થઈને જીવાત્મા મૂળ સ્વરૂપે સચ્ચિદાનંદ (સત્, ચિત્, આનંદ) છે.
જીવાત્માના અનુભવોની ત્રણ મુખ્ય અવસ્થાઓ છે:
જાગ્રતાવસ્થા: સ્થૂળ શરીર અને ઇન્દ્રિયો દ્વારા ભૌતિક જગતના પદાર્થોનો અનુભવ કરવો.
સ્વપ્નાવસ્થા: સૂક્ષ્મ શરીર દ્વારા મનમાં રહેલા સંસ્કારોને આધારે સ્વપ્નનો અનુભવ કરવો.
સુષુપ્તાવસ્થા: ગાઢ નિદ્રાની સ્થિતિ, જ્યાં કોઈ વિષયાનુભવ હોતો નથી પણ કારણશરીર દ્વારા પોતે આનંદનો અનુભવ કરે છે.
ત્રણ ગુણોના આધારે નૈતિક ચારિત્ર્ય ત્રણ ભાગમાં વહેંચાય છે:
સાત્ત્વિક: સત્ત્વગુણ પ્રધાન; રાગ-દ્વેષથી મુક્ત, જ્ઞાની અને વૈરાગ્યશીલ.
રાજસિક: રજોગુણ પ્રધાન; આકાંક્ષાઓથી ભરેલો, રાગ-દ્વેષથી પ્રેરાયેલો અને ક્રિયાશીલ.
તામસિક: તમોગુણ પ્રધાન; આળસુ, કપટી, મિથ્યાભિમાની અને શોકગ્રસ્ત.
સત્: તે નિત્ય, શાશ્વત અને અજન્મા છે; સ્થૂળ શરીરના નાશથી તેનો નાશ થતો નથી.
ચિત્: તે જ્ઞાન અને ચેતનાસ્વરૂપ છે.
આનંદ: તેનું નિજ સ્વરૂપ પરમ આનંદમય છે (જેનો આભાસ સુષુપ્તિમાં અને પૂર્ણ અનુભવ મોક્ષમાં થાય છે).
જીવાત્માને પરમાત્માનું અવલંબન છે (પરમાત્મા સ્વતંત્ર છે).
પરમાત્મા જીવાત્મામાં અંતર્યામી રૂપે રહેલો છે અને તેનો નિયામક છે.
પરમાત્મા કર્મફળ પ્રદાતા અને ન્યાયાધીશ છે.
બંને વચ્ચે ગાઢ પ્રેમ-સંબંધ છે; અનન્ય ભક્તિ કરવાથી પરમાત્મા ભક્ત પર કૃપા વરસાવે છે.
(1) પુનર્જન્મનો સિદ્ધાંત:
આ જન્મમાં ભોગવાતા સુખ-દુઃખ માત્ર આ જ જન્મના કર્મોનું ફળ નથી હોતા, તેમજ આ જન્મે કરેલા બધા કર્મોનું ફળ આ જ જન્મે મળતું નથી. તેથી પૂર્વજન્મ અને આગામી જન્મનો સિદ્ધાંત સ્વીકારવો પડે છે. વાસનાઓનો ત્યાગ ન થાય ત્યાં સુધી જન્મ-મરણનું ચક્ર ચાલુ રહે છે.
(2) જીવાત્માનો મોક્ષ:
મૂળ સ્વરૂપનું સાચું જ્ઞાન થતાં જીવાત્મા ત્રિગુણ અને ત્રિવિધ શરીરોના બંધનમાંથી છૂટે છે. મોક્ષ એટલે કેવળ આત્યંતિક દુઃખ નિવૃત્તિ (દુઃખનો કાયમી અંત) જ નહીં, પરંતુ શાશ્વત અને દિવ્ય આનંદની પ્રાપ્તિ.