ધોરણ 11 | విષય: Vanijya
OGL (Open General Licence): મુક્ત સામાન્ય પરવાનો.
WTO (World Trade Organization): વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠન.
GATT (General Agreement on Tariffs and Trade): જકાત અને વેપાર અંગેનો સામાન્ય કરાર.
SEZ (Special Economic Zone): વિશિષ્ટ આર્થિક વિસ્તાર.
EPZ (Export Processing Zone): નિકાસ-પ્રક્રિયા વિસ્તાર.
D/A (Documents against Acceptance): દસ્તાવેજો સામે સ્વીકાર (હૂંડીના સ્વીકાર સામે દસ્તાવેજો આપવા).
D/P (Documents against Payment): દસ્તાવેજો સામે ચુકવણી (નાણાંની ચુકવણી સામે દસ્તાવેજો આપવા).
દેશની નિકાસ વધારવા અને વિદેશી હૂંડિયામણ કમાવવા સરકાર દ્વારા નિકાસકારોને અનેક પ્રોત્સાહનો આપવામાં આવે છે:
વેપારી સંધિઓ: રાજકીય દૃષ્ટિએ મિત્ર દેશો સાથે ચોક્કસ ચીજવસ્તુઓની આયાત-નિકાસ માટે ખાસ કરારો કરવામાં આવે છે.
નાણાકીય અને આર્થિક વળતર: નિકાસકારોને સબસિડી, વેચાણવેરા કે આબકારી જકાતમાં રાહત અને આવકવેરામાં મુક્તિ આપવામાં આવે છે.
નાણાકીય સવલતો: નિકાસકારને માલ મોકલતાની સાથે જ અથવા ઓછા વ્યાજે નાણાં મળી રહે તેવી બૅન્ક વ્યવસ્થાઓ ઊભી કરાય છે.
વિશિષ્ટ આર્થિક વિસ્તારો (SEZ): ઔદ્યોગિક એકમોને કરવેરામાંથી મુક્તિ આપીને ઉત્તમ માળખાકીય સુવિધાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારનું મહત્ત્વ નીચે મુજબ છે:
શ્રમ-વિભાજન અને વિશિષ્ટીકરણનો લાભ: દરેક દેશ પોતાની અનુકૂળતા મુજબ વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરી સસ્તા ભાવે વિનિમય કરે છે.
સાધનસંપત્તિનો મહત્તમ ઉપયોગ: ટેક્નોલૉજી અને શ્રમની આપ-લે દ્વારા કુદરતી સાધનોનો પૂરેપૂરો ઉપયોગ થાય છે.
અલ્પવિકસિત દેશોનો વિકાસ: પછાત દેશો અદ્યતન યંત્રો અને મૂડીની આયાત કરીને ઝડપથી વિકાસ સાધી શકે છે.
ભાવસપાટીમાં સ્થિરતા: દેશમાં કોઈ વસ્તુની અછત હોય ત્યારે આયાત દ્વારા અને વધુ હોય ત્યારે નિકાસ દ્વારા ભાવ નિયંત્રણમાં રાખી શકાય છે.
જીવનધોરણ ઊંચું આવે છે: હરીફાઈને કારણે ઉત્તમ ગુણવત્તાવાળી વસ્તુઓ સસ્તા ભાવે મળવાથી લોકોનું જીવનધોરણ સુધરે છે.
સંકટ સમયની મદદ: કુદરતી આપત્તિ કે દુષ્કાળના સમયે વિદેશમાંથી અનાજ અને જરૂરી ચીજવસ્તુઓ મંગાવીને પ્રજાને રાહત આપી શકાય છે.
વિદેશમાંથી માલ મંગાવવાની વિધિના મુખ્ય તબક્કાઓ નીચે મુજબ છે:
આયાત પરવાનો મેળવવો: સરકારના નિયમો મુજબ નિયંત્રિત વસ્તુઓ માટે સત્તાવાર પરવાનો મેળવવો પડે છે.
