ધોરણ 11 | విષય: Vanijya
BPO (Business Process Outsourcing) ની જરૂરિયાતો નીચે મુજબ છે:
ખર્ચમાં કાપ મૂકવા માટે.
કંપનીના મુખ્ય વ્યવસાય પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે.
બહારની કાર્યકુશળતાનો ગુણવત્તાસભર લાભ મેળવવા માટે.
ગ્રાહકોની સતત બદલાતી રહેતી પરિવર્તનશીલ માંગને પહોંચી વળવા માટે.
ધંધાકીય એકમના નફામાં વૃદ્ધિ કરવા માટે.
માહિતીસંચારની પ્રક્રિયાનાં મુખ્ય સોપાનો નીચે મુજબ છે:
સંદેશાનું ઘડતર: માહિતીના આદાન-પ્રદાન માટે મૌખિક, લેખિત, શાબ્દિક કે અશાબ્દિક સંદેશાની રચના કરવામાં આવે છે.
માધ્યમની પસંદગી: સંદેશાની રચના કર્યા પછી રૂબરૂ અથવા માહિતીસંચારનાં સાધનો (જેમ કે ટેલિફોન, ઇમેઇલ વગેરે) પૈકી યોગ્ય માધ્યમની પસંદગી થાય છે.
સંદેશો મોકલવો: પસંદ કરેલા માર્ગ કે માધ્યમ દ્વારા સંદેશો મોકલનાર દ્વારા મોકલવામાં આવે છે.
સંદેશો સ્વીકારવો: મોકલનાર દ્વારા મોકલેલ સંદેશાનો સ્વીકાર સામેવાળી વ્યક્તિ કરે છે.
સંદેશાનું અર્થઘટન: સંદેશો મેળવનાર એવી ભાષા અને શબ્દોનું અર્થઘટન કરે છે જેથી તે યોગ્ય રીતે સમજી શકાય.
સંદેશાનો પ્રત્યુત્તર: સંદેશો સ્વીકારનાર અને અર્થઘટન કરનાર વ્યક્તિ અંતમાં તેનો યોગ્ય પ્રત્યુત્તર કે જવાબ આપે છે.
કમ્પ્યૂટર નેટવર્કના મુખ્ય ચાર પ્રકાર નીચે મુજબ છે:
LAN (Local Area Network - લોકલ એરિયા નેટવર્ક): એક નિશ્ચિત સ્થળ કે બિલ્ડિંગ પરનાં કમ્પ્યૂટર્સ એકબીજા સાથે વાયરથી કે વાયર વગર જોડાયેલા હોય છે.
CAN (Campus Area Network - કૅમ્પસ એરિયા નેટવર્ક): એક જ શૈક્ષણિક કે સંસ્થાગત કૅમ્પસ પરનાં કમ્પ્યૂટર્સ એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે.
MAN (Metropolitan Area Network - મેટ્રોપોલિટન એરિયા નેટવર્ક): એક જ શહેરની મર્યાદામાં આવેલાં કમ્પ્યૂટર્સ એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે.
WAN (Wide Area Network - વાઇડ એરિયા નેટવર્ક): કોઈ ભૌતિક સીમા ન હોય તે રીતે વૈશ્વિક સ્તરે કમ્પ્યૂટર્સ એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે (દા.ત., એન્ટરપ્રાઇઝ વેન અને ગ્લોબલ વેન/WWW).
ઇન્ટરનેટ દ્વારા મુખ્યત્વે નીચેના ત્રણ કાર્યો થાય છે:
અન્ય વ્યક્તિઓ સાથે સંપર્ક: ઇન્ટરનેટ અને ઈ-મેઇલની મદદથી વિશ્વમાં ગમે ત્યાં રહેલી વ્યક્તિ સાથે ઝડપથી સંદેશાની આપ-લે કરી શકાય છે તેમજ લાઇવ વાતચીત થઈ શકે છે.
માહિતીની પ્રાપ્તિ: વિશ્વભરનાં કમ્પ્યૂટર્સના નેટવર્ક જોડાણને કારણે કોઈ પણ ક્ષેત્ર કે વિષયની માહિતી ખૂબ જ સરળતાથી અને ઝડપથી પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.
અન્ય કમ્પ્યૂટર સિસ્ટમ સાથે જોડાણ: ઇન્ટરનેટના માધ્યમથી અન્ય સિસ્ટમ સાથે સીધું જોડાણ મેળવી શકાય છે; જેમ કે ઓનલાઇન બૅન્કિંગ સુવિધાઓ, રેલવે ટિકિટ બુકિંગ કે પરીક્ષા કેન્દ્રોનું નિરીક્ષણ કાર્ય કરવું.
ઈ-કૉમર્સના સફળ અમલીકરણ માટે નીચેના સાધનો જરૂરી છે:
વેબસાઇટ: વર્લ્ડ વાઈડ વેબ (WWW) પર પેઢીનું ઓનલાઇન સરનામું એટલે વેબસાઇટ. જેના દ્વારા પેઢી પોતાની સામગ્રી ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડે છે.
