ધોરણ 11 | విષય: Vanijya
શૂન્ય પ્રદૂષણવાળું વાતાવરણ પેદા કરવું એ ધંધાની પર્યાવરણની જાળવણી અંગેની સામાજિક જવાબદારી કહેવાય.
ધંધાકીય નીતિમત્તાનાં મુખ્ય ૫ તત્વો નીચે મુજબ છે:
ઉચ્ચ સંચાલક મંડળની પ્રતિબદ્ધતા
માર્ગદર્શક નિયમોનું પ્રકાશન
માળખાકીય રચના કરવી
નિર્ણયોમાં ભાગીદારી
પરિણામોનું મૂલ્યાંકન
સામાજિક જવાબદારીના ભાગ રૂપે ધંધાકીય એકમે પર્યાવરણની જાળવણી માટે નીચેના ચાર ક્ષેત્રોમાં ફરજ બજાવવી જોઈએ:
જમીન અને જંગલની જાળવણી: વૃક્ષો કાપવા પડે તો તેટલા પ્રમાણમાં નવા વૃક્ષો ઉછેરવા અને કચરા કે કેમિકલના અયોગ્ય નિકાલથી જમીનની ફળદ્રુપતા ન બગડે તેની તકેદારી રાખવી.
જળ સંપત્તિની જાળવણી: ઉત્પાદન પ્રક્રિયાના દૂષિત ઘન અને પ્રવાહી કચરાનો નિકાલ એવી રીતે કરવો જેથી બાહ્ય અને ભૂગર્ભ જળસ્રોતો પ્રદૂષિત ન થાય.
હવા અને વિવિધ વાયુની જાળવણી: હવાના પ્રદૂષણમાં વધારો ન થાય તેવી કાળજી રાખીને ઝેરી ગેસ કે ધુમાડાના નિકાલની યોગ્ય વ્યવસ્થા ગોઠવવી.
અવાજના પ્રદૂષણને અટકાવવું: યંત્રોની યોગ્ય ગોઠવણી અને કારખાનાના બાંધકામ દ્વારા અવાજનું પ્રદૂષણ ન્યૂનતમ રહે તેવા પ્રયાસો કરવા.
નીતિમત્તા અને કાયદા વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો નીચે મુજબ છે:
સ્વરૂપ: નીતિમત્તા એ નૈતિક મૂલ્યો અને સ્વૈચ્છિક આચરણ પર આધારિત છે, જ્યારે કાયદો એ સરકાર દ્વારા ઘડવામાં આવેલા નિશ્ચિત લેખિત નિયમોનો સમૂહ છે.
અમલીકરણ: નીતિમત્તાના સિદ્ધાંતોનો સત્તા કે દંડ દ્વારા અમલ કરાવી શકાતો નથી, જ્યારે કાયદાકીય નિયમોનું પાલન કરાવવું ફરજિયાત છે અને ભંગ કરવા પર કાનૂની શિક્ષા થઈ શકે છે.
અંગો: નીતિમત્તા સાચું શું અને ખોટું શું તેની આંતરિક સમજ આપે છે, જ્યારે કાયદો ગુનાઓ અને તેના દંડની ચોક્કસ મર્યાદા નક્કી કરે છે.
કંપની સ્વરૂપના ધંધામાં સાચા માલિકો (શૅરહોલ્ડરો) અને સંચાલકો અલગ હોય છે. કંપનીની માલિકો પ્રત્યેની સામાજિક જવાબદારીઓ નીચે મુજબ છે:
નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ભાગીદારી: શૅરહોલ્ડરો કંપનીના માલિકો હોવાથી કોઈપણ નીતિવિષયક નિર્ણયો લેતી વખતે તેમને વિશ્વાસમાં લેવા અને નિર્ણય ઘડતરમાં સહભાગી બનાવવા.
મૂડીની સલામતી અને વૃદ્ધિ: સંચાલકોએ પોતાની કુશળતાનો ઉપયોગ કરી શૅરહોલ્ડરોની મૂડીની સલામતી જાળવવી અને તેના મૂલ્યમાં વધારો કરવો.
માલિકનાં હિતોનું રક્ષણ: માલિકોનું હિત મૂડીની સલામતી અને કંપનીના લાંબા ગાળાના વિકાસમાં રહેલું છે, તેથી તેમના આ હિતોનું પૂરું રક્ષણ કરવું.
વિકાસમાં પ્રાધાન્ય: એકમના વિકાસની યોજનાઓ અમલમાં મૂકતી વખતે મૂળ માલિકો પાસેથી વધુ મૂડી મેળવવાનું પ્રાધાન્ય આપવું અને જરૂરિયાત મુજબ હકના શૅર (Right Shares) ઓફર કરવા.
ધંધો એ સમાજનું અવિભાજ્ય અંગ હોવાથી સમાજ પ્રત્યે ધંધાની જવાબદારીઓ ખૂબ જ વ્યાપક છે, જે નીચે મુજબ છે:
પર્યાવરણનું જતન કરવું: ઉત્પાદન પ્રક્રિયા એવી પસંદ કરવી જેથી પ્રદૂષણ ઓછું ફેલાય અને પર્યાવરણની જાળવણી થાય.