હૂંડિયામણ મેળવવાની વ્યવસ્થા: રિઝર્વ બૅન્કના નિયમો અનુસાર અધિકૃત બૅન્ક મારફતે વિદેશી ચલણ મંજૂર કરાવવું પડે છે.
ઇન્ડેન્ટ (ઑર્ડર) મોકલવો: નિકાસકારને માલની ગુણવત્તા, જથ્થો અને શરતો દર્શાવતો ઑર્ડર મોકલવો.
શાખપત્ર (L/C) મેળવવું: નાણાંની ચૂકવણીની ખાતરી આપતો દસ્તાવેજ પોતાની બૅન્ક પાસેથી મેળવી નિકાસકારને મોકલવો.
દસ્તાવેજો મેળવવા અને જકાત ભરવી: બૅન્ક મારફતે દસ્તાવેજો છોડાવી, જરૂરી આયાત-જકાત અને ડૉક ચાર્જિસ ચૂકવવા.
માલનો કબજો મેળવવો: તમામ કાયદેસરની વિધિ પૂર્ણ કરીને બંદર પરથી માલનું ખાલીખમ કરાવી પોતાના ગોડાઉને લાવવો.
ભારતમાંથી વિદેશમાં માલ મોકલવાની વિધિ (નિકાસવિધિ) ના મુખ્ય તબક્કા નીચે મુજબ છે:
ઑર્ડર મેળવવો: આયાતકાર પાસેથી માલની વિગત, જથ્થો, કિંમત વગેરે દર્શાવતો ઑર્ડર મેળવવામાં આવે છે અને આયાતકારની આર્થિક સધ્ધરતા ચકાસવામાં આવે છે.
નિકાસ પરવાનો મેળવવો: અંકુશ હેઠળની વસ્તુઓ માટે સરકારના વેપાર ખાતામાંથી નિકાસ પરવાનો મેળવવો પડે છે.
માલ એકઠો કરવો: ઑર્ડર મુજબ ઉત્પાદક હોય તો ઉત્પાદન કરી અને વેપારી હોય તો માલ એકઠો કરે છે.
હૂંડિયામણ અંગેની કામગીરી: વિદેશી હૂંડિયામણને પોતાના દેશના ચલણમાં રૂપાંતર કરવા માટે રિઝર્વ બૅન્ક નિયમોનુસાર અરજી કરવી પડે છે.
શાખપત્ર મેળવવું: નાણાંની સલામતી માટે આયાતકારની બૅન્ક પાસેથી શાખપત્ર મેળવવામાં આવે છે.
શિપિંગ ઑર્ડર મેળવવો: દરિયાઈ માર્ગે માલ મોકલવા માટે જહાજી કંપની પાસેથી શિપિંગ ઑર્ડર મેળવાય છે. આખું જહાજ ભાડે રાખવાનું હોય તો 'ચાર્ટર પાર્ટી કરાર' થાય છે.
જકાતની ચુકવણી: શિપિંગ બિલ તૈયાર કરી, જકાત અધિકારી દ્વારા આકારણી કરાયેલ જકાતની રકમ ભરપાઈ કરવામાં આવે છે.
માલનું પૅકિંગ અને માર્કિંગ કરવું: લાંબા અંતરની હેરફેર માટે ભેજ ન લાગે તેવું મજબૂત પૅકિંગ કરી તેના પર માર્કિંગ (નામ, સરનામું, વજન વગેરે) કરાય છે.
માલનો વીમો લેવો: દરિયાઈ જોખમો સામે રક્ષણ મેળવવા વીમા કંપની સાથે કરાર કરી વીમા પૉલિસી મેળવાય છે.
કાર્ટિંગ ઑર્ડર મેળવવો: બંદર પરના ખર્ચાઓ ભરીને જહાજ પર માલ ચઢાવવાની પરવાનગી મેળવાય છે.
