ધોરણ 11 | విષય: Vanijya
અર્થ: વૈયક્તિક માલિકી એટલે કે જે ધંધાકીય એકમની માલિકી, સંચાલન અને અંકુશ માત્ર એક જ વ્યક્તિના હાથમાં હોય અને તે જ વ્યક્તિ નફો કે નુકસાન ભોગવતી હોય.
લાક્ષણિકતાઓ:
સ્થાપનાની સરળતા: કાયદાની કોઈ જટિલ વિધિ વગર ગમે ત્યારે અને ગમે ત્યાં સ્થાપના કરી શકાય છે.
મૂડી: માલિક પોતે જ મૂડી રોકે છે અથવા ઉછીની લાવે છે.
વ્યવસ્થાશક્તિ: માલિક પોતે જ સંચાલક તરીકે તમામ કાર્યો સંભાળે છે.
ઝડપી નિર્ણયો: અન્ય કોઈની મંજૂરી લેવાની ન હોવાથી નિર્ણયો ત્વરિત લેવાય છે.
અમર્યાદિત જવાબદારી: દેવું ચૂકવવા અંગત મિલકતો વાપરવી પડે છે.
રહસ્યોની જાળવણી: એકાંત સંચાલનને લીધે ગુપ્તતા રહે છે.
અંગત સંપર્ક: ગ્રાહકો સાથે સીધો અને જીવંત સંપર્ક જળવાય છે.
અર્થ: ભારતીય ભાગીદારી કાયદા મુજબ ભાગીદારી એ એવી વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો સંબંધ છે જેઓ બધા દ્વારા કે બધા વતી કોઈ એક દ્વારા ચલાવાતા ધંધાનો નફો વહેંચી લેવા સંમત થાય છે.
લાક્ષણિકતાઓની યાદી:
કરારજન્ય સંબંધ
સ્થાપનાની સરળતા
નોંધણી (વૈકલ્પિક)
ભાગીદારોની સંખ્યા (મહત્તમ ૫૦)
કાયદેસરનો હેતુ (નફો મેળવવો)
મૂડીનું રોકાણ
સંચાલન (સંયુક્ત કે વતીથી)
અમર્યાદિત જવાબદારી
માલિકીની ફેરબદલીની મર્યાદા
મર્યાદિત આયુષ્ય
સભ્ય સંખ્યા: વૈયક્તિક માલિકીમાં ફક્ત ૧ જ વ્યક્તિ હોય છે; જ્યારે ભાગીદારી પેઢીમાં ઓછામાં ઓછા ૨ અને વધુમાં વધુ ૫૦ સભ્યો હોય છે.
સ્થાપના: વૈયક્તિક માલિકીમાં સ્થાપના અત્યંત સરળ છે; ભાગીદારીમાં કરાર દ્વારા સ્થાપના થાય છે.
મૂડી: વૈયક્તિક માલિકીમાં મૂડી મર્યાદિત હોય છે; ભાગીદારીમાં એક કરતાં વધુ વ્યક્તિઓ હોવાથી મૂડી વધુ એકત્ર થઈ શકે છે.
નિર્ણયો: વૈયક્તિક માલિકીમાં નિર્ણયો ખૂબ ઝડપથી લેવાય છે; ભાગીદારીમાં ચર્ચા-વિચારણાને કારણે નિર્ણયોમાં વિલંબ થઈ શકે છે.
જોખમ: વૈયક્તિક માલિકીમાં જોખમ એક જ વ્યક્તિએ વેઠવાનું હોય છે; ભાગીદારીમાં જોખમ ભાગીદારો વચ્ચે વહેંચાઈ જાય છે.
ભાગીદારી પેઢીની નોંધણી કરાવાથી નીચે મુજબના ફાયદા થાય છે:
પેઢી પોતાના લેણાં વસૂલ કરવા માટે ત્રાહિત પક્ષ સામે અદાલતમાં દાવો માંડી શકે છે.
