ધોરણ 11 | విષય: Vanijya
૧. કાયદેસરનું વ્યક્તિત્વ: કંપનીની નોંધણી થતાં તેને સભ્યોથી અલગ કાનૂની વ્યક્તિત્વ મળે છે.
૨. કાયમી અસ્તિત્વ: કંપનીનું અસ્તિત્વ કાયમી છે; સભ્યોના મૃત્યુ કે નાદારીથી કંપનીના અસ્તિત્વને અસર થતી નથી.
૩. શૅરની સરળ ફેરબદલી: કંપનીના શૅરહોલ્ડરો પોતાના શૅર કાયદાને આધીન રહી સરળતાથી વેચી કે ખરીદી શકે છે.
(૬) કંપનીથી સમાજ અને રાષ્ટ્રને કયા લાભ મળે છે ?
જવાબ: જાહેર જનતાને બચત અને રોકાણની તક મળે છે, રોજગારીમાં વધારો થાય છે, મોટા પાયા પર ઉત્પાદનના લાભ મળે છે, અનેક કલ્યાણકારી પ્રવૃત્તિઓ થાય છે તેમજ સરકારને કરવેરા દ્વારા કરોડો રૂપિયાની આવક પ્રાપ્ત થાય છે જે દેશના વિકાસમાં વપરાય છે.
(૭) કંપનીમાં શૅરદીઠ મત એટલે શું ?
જવાબ: કંપનીના સભ્યો તેમની પાસે જેટલી સંખ્યામાં શૅર ધરાવતા હોય તેટલી જ સંખ્યામાં (એટલે કે શૅરદીઠ એક) મત આપી શકે છે. તેને શૅરદીઠ મતનો સિદ્ધાંત કહે છે.
સહકારી મંડળીના મુખ્ય ફાયદા નીચે મુજબ છે:
સરળ સ્થાપનાવિધિ અને કાયમી અસ્તિત્વ.
ખુલ્લું સભ્યપદ અને સભ્યોની મર્યાદિત જવાબદારી.
સરકાર દ્વારા નાણાકીય સહાય (લોન, સબસીડી).
લોકશાહી વહીવટ અને ઓછો વહીવટી ખર્ચ.
નિશ્ચિત ગ્રાહકવર્ગ અને વેપારી સંસ્થાઓ સામે સબળ હરીફ.
સમાજ માટે કલ્યાણકારી પ્રવૃત્તિઓ અને લોકશાહીની તાલીમશાળા.
સભ્યોનો આર્થિક ઉત્કર્ષ અને શોષણ સામે રક્ષણ.
સહકારી મંડળીની મુખ્ય મર્યાદાઓ નીચે મુજબ છે:
મૂડીની મર્યાદા: શૅરની ઓછી કિંમત અને સભ્યો નબળા વર્ગના હોવાથી વધુ મૂડી એકઠી કરવી મુશ્કેલ બને છે.
કાર્યક્ષમ વહીવટનો અભાવ: માનદ્ સેવા આપતા સંચાલકોમાં વિશિષ્ટ જ્ઞાન કે સમયના અભાવે બિનકાર્યક્ષમતા પ્રવેશે છે.
રાજકીય હસ્તક્ષેપ: રાજકીય પક્ષોના વર્ચસ્વથી મંડળીનું ધંધાકીય સ્વાતંત્ર્ય અને લોકશાહી મૂલ્યો જોખમાય છે.
સભ્યો વચ્ચે અસહકાર: સભ્યોમાં વફાદારીનો અભાવ, કુસંપ અને જૂથબંધીને કારણે અસહકારનું નિર્માણ થાય છે.
કંપનીના મુખ્ય ચાર પ્રકારો છે:
૧. ખાસ કાયદા દ્વારા અસ્તિત્વમાં આવતી કંપની (Statutory Company): સંસદ કે વિધાનસભાના ખાસ કાયદાથી રચાય છે (દા.ત., LIC, RBI).
૨. સભ્યસંખ્યાની દૃષ્ટિએ:
જાહેર કંપની (ઓછામાં ઓછા ૭ સભ્યો, કોઈ ઉપલી મર્યાદા નહીં).
ખાનગી કંપની (ઓછામાં ઓછા ૨ અને વધુમાં વધુ ૨૦૦ સભ્યો).
એક વ્યક્તિની કંપની (માત્ર એક જ સભ્ય).
૩. વર્ચસ્વની દૃષ્ટિએ: સરકારી કંપની, શાસક કંપની અને ગૌણ કંપની.
૪. નોંધણીના સ્થાનની દૃષ્ટિએ: ભારતીય કંપની અને વિદેશી કંપની.
અર્થ: સહકારી મંડળી એવી ધંધાકીય વ્યવસ્થાનું સ્વરૂપ છે જેમાં વ્યક્તિઓ પોતાના આર્થિક હિતના સંવર્ધન માટે સમાનતાનાં ધોરણે સ્વૈચ્છિક રીતે જોડાય છે.