કપ્તાન કે સાથીની રસીદ મેળવવી: જહાજ પર માલ ચડાવતી વખતે કપ્તાન દ્વારા માલ સ્વીકાર્યા અંગેની 'મેટ રિસીપ્ટ' મેળવાય છે.
બિલ ઑફ લેન્ડિંગ મેળવવું: સાથીની રસીદ જહાજી કંપનીમાં રજૂ કરી પરિવહનનો કરાર દર્શાવતો મહત્વનો દસ્તાવેજ 'બિલ ઑફ લેન્ડિંગ' મેળવાય છે.
ઉત્પત્તિનું પ્રમાણપત્ર મેળવવું: માલ કયા દેશમાં બન્યો છે તે દર્શાવતું પ્રમાણપત્ર ચેમ્બર ઑફ કૉમર્સ પાસેથી મેળવાય છે.
વેપારી એલચીનું ભરતિયું: આયાતકાર દેશના એલચી પાસેથી કિંમત અંગેનું પ્રમાણપત્ર મેળવાય છે.
દસ્તાવેજો મોકલવા: ભરતિયું, વીમા પૉલિસી, બિલ ઑફ લેન્ડિંગ વગેરે દસ્તાવેજો આયાતકારની બૅન્કને મોકલાય છે.
નાણાંની વસૂલાત કરવી: હૂંડી સ્વીકાર (D/A) કે ચુકવણી (D/P) દ્વારા બૅન્ક મારફતે માલનાં નાણાં વસૂલ કરવામાં આવે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં વિવિધ દેશોના અલગ નિયંત્રણો અને ભૌગોલિક અંતરોને કારણે નીચે મુજબની સમસ્યાઓ નડે છે:
ચલણની સમસ્યા: જુદા જુદા દેશોનાં ચલણ અલગ હોવાથી સોદાની પતાવટમાં અને હૂંડિયામણની જાણકારીના અભાવે મુશ્કેલી રહે છે.
ભાષાની વિવિધતા: દરેક દેશની ભાષા અલગ હોવાથી વેપારમાં સમજણની મુશ્કેલી પડે છે (જોકે અંગ્રેજી ભાષા તેને અમુક અંશે દૂર કરે છે).
અંતરની મુશ્કેલી: બે દેશો વચ્ચે ભૌગોલિક અંતર વધુ હોવાથી સંદેશાવ્યવહાર અને માલની હેરફેરમાં ખૂબ સમય જાય છે.
પ્રતિબંધો અને અંકુશ: સરકારની રાજકીય અને આર્થિક નીતિઓ મુજબના વધુ પડતા આયાત-નિકાસના નિયંત્રણો વેપારને અવરોધે છે.
જોખમ: મોટો વેપાર દરિયાઈ માર્ગે થતો હોવાથી દરિયાઈ તોફાનો, માલ ડૂબી જવો કે ચાંચિયાઓ દ્વારા લૂંટનું જોખમ રહે છે.
કાયદાઓમાં તફાવત: જુદા જુદા દેશોના વેપારી કાયદાઓ અલગ અને જટિલ હોવાથી સમજવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
વેપારી સંપર્કનો અભાવ: વધુ અંતરને કારણે આયાતકાર અને નિકાસકાર સીધા પરિચિત હોતા નથી, જેથી ચુકવણીમાં પ્રશ્નો થાય છે.
તોલમાપની મુશ્કેલી: જુદા જુદા દેશોમાં તોલમાપની પદ્ધતિઓ અલગ હોવાથી અસમંજસ ઊભી થાય છે.
