ધોરણ 11 | విષય: Vanijya
વાહનવ્યવહારનું સૌથી ઝડપી માધ્યમ હવાઈ માર્ગ છે.
વીમાના વિશિષ્ટ સિદ્ધાંતો નીચે મુજબ છે:
સંપૂર્ણ ભરોસાનો સિદ્ધાંત (Principle of Utmost Good Faith)
નુકસાન-વળતરનો સિદ્ધાંત (Principle of Indemnity)
વીમા યોગ્ય હિતનો સિદ્ધાંત (Principle of Insurable Interest)
હક બદલાનો સિદ્ધાંત (Principle of Subrogation)
માલની હેરફેરનો વીમો (દરિયાઈ વીમો, હવાઈ વીમો, માર્ગ વીમો)
આગનો વીમો
અન્ય વીમા (સ્વાસ્થ્ય વીમો, વાહનનો વીમો, ત્રાહિત પક્ષ માટેનો વીમો, લૂંટફાટનો વીમો, ઢોર-ઢાંખરનો વીમો, કામદાર-વળતર વીમો વગેરે)
વીમા કરારનું હાર્દ નુકસાન-વળતરનો સિદ્ધાંત છે. આ સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ વીમાદારને નુકસાન થાય તો વીમા કંપની કેટલું વળતર ચૂકવશે તે નક્કી કરવા થાય છે.
વીમો લેનાર માત્ર થયેલા નુકસાનનું જ વળતર મેળવી શકે છે, તે વીમા દ્વારા નફો કરી શકતો નથી.
જો કોઈ વ્યક્તિ વસ્તુની મૂળ કિંમત કરતાં ઓછી કિંમતનો વીમો લે તો આંશિક નુકસાન વખતે પ્રમાણસર વળતર મળે છે. (દા.ત., ₹ 5 લાખની વસ્તુનો ₹ 3 લાખનો વીમો લીધો હોય અને ₹ 2 લાખનું નુકસાન થાય તો પ્રમાણસર ₹ 1,20,000નું વળતર મળે છે.)
વીમા યોગ્ય હિતના સિદ્ધાંત અનુસાર વીમો લેનાર વ્યક્તિને જે વસ્તુનો વીમો લેવાનો હોય તે વીમા વસ્તુમાં આર્થિક હિત હોવું આવશ્યક છે.
એટલે કે વસ્તુ સલામત રહે તો વીમાદારને આર્થિક લાભ થાય અને વસ્તુને નુકસાન થાય તો આર્થિક હાનિ પહોંચે તેવી સ્થિતિ હોવી જોઈએ.
દાખલા તરીકે: મકાન માલિકને મકાનમાં આર્થિક હિત હોય છે, પરંતુ તે મકાનના ભાડવાતને તે મકાનની માલિકીમાં આર્થિક હિત હોતું નથી.
જીવન કે ધંધામાં કુદરતી કે અકુદરતી જોખમો (જેવા કે આગ, ચોરી, અકસ્માત, દરિયાઈ આપત્તિ વગેરે) રહેલાં હોય છે. વીમો લેવાથી આ જોખમો કે હોનારત બનતી અટકી જતી નથી.
પરંતુ, જ્યારે કોઈ અનિચ્છનીય બનાવ બને છે ત્યારે તેનાથી થતું નાણાકીય કે આર્થિક નુકસાન વીમા કંપની દ્વારા પૉલિસીની શરતો મુજબ ભરપાઈ કરી આપવામાં આવે છે.
આમ, વીમો ઘટના કે જોખમને પોતે દૂર કરી શકતો નથી પરંતુ તે જોખમથી પેદા થતી આર્થિક ભાંગતોડ અને નુકસાન સામે નાણાકીય રક્ષણ અને વળતર પૂરું પાડે છે.
વસ્તુનું ઉત્પાદન થાય ત્યારે જ તેનો વપરાશ કે વેચાણ તુરંત થઈ જતું નથી.
કેટલીક વસ્તુઓનું ઉત્પાદન ચોક્કસ મોસમમાં થતું હોય પરંતુ તેની માંગ આખા વર્ષ દરમિયાન રહેતી હોય છે (જેમ કે અનાજ, કપાસ).
બીજી તરફ, કેટલીક વસ્તુઓનું ઉત્પાદન સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન થતું હોય પરંતુ માંગ મોસમી હોય છે (જેમ કે રેઇનકોટ, ગરમ કપડાં).