લાક્ષણિકતાઓ:
૧. સ્વૈચ્છિક મંડળ: વ્યક્તિઓ સમાનતાના ધોરણે સ્વેચ્છાએ જોડાય છે.
૨. સરળ સ્થાપનાવિધિ: ઓછામાં ઓછી ૧૦ વ્યક્તિઓ દ્વારા રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ સરળતાથી નોંધણી થઈ શકે છે.
૩. સભ્યોની સમાનતા: સભ્યો વચ્ચે મૂડીરોકાણ કે અન્ય કોઈ કારણસર ભેદભાવ રાખવામાં આવતો નથી.
૪. અલગ વ્યક્તિત્વ: નોંધણી થતાં જ સભ્યોથી અલગ કાયદેસરનું વ્યક્તિત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.
૫. લોકશાહી વહીવટ: સભ્યદીઠ મતાધિકાર હોય છે અને માનવીને મહત્ત્વ અપાય છે.
૬. સેવાનો મુખ્ય હેતુ: નફાનો હેતુ ગૌણ હોય છે અને સભ્યોનો આર્થિક ઉત્કર્ષ કરવાનો મુખ્ય હેતુ હોય છે.
૭. નફાની યોગ્ય વહેંચણી: કાયદાને આધીન ડિવિડન્ડ અપાય છે અને બાકીનો નફો કલ્યાણ માટે વપરાય છે.
૮. શૅરની ઓછી કિંમત: ઓછી આવકવાળી વ્યક્તિ પણ શૅર ખરીદીને સભ્ય બની શકે છે.
૯. સભ્યદીઠ મતાધિકાર: સભ્ય ગમે તેટલા શૅર ધરાવતો હોય પરંતુ મત એક જ આપી શકે છે.
૧૦. રાજકારણ અને ધર્મથી અલિપ્ત: ધર્મ કે જ્ઞાતિના ભેદભાવ વગર સભ્યપદ ખુલ્લું હોય છે.
૧૧. અનિયંત્રિત સભ્યસંખ્યા: સભ્યસંખ્યા ઉપર કોઈ ઉપલી મર્યાદા હોતી નથી.
અર્થ: કંપની એ સમાન હેતુઓ માટે કાયદાથી અસ્તિત્વમાં આવતી કૃત્રિમ વ્યક્તિ છે. કાયદાની દૃષ્ટિએ કંપની એ કૃત્રિમ, અદશ્ય અને અમૂર્ત વ્યક્તિ છે.
લાક્ષણિકતાઓ:
૧. કાયદેસરનું અલગ વ્યક્તિત્વ અને કાયમી અસ્તિત્વ.
૨. મૂડીનું નાના હિસ્સામાં (શૅરમાં) વિભાજન.
૩. શૅરની સરળ ફેરબદલી.
૪. સામાન્ય મહોર (Common Seal) ની હાજરી.
૫. માલિકી અને સંચાલન અલગ (સંચાલક મંડળ દ્વારા વહીવટ).
૬. સભ્યસંખ્યા (ખાનગીમાં ૨ થી ૨૦૦, જાહેરમાં ૭ થી અનંત).
૭. સભ્યોની મર્યાદિત જવાબદારી.
૮. શૅરદીઠ મતાધિકાર.
ફાયદા:
૧. વિશાળ મૂડીભંડોળ એકઠું કરવાની શક્તિ.
૨. શૅરની સરળ ફેરબદલી દ્વારા તરલતા.
૩. સભ્યોની મર્યાદિત જવાબદારી.
૪. અલગ વ્યક્તિત્વને લીધે લાંબું આયુષ્ય.
૫. વિશાળ કદના ઉત્પાદન અને વેચાણના લાભો.
૬. નિષ્ણાતો દ્વારા કાર્યક્ષમ સંચાલન.
૭. સમાજ અને રાષ્ટ્રને રોજગારી, કરવેરા તથા કલ્યાણકારી કાર્યો દ્વારા લાભ.
મર્યાદાઓ:
૧. લાંબી, જટિલ અને ખર્ચાળ સ્થાપનાવિધિ.
૨. કડક ધારાકીય નિયંત્રણો અને સેબી (SEBI) ના નિયમોનું પાલન.
૩. ઊંચા પગારો અને ખર્ચાને કારણે વહીવટી ખર્ચમાં વધારો.
૪. આપખુદશાહી વહીવટ (સંચાલકો દ્વારા મનમાની).
૫. વાર્ષિક હિસાબો પ્રસિદ્ધ કરવા પડતા હોવાથી રહસ્યોની જાળવણી મુશ્કેલ.
૬. નીતિવિષયક નિર્ણયો લેવામાં વિલંબ અને ઓછી પરિવર્તનશીલતા.