આંતરિક વેપાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબના મુદ્દાઓ દ્વારા સમજી શકાય:
| અનુક્રમ નંબર | તફાવતના મુદ્દા | આંતરિક વેપાર | આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર |
|---|---|---|---|
| (૧) | અર્થ | દેશની ભૌગોલિક સીમાઓની અંદર થતો વેપાર. (દા.ત., ગુજરાતનો મહારાષ્ટ્ર સાથે વેપાર) | દેશની ભૌગોલિક સીમાઓની બહાર થતો વેપાર. (દા.ત., ભારતનો અમેરિકા સાથે વેપાર) |
| (૨) | ચલણ | સમગ્ર દેશમાં એક જ ચલણ હોવાથી નાણાંની ચુકવણી સરળ છે. | જુદા જુદા દેશોમાં ચલણ અલગ હોવાથી ચુકવણી અને હિસાબમાં મુશ્કેલી પડે છે. |
| (૩) | કાયદા | વેપાર માટેના કાયદા સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં એકસરખા હોય છે. | જુદા જુદા રાષ્ટ્રોમાં વેપાર માટેના કાયદા અલગ-અલગ હોય છે. |
| (૪) | ભાષાની મુશ્કેલી | આંતરિક વેપારમાં સામાન્ય રીતે ભાષાની મુશ્કેલી નડતી નથી. | આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ભાષાની વિવિધતાને કારણે મુશ્કેલી નડે છે. |
| (૫) | સરકારી નિયંત્રણ | આંતરિક વેપારમાં સરકારી નિયંત્રણો ઓછા હોય છે. | આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં સરકારી નિયંત્રણો અને અંકુશો વધુ હોય છે. |
| (૬) | જોખમનું પ્રમાણ | જોખમનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે. | દરિયાઈ માર્ગ અને લાંબા અંતરને લીધે જોખમનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. |
| (૭) | અંતર | દેશ પૂરતું કાર્યક્ષેત્ર હોવાથી અંતર ઓછું હોય છે. | જુદા જુદા દેશો વચ્ચે કાર્યક્ષેત્ર વિસ્તૃત હોવાથી અંતર વધુ હોય છે. |
| (૮) | વીમો | વીમો લેવો ફરજિયાત નથી. | આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં (ખાસ કરીને દરિયાઈ માર્ગે) વીમો લેવો ફરજિયાત છે. |
| (૯) | જકાતની ચુકવણી | જકાતની વિધિ સરળ હોય છે અને દર ઓછા હોય છે. | જકાતની વિધિ ખૂબ જ જટિલ અને જકાતના દર ઊંચા હોય છે. |
| (૧૦) | બજાર | વેપારનું બજાર દેશ પૂરતું સીમિત હોય છે. | વેપારનું બજાર સમગ્ર વિશ્વમાં વિ |
ધંધાકીય નીતિમત્તાના મુખ્ય ૫ તત્વો નીચે મુજબ છે:
ઉચ્ચ સંચાલક મંડળની પ્રતિબદ્ધતા
માર્ગદર્શક નિયમોનું પ્રકાશન
માળખાકીય રચના કરવી
નિર્ણયોમાં ભાગીદારી
પરિણામોનું મૂલ્યાંકન
સામાજિક જવાબદારીના ભાગ રૂપે ધંધાકીય એકમે પર્યાવરણની જાળવણી માટે નીચેના ચાર ક્ષેત્રોમાં ફરજ બજાવવી જોઈએ:
જમીન અને જંગલની જાળવણી: કારખાનાના કચરા કે કેમિકલના નિકાલથી આસપાસની જળમીનની ફળદ્રુપતા ન ઘટે તેની કાળજી રાખવી અને વૃક્ષો કપાય તો નવા વૃક્ષો ઉછેરવા.
જળ સંપત્તિની જાળવણી: ઉત્પાદન પ્રક્રિયાના દૂષિત ઘન અને પ્રવાહી કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરવો જેથી બાહ્ય કે ભૂગર્ભ જળસ્રોત પ્રદૂષિત ન થાય.
હવા અને વિવિધ વાયુની જાળવણી: હવાના પ્રદૂષણમાં વધારો ન થાય તેવી રીતે વાયુ કચરાના નિકાલની વ્યવસ્થા ગોઠવવી.