રાષ્ટ્રીય વિકાસનાં કાર્યમાં ફાળો: નાણાકીય સાધનોના ઇષ્ટતમ ઉપયોગ દ્વારા દેશના રાષ્ટ્રીય વિકાસમાં સક્રિય યોગદાન આપવું.
સંશોધનને મહત્ત્વ આપવું: ઔદ્યોગિક સંશોધનો પાછળ નફાનો અમુક ભાગ વાપરી સમાજની જરૂરિયાત મુજબની ઉત્તમ વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરવું.
કટોકટી કે આફતના સમયમાં જવાબદારી નિભાવવી: કુદરતી આપત્તિ કે કટોકટીના સમયે સરકારી અને અર્ધસરકારી તંત્રને નાણાકીય કે અન્ય સહાય પૂરી પાડવી.
સામાજિક-સાંસ્કૃતિક વારસાનું સંવર્ધન: જાહેરાતોમાં અશ્લીલતા કે રંગભેદ જેવા ખ્યાલો ટાળી સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોનું જતન કરવું.
સમાજ ઉત્થાનમાં સહભાગી: સમાજના નબળા વર્ગોને યોગ્ય તકો પૂરી પાડીને તેમના ઉત્થાનમાં મદદરૂપ થવું.
રોજગારીની તકોનું નિર્માણ કરવું: નવા પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા રોજગારીની નવી તકોનું સર્જન કરી બેરોજગારી ઘટાડવી.
માનવ હકોની જાળવણી: પ્રાકૃતિક અને બંધારણીય માનવીય હકોની હંમેશાં જાળવણી કરવી.
જે હિત સમૂહો ધંધાકીય એકમના સંચાલન સાથે પ્રત્યક્ષ રીતે સંકળાયેલા હોય અને એકમનો જ ભાગ હોય તેને આંતરિક હિત સમૂહો કહે છે. તેમાં મુખ્યત્વે માલિકો, રોકાણકારો અને કર્મચારીઓનો સમાવેશ થાય છે. તેમની પ્રત્યેની જવાબદારીઓ નીચે મુજબ છે:
માલિકો પ્રત્યેની જવાબદારી: શૅરહોલ્ડરો કે માલિકોને યોગ્ય વળતર આપવું, તેમની મૂડીની સલામતી રાખવી, નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ભાગીદાર બનાવવા અને તેમના હિતોનું રક્ષણ કરવું.
રોકાણકારો પ્રત્યેની જવાબદારી: રોકાણકારોને નિયમિત અને વાજબી વળતર (ડિવિડન્ડ/વ્યાજ) સમયસર ચૂકવવું, એકમની નાણાકીય સ્થિતિની સાચી માહિતી આપવી અને તેમના રોકાણની સુરક્ષા કરવી.
કર્મચારીઓ પ્રત્યેની જવાબદારી: કર્મચારીઓને યોગ્ય અને સમયસર મહેનતાણું આપવું, કામ કરવા માટે આરોગ્યપ્રદ અને સલામત વાતાવરણ પૂરું પાડવું, પ્રોવિડન્ટ ફંડ અને વીમા જેવી સામાજિક સલામતી આપવી, તથા કર્મચારી સંગઠનને માન્યતા આપી ઉત્સાહ વધારવો.
જે હિત સમૂહો ધંધાકીય એકમના સંચાલન સાથે પરોક્ષ કે બાહ્ય રીતે સંકળાયેલા હોય તેને બાહ્ય હિત સમૂહો કહે છે. તેમાં ગ્રાહકો, પુરવઠો પૂરો પાડનારાઓ, સરકાર અને સમાજનો સમાવેશ થાય છે. તેમની પ્રત્યેની જવાબદારીઓ નીચે મુજબ છે:
ગ્રાહકો પ્રત્યેની જવાબદારી: યોગ્ય ગુણવત્તાવાળી અને ભેળસેળ વગરની વસ્તુઓ વાજબી કિંમતે વેચવી, બજારમાં વસ્તુઓનો કૃત્રિમ અછત ન સર્જવી, ગેરમાર્ગે દોરતી કે ભ્રામક જાહેરાતો ન આપવી અને વેચાણ પછીની ઉત્તમ સેવાઓ પૂરી પાડવી.
પુરવઠો પૂરો પાડનાર પ્રત્યેની જવાબદારી: કાચો માલ કે સેવાઓ પૂરી પાડનારને અગાઉથી માંગ અંગે જાણ કરવી, ગુણવત્તા અને કૌશલ્યની સ્પષ્ટતા રાખવી અને માલસામાનની સમયસર નાણાકીય ચુકવણી કરવી.
સરકાર પ્રત્યેની જવાબદારી: સરકાર દ્વારા પ્રસ્થાપિત તમામ કાયદાઓનું ચુસ્તપણે પાલન કરવું, કરવેરા પ્રામાણિકતાપૂર્વક અને સમયસર ભરવા, અને સરકારના લોકકલ્યાણકારી અભિયાનો કે કાર્યક્રમોમાં સક્રિય ભાગીદારી નોંધાવવી.
સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારી: પર્યાવરણનું જતન કરવું, રાષ્ટ્રીય વિકાસમાં ફાળો આપવો, કુદરતી આપત્તિઓમાં સહાય કરવી અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોનું રક્ષણ કરવું.