આવી વસ્તુઓને ઉત્પાદન સમયથી લઈને વપરાશના સમય સુધી વખારમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. આમ, વસ્તુનો સંગ્રહ કરી યોગ્ય સમયે પૂરી પાડીને વખાર ‘સમય તુષ્ટિગુણ’નું સર્જન કરે છે.
જે માલસામાનના સંગ્રહ, જાળવણી અને સુરક્ષા માટે ખાસ અથવા અલાયદી સેવાઓ અને વિશિષ્ટ બંદોબસ્ત આપવો પડે તેવા માલ માટેની વખારને વિશિષ્ટ વખાર કહે છે.
આવી વખારો સામાન્ય વખાર કરતાં વધુ ખર્ચાળ હોય છે અને તેમાં કડક સુરક્ષા નિયમોનું પાલન કરવું પડે છે.
ઉદાહરણ:
ફટાકડા, ઝેરી રસાયણો, રાંધણગૅસ અને પેટ્રોલિયમ પદાર્થો માટે ભૂતળ ટાંકીઓ કે ખાસ પ્રકારની ઈંટોવાળી વખારો.
દૂધ, ફળ, શાકભાજી જેવા નાશવંત પદાર્થો માટે કોલ્ડ સ્ટોરેજ (Cold Storage).
વીમો સામાન્ય કરાર નથી, પરંતુ વિશિષ્ટ કરાર છે. તે સામાન્ય કરારથી નીચે મુજબની બાબતોમાં જુદો પડે છે :
સામાજિક અભિગમ અને હેતુ : સામાન્ય કરાર નફા કે વિનિમયના હેતુથી થાય છે, જ્યારે વીમાકરારનો હેતુ સામાજિક રક્ષણ અને આર્થિક નુકસાનનું વળતર મેળવવાનો છે.
સંપૂર્ણ ભરોસાનો સિદ્ધાંત : વીમાકરારમાં બંને પક્ષકારોએ વીમા વસ્તુ અંગેની તમામ મહત્વની માહિતી સંપૂર્ણ પ્રામાણિકતાથી જાહેર કરવી પડે છે. માહિતી છુપાવવી એ કરાર રદબાતલ કરે છે.
નુકસાન-વળતરનો સિદ્ધાંત : વીમામાં વીમાદાર માત્ર થયેલા વાસ્તવિક નુકસાન જેટલું જ વળતર મેળવી શકે છે, તેમાંથી નફો કરી શકતો નથી.
વીમા યોગ્ય હિત : વીમાદારનું વીમા વસ્તુમાં નાણાકીય કે આર્થિક હિત હોવું ફરજિયાત છે, જે સામાન્ય કરારોમાં હોવું જરૂરી નથી.
હક બદલાનો સિદ્ધાંત : વીમા કંપની નુકસાનનું પૂરેપૂરું વળતર ચૂકવી દે તે પછી નાશ પામેલી વસ્તુનો માલિકી હક વીમા કંપનીનો બને છે.
જીવનવીમાના મુખ્ય બે પ્રકારો છે :
જિંદગીનો વીમો (Whole Life Insurance) :
જે વ્યક્તિનો વીમો લીધો હોય તે વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય ત્યારે તેના વારસદારને વીમા કંપની નક્કી કરેલી રકમ ચૂકવવાનું વચન આપે છે.
વીમો ઉતરાવનાર આજીવન નક્કી કરેલા સમયાંતરે પ્રીમિયમ ભરે છે.
જિંદગી અમૂલ્ય હોવાથી નુકસાન-વળતરનો સિદ્ધાંત લાગુ પડતો નથી. વ્યક્તિની મૃત્યુ થતાં વીમા કંપની પૂરી રકમ ચુકવે છે.
હયાતીનો વીમો (Endowment Insurance) :
વ્યક્તિએ નક્કી કરેલી વીમા મુદત પૂરી થાય ત્યારે તે વ્યક્તિને, અથવા મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં જો તેનું મૃત્યુ થાય તો તેના વારસદારને નક્કી કરેલી રકમ ચૂકવવાનું વચન આપવામાં આવે છે.
વીમો લેનાર નક્કી કરેલી મુદત સુધી સમયાંતરે પ્રીમિયમ ભરે છે.