અવાજના પ્રદૂષણને અટકાવવું: યંત્રોની ગોઠવણી અને કારખાનાનું બાંધકામ એવું કરવું જેથી અવાજનું પ્રદૂષણ ઓછું થાય.
નીતિમત્તા અને કાયદા વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત નીચે મુજબ છે:
અર્થ: નીતિમત્તા એ વર્તણૂક અને ચારિત્ર્ય અંગેના સર્વસ્વીકૃત નૈતિક સિદ્ધાંતોનો સમૂહ છે, જ્યારે કાયદો એ સરકાર દ્વારા ઘડવામાં આવેલા બંધારણીય નિયમોનો સમૂહ છે.
અમલ: નીતિમત્તાના સિદ્ધાંતોનો અમલ સ્વૈચ્છિક રીતે થાય છે, જ્યારે કાનૂની નિયમોનું પાલન કરવું ફરજિયાત હોય છે અને તેનો ભંગ કરનારને સજા થઈ શકે છે.
સ્વરૂપ: નીતિમત્તા એ આંતરિક મૂલ્યો પર આધારિત છે, જ્યારે કાયદો બાહ્ય નિયંત્રણ અને વ્યવસ્થા માટે છે.
કંપની સ્વરૂપના ધંધામાં ખરા માલિકો (શૅરહોલ્ડરો) અને સંચાલકો અલગ હોય છે. કંપનીની માલિકો પ્રત્યેની સામાજિક જવાબદારીઓ નીચે મુજબ છે:
નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ભાગીદારી: શૅરહોલ્ડરો કંપનીના માલિકો હોવાથી નીતિવિષયક નિર્ણયો લેતી વખતે તેમને વિશ્વાસમાં લેવા અને નિર્ણય ઘડતરમાં સહભાગી બનાવવા.
મૂડીની સલામતી અને વૃદ્ધિ: સંચાલકોએ પોતાના વ્યક્તિગત સ્વાર્થને બાજુ પર મૂકી શૅરહોલ્ડરોની મૂડીની સલામતી જાળવવી અને તેના મૂલ્યમાં વધારો કરવો.
માલિકનાં હિતોનું રક્ષણ: માલિકોનું લાંબા ગાળાનું હિત મૂડીની સુરક્ષા અને કંપનીના વિકાસમાં રહેલું છે, જેનું રક્ષણ કરવું.
વિકાસમાં પ્રાધાન્ય: એકમના વિકાસની યોજનાઓ વખતે મૂળ માલિકોને હકના શૅર (Rights Shares) ઓફર કરી પ્રાધાન્ય આપવું.
ધંધો એ સમાજનું અવિભાજ્ય અંગ છે. સમાજ પ્રત્યે ધંધાની મુખ્ય સામાજિક જવાબદારીઓ નીચે મુજબ છે:
પર્યાવરણનું જતન કરવું: પ્રદૂષણ ઓછું ફેલાવીને પર્યાવરણની જાળવણી કરવી.
રાષ્ટ્રીય વિકાસમાં ફાળો: નાણાકીય સાધનોના ઇષ્ટતમ ઉપયોગ દ્વારા રાષ્ટ્રના વિકાસમાં સહયોગ આપવો.
સંશોધનને મહત્ત્વ આપવું: ઔદ્યોગિક સંશોધનો પાછળ નફાનો కొంత ભાગ વાપરી સમાજની જરૂરિયાત મુજબની વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરવું.
કટોકટી કે આફતના સમયમાં મદદ: કુદરતી આપત્તિઓ કે કટોકટીના સમયે સરકારી તંત્ર સાથે મળીને રાહત કાર્યોમાં સામાજિક જવાબદારી અદા કરવી.
સામાજિક-સાંસ્કૃતિક વારસાનું સંવર્ધન: જાહેરાતોમાં અશ્લીલતા કે રંગભેદ જેવા ખ્યાલો ટાળી સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોનું જતન કરવું.