પેઢીનો કોઈપણ ભાગીદાર પોતાના હકો અને હિસ્સા માટે પેઢી કે અન્ય ભાગીદારો સામે કાનૂની કાર્યવાહી કરી શકે છે.
નિવૃત્ત થતો ભાગીદાર જાહેર જનતાને નોટિસ આપીને પોતાની ભવિષ્યની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ શકે છે.
પેઢીની સત્તાવાર નોંધણી થવાથી જાહેર જનતામાં પેઢીની વિશ્વસનીયતા અને શાખમાં વધારો થાય છે.
અર્થ: હિન્દુ કાયદા અનુસાર વારસામાં મળેલો ધંધો ચલાવતા અવિભક્ત હિન્દુ કુટુંબને હિન્દુ અવિભક્ત કુટુંબ (HUF) ની પેઢી કહેવામાં આવે છે. આમાં કુટુંબની તમામ વ્યક્તિઓ સભ્ય ગણાય છે અને વહીવટ કુટુંબની વડીલ વ્યક્તિ (કર્તા) દ્વારા થાય છે.
લાક્ષણિકતાઓ:
કાયદા દ્વારા અસ્તિત્વ: આ પેઢી હિન્દુ કાયદાની જોગવાઈઓ અનુસાર અસ્તિત્વમાં આવે છે.
સંચાલન (કર્તા): પેઢીનો સમગ્ર વહીવટ અને સંચાલન કુટુંબના વડીલ 'કર્તા' ના હાથમાં હોય છે.
જન્મગત સભ્યપદ: કુટુંબમાં જન્મ લેનાર બાળકને જન્મની સાથે જ પેઢીનું સભ્યપદ આપોઆપ મળી જાય છે.
સ્વતંત્ર કાર્યક્ષેત્ર: કર્તા પોતાના નિર્ણયો લેવા માટે સ્વતંત્ર છે અને અન્ય સભ્યો તેમાં દખલ કરી શકતા નથી.
જવાબદારી: કર્તાની જવાબદારી અમર્યાદિત હોય છે, જ્યારે બાકીના સભ્યોની જવાબદારી તેમણે રોકેલી મૂડી પૂરતી જ મર્યાદિત હોય છે.
આયુષ્ય: કર્તા કે સભ્યના મૃત્યુથી ધંધો બંધ થતો નથી, ઉત્તરાધિકારી કર્તા તરીકે વહીવટ સંભાળે છે
ફાયદાઓ:
સરળ સ્થાપનાવિધિ: કાયદાકીય જટિલતાઓ વિના સરળતાથી શરૂ કરી શકાય છે.
ઓછી મૂડી: નાના પાયા પર ઓછા ભંડોળથી વેપાર થઈ શકે છે.
રહસ્યોની જાળવણી: નિર્ણયો અને વ્યવહારો ગુપ્ત રાખી શકાય છે.
ઝડપી નિર્ણયો: કોઈની પરવાનગી વગર ત્વરિત નિર્ણયો લઈ શકાય છે.
વ્યક્તિગત સંપર્ક: ગ્રાહકો સાથે સીધો સંબંધ રહેવાથી બજાર પકડ જળવાઈ રહે છે.
કરવેરાનો ઓછો બોજ: આવક ઓછી હોવાથી આવકવેરો ઓછો લાગે છે.
મર્યાદાઓ:
મર્યાદિત મૂડી: મોટા પાયા પર વિસ્તરણ કરવા માટે મૂડીની અછત રહે છે.
અમર્યાદિત જવાબદારી: ધંધાનું દેવું ચૂકવવા અંગત મિલકતો વેચવી પડે છે.
ટૂંકું આયુષ્ય: માલિકના મૃત્યુ કે નાદારીથી ધંધો અટકી શકે છે.
મર્યાદિત કાર્યશક્તિ: બધી બાબતોમાં એક જ વ્યક્તિ નિપુણ ન હોવાથી વિકાસ મર્યાદિત બને છે.