સામાન્ય વીમાના મુખ્ય પ્રકારો :
(1) માલની હેરફેરનો વીમો (દરિયાઈ, હવાઈ અને માર્ગ વીમો)
(2) આગનો વીમો
(3) અન્ય સામાન્ય વીમા (સ્વાસ્થ્ય વીમો, વાહન વીમો, ત્રાહિત પક્ષનો વીમો વગેરે)
કોઈપણ બે પ્રકાર વિશે નોંધ :
(A) આગનો વીમો (Fire Insurance) : માલ તેમજ મિલકતને ચોક્કસ રીતે લાગેલી આગને પરિણામે પૂર્ણ કે અંશતઃ નુકસાન થાય તો વળતર આપવાના બદલામાં પ્રીમિયમ મેળવવાના કરારને આગનો વીમો કહે છે. આગના વીમામાં વીમા યોગ્ય હિતનો સિદ્ધાંત આગ્રહપૂર્વક અમલમાં મુકાય છે.
(B) દરિયાઈ વીમો (Marine Insurance) : દરિયાઈ માર્ગે માલ મોકલવો સસ્તો પણ જોખમી છે. આ વીમાનો પ્રકાર સૌથી જૂનો અને સર્વવ્યાપી છે. "લોઇડ્સ ઑફ લંડન" નામની સંસ્થાએ દરિયાઈ વીમાની શરૂઆત કરી હતી.
IRDA (Insurance Regulatory and Development Authority) એ ભારતની સર્વોચ્ચ, સ્વાયત્ત કાયદાકીય સંસ્થા છે જે વીમા ક્ષેત્રના નિયમન અને વિકાસનું કામ સંભાળે છે.
સ્થાપના અને સુધારા : IRDA ઍક્ટ 1999 દ્વારા ખાનગી વીમા કંપનીઓ માટે વીમા ક્ષેત્ર ખૂલું મુકાયું. શરૂઆતમાં વિદેશી સીધું રોકાણ (FDI) 26 % સુધી મંજૂર હતું, જે વર્ષ 2015માં વધારીને 49 % કરવામાં આવ્યું.
મુખ્ય ઉદ્દેશો :
વીમા ધારકોને વધુ પસંદગીઓ પૂરી પાડવી.
વીમા કંપનીઓ વચ્ચે તંદુરસ્ત સ્પર્ધા દ્વારા ઓછા પ્રીમિયમે વધુ સારી સેવા આપવી.
અર્થતંત્ર માટે ભંડોળ મેળવવું.
વીમા કંપનીઓમાં સ્વનિયંત્રણ લાવવું.
ગ્રાહકો માટે ફરિયાદ નિવારણ તંત્રની વ્યવસ્થા કરવી.
વખારના મુખ્ય પ્રકારો ત્રણ ધોરણે પડે છે: (1) માલિકીની દૃષ્ટિએ (2) જકાતની દૃષ્ટિએ (3) ઉપયોગની દૃષ્ટિએ.
જકાતની દૃષ્ટિએ વખારના પ્રકારો :
જકાત ભરેલા માલની વખારો :
આયાત કરેલા માલ ઉપર નક્કી કરેલી આયાત જકાત ચૂકવ્યા પછી, માલને દેશના અંતરિયાળ સ્થળે લઈ જવા માટે વાહનવ્યવહાર ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે આવી વખારમાં માલ રાખવામાં આવે છે.
આવી વખારો બંદરો, હવાઈ મથકો અને સરહદી વિસ્તારો નજીક જાહેર વખાર તરીકે ઉપલબ્ધ હોય છે.
જકાત ભર્યા વિનાના માલની વખારો (Bonded Godown) :
આયાત કરેલા માલ પર જ્યાં સુધી જકાત ભરાઈ ન હોય ત્યાં સુધી તે માલ જે વખારમાં રાખવામાં આવે તેને જકાત ભર્યા વિનાના માલની વખાર (બોન્ડેડ ગોડાઉન) કહે છે.
આવી વખારો બંદરો અને સરહદી આયાત-નિકાસના વિસ્તારોમાં આવેલી હોય છે.
જે વેપારીએ માલની ‘પુનઃનિકાસ’ (Re-export) કરવી હોય તેના માટે આ વખારો આશીર્વાદરૂપ છે, કારણ કે ત્યાં માલનું વર્ગીકરણ અને પુનઃપૅકિંગ જેવી સગવડો માલના મૂળ સ્વરૂપમાં ફેરફાર કર્યા વિના મળી રહે છે.