સમાજ ઉત્થાનમાં સહભાગી: સમાજના નબળા વર્ગોને યોગ્ય તકો પૂરી પાડી વિકાસમાં મદદ કરવી.
રોજગારીની તકોનું નિર્માણ: નવાં એકમો સ્થાપી રોજગારીની તકોનું સર્જન કરવું.
માનવ હકોની જાળવણી: પ્રાકૃતિક અને બંધારણીય માનવીય હકોની જાળવણી કરવી.
જે હિત સમૂહો ધંધાકીય એકમના સંચાલન સાથે પ્રત્યક્ષ રીતે સંકળાયેલા હોય અને એકમનો જ ભાગ હોય તેને આંતરિક હિત સમૂહો કહે છે. તેમાં મુખ્યત્વે માલિકો, રોકાણકારો અને કર્મચારીઓનો સમાવેશ થાય છે:
માલિકો પ્રત્યેની જવાબદારી: તેમને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં સામેલ કરવા, મૂડીની સલામતી અને વૃદ્ધિ કરવી તથા તેમના હિતોનું રક્ષણ કરવું.
રોકાણકારો પ્રત્યેની જવાબદારી: તેમને સમયસર વાજબી વળતર (ડિવિડન્ડ/વ્યાજ) ચૂકવવું, એકમની સાચી માહિતી પૂરી પાડવી અને નાણાંની સુરક્ષા કરવી.
કર્મચારીઓ પ્રત્યેની જવાબદારી: યોગ્ય અને સમયસર વેતન આપવું, કામગીરી માટે અનુકૂળ વાતાવરણ અને સુવિધાઓ (જેમ કે કેન્ટીન, સ્વચ્છતા) પૂરી પાડવી, પ્રોવિડન્ટ ફંડ કે વીમા જેવી સામાજિક સલામતી આપવી અને કર્મચારી સંગઠનને માન્યતા આપવી.
જે હિત સમૂહો ધંધાકીય એકમના સંચાલન સાથે પરોક્ષ રીતે સંકળાયેલા હોય તેને બાહ્ય હિત સમૂહો કહે છે. આ બાહ્ય હિત સમૂહો પ્રત્યેની સામાજિક જવાબદારીઓ નીચે મુજબ છે:
ગ્રાહકો પ્રત્યેની જવાબદારી: યોગ્ય ગુણવત્તાવાળી અને ભેળસેળ વગરની વસ્તુઓ યોગ્ય પૅકિંગ સાથે વેચવી, વાજબી કિંમત નક્કી કરવી, બજારમાં પુરવઠાનું સાતત્ય જાળવી કૃત્રિમ અછત ન સર્જવી, ગેરમાર્ગે દોરતી ભ્રામક જાહેરાતો ન આપવી અને વેચાણ પછીની સેવાઓ પૂરી પાડવી.
પુરવઠો પૂરો પાડનાર (સપ્લાયર્સ) પ્રત્યેની જવાબદારી: કાચા માલની માંગ અંગે અગાઉથી જાણ કરવી, ગુણવત્તા અને કૌશલ્યની સ્પષ્ટતા અગાઉથી કરવી અને નાણાંની સમયસર ચૂકવણી કરવી.
સરકાર પ્રત્યેની જવાબદારી: સરકાર દ્વારા પ્રસ્થાપિત કાયદાઓનું પાલન કરવું, પ્રામાણિકતાપૂર્વક સમયસર કરવેરા ભરવા અને સરકારના લોકકલ્યાણના કાર્યક્રમોમાં ભાગીદાર બનવું.
સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારી: પર્યાવરણનું જતન કરવું, રોજગારીની તકોનું સર્જન કરવું, રાષ્ટ્રીય વિકાસમાં ફાળો આપવો અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોની જાળવણી કરવી.