નિર્ણયોમાં ભૂલની શક્યતા: પરામર્શના અભાવે એકાંત નિર્ણયો ક્ષતિયુક્ત સાબિત થઈ શકે છે.
ભાગીદારી પેઢીની મુખ્ય મર્યાદાઓ નીચે મુજબ છે:
મર્યાદિત મૂડી: વૈયક્તિક માલિકી કરતાં વધુ મૂડી મળે છે, છતાં આધુનિક વિશાળ ઉદ્યોગો માટે તે અપૂરતી સાબિત થાય છે.
અમર્યાદિત જવાબદારી: દરેક ભાગીદારની જવાબદારી અમર્યાદિત હોય છે. કોઈપણ એક ભાગીદારની ભૂલનું પરિણામ બધાએ ભોગવવું પડે છે અને અંગત મિલકતો પણ જોખમાય છે.
વિસંવાદિતા અને મતભેદ: ભાગીદારો વચ્ચે વિચારોની ભિન્નતાને કારણે કુસંપ, વિખવાદ અને મતભેદો ઊભા થવાની પૂરી શક્યતા રહે છે.
રહસ્યોની જાળવણીની મુશ્કેલી: દરેક નિર્ણય ચર્ચા-વિચારણાથી લેવાતો હોવાથી ધંધાકીય રહસ્યો લાંબો સમય ગુપ્ત રાખી શકાતા નથી.
હિસ્સાની ફેરબદલીની મુશ્કેલી: બધા ભાગીદારોની સર્વસંમતિ વગર કોઈ પણ ભાગીદાર પોતાનો હિસ્સો અન્ય વ્યક્તિને વેચી કે ફેરબદલ કરી શકતો નથી.
નિર્ણયોમાં વિલંબ: પરસ્પર ચર્ચા અને મતમતાંતરને લીધે નિર્ણયો લેવામાં અવારનવાર વિલંબ થાય છે.
ટૂંકું આયુષ્ય: ભાગીદારનું મૃત્યુ, નાદારી કે અસ્થિર મગજ થવાથી ભાગીદારીનો અંત આવે છે.
ભાગીદારી કરારનામામાં (Partnership Deed) સામાન્ય રીતે નીચે મુજબની વિગતોનો સમાવેશ થાય છે:
પેઢીનું નામ અને પૂરેપૂરું સરનામું.
તમામ ભાગીદારોનાં નામ, સરનામાં, ઉંમર અને ટેલિફોન નંબર.
પેઢીનું ધ્યેય અને ધંધાનો સ્પષ્ટ પ્રકાર.
ધંધો શરૂ કર્યાની તારીખ અને પેઢીની મુદત.
દરેક ભાગીદાર દ્વારા લાવવામાં આવતી મૂડી તથા મૂડી પર વ્યાજ આપવાની જોગવાઈ.
ભાગીદારોના વ્યક્તિગત ઉપાડની મર્યાદા અને ઉપાડ પર વ્યાજ અંગેની શરતો.
ભાગીદારે પેઢીને આપેલી લોન પર વ્યાજનો દર.
નફા-નુકસાનની વહેંચણીનું પ્રમાણ.
ભાગીદારો વચ્ચે કાર્યની યોગ્ય વહેંચણી.
ભાગીદારોને અપાતા પગાર, મહેનતાણાં કે કમિશનની વિગતો.
હિસાબો રાખવાની પદ્ધતિ અને બૅન્ક ખાતાના વ્યવહારો અંગેની સત્તા.
પાઘડીના મૂલ્યાંકનની રીત.
ભાગીદારો વચ્ચે મતભેદ કે ઝઘડા થાય ત્યારે તેના નિકાલ માટેની લવાદની વ્યવસ્થા.
નવા ભાગીદારના પ્રવેશ અને જૂના ભાગીદારની નિવૃત્તિ તથા વિસર્જન અંગેની જોગવાઈઓ.