ઇન્ટરનેટ જોડાણ ધરાવતું કમ્પ્યૂટર: ખરીદ-વેચાણ કે અન્ય પ્રવૃત્તિઓ કરવા માટે વેપારી અને ગ્રાહક બંનેના કમ્પ્યૂટર્સ ઇન્ટરનેટથી જોડાયેલા હોવા જોઈએ.
ક્રેડિટ કાર્ડ કે ડેબિટ કાર્ડ: અપરિચિત વેપારી અને ગ્રાહક વચ્ચે નાણાકીય લેવડદેવડ સુરક્ષિત રીતે કરવા માટે ક્રેડિટ કાર્ડ કે ડેબિટ કાર્ડ અત્યંત મહત્વનાં સાધનો છે.
a) ડિજિટલ કૅશ: તે એક પ્રકારનું ઇલેક્ટ્રૉનિક ચલણ છે જે માત્ર સાઇબર સ્પેસ (ઇન્ટરનેટની દુનિયા) માં જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તેનું કોઈ ભૌતિક સ્વરૂપ હોતું નથી. બૅન્ક ગ્રાહકના વાસ્તવિક ચલણને ઇલેક્ટ્રૉનિક સ્વરૂપે વાપરવાની સુવિધા આપે છે. ગ્રાહક બૅન્કને નાણાં ચૂકવીને વિશિષ્ટ સૉફ્ટવેર દ્વારા ડિજિટલ ભંડોળ મેળવે છે, જેનો ઉપયોગ ઑનલાઇન ખરીદી માટે થાય છે.
(b) વ્યવહારોની સલામતી અને સુરક્ષા: ઑનલાઇન વ્યવહારોમાં નાણાકીય કે માહિતીકીય જોખમો રહેલા હોય છે. તેની સલામતી માટે મુખ્યત્વે ત્રણ બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી પડે છે:
વ્યવહારનાં જોખમો: ઑર્ડર કે ગુણવત્તા બાબતે થતી અસલામતી નિવારવા વિશ્વસનીય વેબસાઇટ પરથી જ ખરીદી કરવી.
માહિતીસંગ્રહનાં જોખમો: વાઇરસ કે હેકિંગથી ડેટાને બચાવવા ઍન્ટિ-વાઇરસ સૉફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરવો.
બૌદ્ધિક સંપત્તિ અને ગુપ્તતાનાં જોખમો: પાસવર્ડ, બૅન્ક ખાતા નંબર જેવીુ ગુપ્ત માહિતી સુરક્ષિત રાખવા સમયાંતરે પાસવર્ડ બદલતા રહેવું જોઈએ.
ઇન્ટરનેટ પર જરૂરી માહિતી સરળતાથી શોધવા માટેના સોપાનો નીચે મુજબ છે:
સોપાન ૧: બ્રાઉઝરની પસંદગી: ઇન્ટરનેટ પર પ્રવેશીને કોઈપણ ઇન્ટરનેટ બ્રાઉઝર ખોલવામાં આવે છે (દા.ત., Mozilla Firefox, Google Chrome વગેરે).
સોપાન ૨: સર્ચ એન્જિનની પસંદગી: બ્રાઉઝરના સર્ચબારમાં સર્ચ એન્જિનની વેબસાઇટનું નામ દાખલ કરવાથી તેનું હોમ પેજ ખુલે છે (દા.ત., www.google.co.in).
સોપાન ૩: જરૂરી માહિતી સર્ચબારમાં એન્ટર કરવી: સર્ચ એન્જિનના હોમ પેજ પર આવેલા સર્ચ ટેક્સ્ટ બૉક્સમાં જે વિષયની માહિતી જોઈતી હોય તે ટાઇપ કરવામાં આવે છે (દા.ત., 'Lion').
સોપાન ٤: વેબસાઇટ પસંદ કરવી: સર્ચ બટન પર ક્લિક કરવાથી તે વિષયને લગતી વિવિધ વેબસાઇટ્સ અને લિંક્સની યાદી સ્ક્રીન પર ખુલે છે.
સોપાન ૫: જરૂરી માહિતી પ્રાપ્ત થવી: યાદીમાંથી યોગ્ય અને વિશ્વસનીય વેબસાઇટ પર ક્લિક કરવાથી તે ખુલે છે અને જરૂરી માહિતી ટેક્સ્ટ, ઇમેજ કે વિડિયો સ્વરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે.
ઈ-કૉમર્સમાં સમાવિષ્ટ પક્ષો અને પ્રવૃત્તિઓના આધારે તેના કાર્યક્ષેત્રને ચાર મુખ્ય ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
ધંધાથી ગ્રાહક (B2C - Business to Customer): આમાં એક છેડે વેપારી અને બીજા છેડે ગ્રાહક હોય છે. ઇન્ટરનેટ અને વેબસાઇટના માધ્યમથી વેપારી કોઈ મધ્યસ્થી વગર સીધા ગ્રાહકોને ઉત્પાદનો કે સેવાઓનું વેચાણ કરે છે (દા.ત., ઑનલાઇન શૉપિંગ, ઑનલાઇન બૅન્કિંગ).