૭. શૅરબજારમાં સટ્ટાખોરીને ઉત્તેજન અને સમાજમાં આવકની અસમાનતા.
કંપનીને અસ્તિત્વમાં લાવવા માટે કંપની રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ નીચેના દસ્તાવેજો રજૂ કરી નોંધણીનું પ્રમાણપત્ર મેળવવું પડે છે:
૧. આવેદનપત્ર: આ કંપનીનો પાયાનો દસ્તાવેજ છે જેમાં નામની કલમ, રજિસ્ટર્ડ ઑફિસની કલમ, ઉદ્દેશની કલમ, જવાબદારીની કલમ, મૂડીની કલમ અને સ્થાપનાની કલમનો સમાવેશ થાય છે.
૨. નિયમનપત્ર: આ કંપનીના આંતરિક વહીવટના નિયમો નક્કી કરતો દસ્તાવેજ છે.
૩. સંચાલકોની યાદી: સંચાલકોના નામ, સરનામાં, ઉંમર વગેરે દર્શાવતી યાદી (જેમાં ઓછામાં ઓછી એક મહિલા સંચાલક અનિવાર્ય છે).
૪. સંચાલકોની લેખિત સંમતિ: સંચાલક તરીકે કામ કરવા તૈયાર છે તે અંગેની લેખિત સંમતિ.
૫. અન્ય કંપનીમાં હિત અંગેની જાહેરાત: સંચાલકો કે મેનેજરનું અન્ય કંપનીમાં હિત હોય તો તેની જાહેરાત.
૬. કાયદાપાલનની જોગવાઈઓનું નિવેદન: નોંધણી માટેની તમામ કાયદાકીય જોગવાઈઓનું પાલન થયાનું નિવેદન.
આ તમામ દસ્તાવેજો અને જરૂરી નોંધણી ફી રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે છે. રજિસ્ટ્રાર સંતોષકારક ચકાસણી બાદ ચોપડે નોંધણી કરી 'નોંધણીનું પ્રમાણપત્ર' અને 'કોર્પોરેટ ઓળખ-નંબર (CIN)' ફાળવે છે, જે તારીખથી કંપનીની શરૂઆત ગણાય છે.
(a) સહકારી મંડળી અને કંપની વચ્ચેનો તફાવત:
| તફાવતના મુદ્દા | સહકારી મંડળી | કંપની |
|---|---|---|
| ૧. હેતુ | મુખ્ય હેતુ સભ્યોની સેવાનો અને આર્થિક ઉત્કર્ષનો છે. | મુખ્ય હેતુ નફો મેળવવાનો છે. |
| ૨. સભ્યસંખ્યા | ઓછામાં ઓછા ૧૦ સભ્યો, મહત્તમ પર કોઈ નિયંત્રણ નથી. | ખાનગીમાં ૨ થી ૨૦૦, જાહેરમાં ૭ થી અનંત. |
| ૩. વહીવટ | વહીવટ લોકશાહી ઢબે (સભ્યદીઠ એક મત) ચાલે છે. | શૅરદીઠ મતાધિકારના આધારે વહીવટ ચાલે છે. |
| ૪. શૅરના પ્રકાર | એક જ પ્રકારના સાધારણ શૅર બહાર પાડી શકે છે. | ઇક્વિટી શૅર ઉપરાંત પ્રેફરન્સ શૅર પણ બહાર પાડી શકે છે. |
(b) ખાનગી કંપની અને જાહેર કંપની વચ્ચેનો તફાવત:
| તફાવતના મુદ્દા | ખાનગી કંપની | જાહેર કંપની |
|---|---|---|
| ૧. સભ્યસંખ્યા | ઓછામાં ઓછા ૨ અને વધુમાં વધુ ૨૦૦ સુધી મર્યાદિત. | ઓછામાં ઓછા ૭ અને વધુમાં વધુ અસંખ્ય (કોઈ મર્યાદા નહીં). |
| ૨. શૅરની ફેરબદલી | શૅરની ફેરબદલી પર નિયમનપત્ર દ્વારા નિયંત્રણ હોય છે. | શૅરની ફેરબદલી મુક્ત રીતે થઈ શકે છે. |
| ૩. જાહેર જનતાને આમંત્રણ | જાહેર જનતાને શૅર કે ડિબેન્ચર ખરીદવાનું આમંત્રણ આપી શકાતું નથી. | જાહેર જનતાને વિજ્ઞાપનપત્ર બહાર પાડી આમંત્રણ આપી શકે છે. |
| ૪. સંચાલકોની સંખ્યા | ઓછામાં ઓછા ૨ સંચાલકો હોવા જરૂરી છે. | ઓછામાં ઓછા ૩ સંચાલકો (જેમાં ૧ મહિલા સંચાલક અનિવાર્ય) હોવા જોઈએ. |