ધંધાથી ધંધો (B2B - Business to Business): આ પ્રકારમાં સામેલ બંને પક્ષો ધંધાદારી એકમો કે વ્યવસાયીઓ હોય છે. તે પુરવઠાકાર, વિતરક કે મધ્યસ્થીઓ વચ્ચે ઈ-સંબંધ સ્થાપિત કરે છે. તેનાથી પુરવઠાનું વ્યવસ્થાપન, જથ્થાની યાદી અને ચુકવણીનું સંચાલન વધુ પારદર્શક અને કાર્યક્ષમ બને છે.
ગ્રાહકથી ગ્રાહક (C2C - Customer to Customer): આ વ્યવસ્થામાં વેચનાર અને ખરીદનાર બંને ગ્રાહક જ હોય છે અને કોઈ મધ્યસ્થી હોતો નથી. હરાજીની સાઇટ્સ (E-Auction) અથવા olx.com, quicker.com જેવા પ્લેટફોર્મ પર ગ્રાહક પોતાની જૂની કે નવી વસ્તુ વેચાણ માટે મૂકે છે અને અન્ય ગ્રાહક વાટાઘાટો કરીને તેની ખરીદી કરે છે.
ગ્રાહકથી ધંધો (C2B - Customer to Business): આ પ્રકારના ઈ-કૉમર્સમાં ગ્રાહકને પોતાની અનુકૂળતા મુજબની કિંમતે અથવા પરવડે તેવી શરતોએ ઉત્પાદન કે સેવા પસંદ કરવાની વ્યાપક શ્રેણી મળે છે. આ પદ્ધતિ ભાવતાલનો સમય ઘટાડે છે અને ગ્રાહક દ્વારા ચુકવણી નક્કી થાય છે.
(ઉપરોક્ત ચાર મુખ્ય ઉપરાંત સરકાર સંલગ્ન વ્યવસ્થામાં સરકારથી વ્યવસાય, સરકારથી નાગરિક અને સરકારથી સરકારનો પણ સમાવેશ થાય છે.)
ઑનલાઇન વ્યવહારની પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે ત્રણ તબક્કામાં અને તેના અંતર્ગત આવતા સોપાનો દ્વારા પાર પડે છે:
તબક્કો ૧: પૂર્વ-ખરીદી/વેચાણ તબક્કો:
જાહેરાત અને માહિતી પ્રાપ્તિ: આ તબક્કામાં ગ્રાહક ઇન્ટરનેટ દ્વારા વિવિધ ઉત્પાદનોની જાહેરાતો જુએ છે અને તેની કિંમત, ગુણવત્તા તથા ઉપલબ્ધતા વિશેની માહિતી મેળવે છે.
તબક્કો ૨: ખરીદ/વેચાણની શરતો:
ભાવ-નિર્ધારણ અને શરતો: આ તબક્કામાં વસ્તુની કિંમત નક્કી થાય છે, ડિલિવરીની શરતો નક્કી થાય છે અને ગ્રાહક વસ્તુ ખરીદવા માટેનો નિર્ણય લે છે.
તબક્કો ૩: માલ/નાણાંની ચુકવણી અને અન્ય સોપાનો:
(i) નોંધણી (Registration / Sign Up): ખરીદી કરતા પહેલાં ગ્રાહકે વેચનારની વેબસાઇટ પર નોંધણી ફૉર્મ ભરીને પોતાનું ઓનલાઇન ખાતું ખોલાવવું પડે છે, જેમાં નામ, સરનામું, ફોન નંબર જેવી વિગતો અપાય છે અને પાસવર્ડથી ખાતું સુરક્ષિત કરાય છે.
(ii) ઑર્ડર આપવો: ગ્રાહક પોતાની પસંદગીની વસ્તુઓ પસંદ કરીને 'શૉપિંગ કાર્ટ' (ખરીદવાની વસ્તુઓની યાદી) માં મૂકે છે અને ત્યારબાદ નાણાં ચૂકવવાનો વિકલ્પ પસંદ કરે છે.
(iii) નાણાં ચુકવણી તંત્ર: અંતિમ તબક્કામાં ગ્રાહક પોતાની સગવડ મુજબ નાણાંની ચુકવણી કરે છે, જેના માટે કૅશ ઑન ડિલિવરી (COD), નેટ બૅન્કિંગ, ક્રેડિટ/ડેબિટ કાર્ડ અથવા ડિજિટલ કૅશનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. નાણાંની ચુકવણી કે ઓર્ડરની પુષ્ટિ થયા બાદ વેપારી દ્વારા માલ ગ્રાહકના સરનામે મોકલવામાં આવે છે.