ધોરણ 11 | విષય: Vanijya
ધંધાકીય વ્યવસ્થાનાં વિવિધ સ્વરૂપો નીચે મુજબ છે:
વૈયક્તિક માલિકી
ભાગીદારી પેઢી
હિંદુ અવિભક્ત કુટુંબ (HUF)
સહકારી મંડળી
જૉઇન્ટ સ્ટૉક કંપની (સંયુક્ત હિસ્સાવાળી કંપની)
1991 ની ઉદારીકરણની નીતિ પછી ભારતીય અર્થતંત્રમાં વૈશ્વિક સાહસોનો પ્રવેશ ઝડપી બન્યો છે. તેમના દ્વારા દેશમાં અદ્યતન ટેક્નોલૉજી, જંગી મૂડીરોકાણ અને નવી સંશોધન પદ્ધતિઓ આવે છે. આ સાહસોના આગમનથી ભારતીય ગ્રાહકોને વૈશ્વિક સ્તરની ગુણવત્તાવાળી વસ્તુઓ અને સેવાઓ ઉપલબ્ધ થઈ છે તથા રોજગારીની નવી તકોનું સર્જન થયું છે.
સરકાર પોતાના કોઈ સરકારી ખાતા દ્વારા જ્યારે જાહેરક્ષેત્રના એકમનું સંચાલન કરે ત્યારે તેને ખાતાકીય સંચાલન કહે છે.
લાક્ષણિકતાઓ:
નાણાંની ફાળવણી સરકારી અંદાજપત્રમાંથી થાય છે અને આવક સરકારી તિજોરીમાં જમા થાય છે.
હિસાબોનું ઑડિટ કેગ (CAG) દ્વારા થાય છે.
કર્મચારીઓ સરકારી કર્મચારી ગણાય છે અને તેમની ભરતી સરકારી નિયમો મુજબ થાય છે.
સંચાલન અને અંકુશ જે-તે ખાતાના પ્રધાનની સીધી દેખરેખ હેઠળ અધિકારીઓ દ્વારા થાય છે.
પ્રત્યક્ષ ઉત્તરદાયિત્વ સંસદ કે વિધાનસભા પ્રત્યે રહે છે.
સંસદ કે વિધાનસભાના ખાસ કાયદા દ્વારા અસ્તિત્વમાં આવેલા એકમને જાહેર નિગમ કહે છે (દા.ત., LIC, ગુજરાત રાજ્ય શાળા પાઠ્યપુસ્તક મંડળ).
લાક્ષણિકતાઓ:
સ્થાપના સંસદ કે વિધાનસભાના ખાસ કાયદા દ્વારા થાય છે.
માલિકી કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકારની હોય છે.
કાયદાકીય રીતે અલગ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
સંચાલનમાં સંપૂર્ણ સ્વાયત્તતા અને સ્વતંત્રતા મળે છે.
કર્મચારીઓને સરકારી નિયમો લાગુ પડતા નથી, પરંતુ નિગમના પોતાના નિયમો હોય છે.
વહીવટ સરકાર દ્વારા નિયુક્ત સંચાલક મંડળ દ્વારા ચાલે છે.
ભારતીય કંપનીધારા અનુસાર સરકારી કંપની એટલે એવી કંપની કે જેમાં સરકારની મૂડીનું પ્રમાણ ઓછામાં ઓછું 51% હોય.
લાક્ષણિકતાઓ:
સ્થાપના કંપનીધારાની જોગવાઈઓ મુજબ થાય છે.
કંપની પોતે અલગ કાયદાકીય વ્યક્તિ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
શૅર રાષ્ટ્રપતિ અથવા રાજ્ય સરકારના નામે ધારણ કરવામાં આવે છે.
કર્મચારીઓની નિમણૂક કંપનીએ પોતે નક્કી કરેલાં ધોરણો મુજબ થાય છે.
સંચાલક મંડળના બધા જ સભ્યોની નિમણૂક સરકાર કરે છે
માલિકી: જાહેરક્ષેત્રની માલિકી સરકારની હોય છે, જ્યારે ખાનગીક્ષેત્રની માલિકી વ્યક્તિ કે વ્યક્તિઓના સમૂહની હોય છે.
મુખ્ય હેતુ: જાહેરક્ષેત્રનો મુખ્ય હેતુ લોકકલ્યાણનો હોય છે, જ્યારે ખાનગીક્ષેત્રનો હેતુ નફાનો હોય છે.
અંકુશ: જાહેરક્ષેત્ર પર સરકારી અંકુશ સીધો હોય છે, જ્યારે ખાનગીક્ષેત્ર પર સરકાર કાયદાકીય નીતિઓ દ્વારા અંકુશ રાખે છે.
સ્વરૂપો: જાહેરક્ષેત્રમાં ખાતાકીય સંચાલન, નિગમ અને સરકારી કંપની આવે છે; જ્યારે ખાનગીક્ષેત્રમાં વૈયક્તિક માલિકી, ભાગીદારી અને કંપની આવે છે.
એક કરતાં વધુ દેશોમાં મોટા પાયે ધંધાકીય પ્રવૃત્તિઓ ચલાવે છે.
કદ અને વેચાણ ખૂબ વિશાળ હોય છે.
આર્થિક રીતે અત્યંત સધ્ધર હોય છે.
પ્રચંડ નાણાકીય તાકાતના કારણે રાજકીય વર્ચસ્વ પણ ધરાવે છે.
સંશોધન અને વિકાસ (R&D) માટે ખૂબ મોટો ખર્ચ કરે છે.
આ સાહસોનો ઉદ્ભવ મુખ્યત્વે વિકસિત દેશોમાં થાય છે અને તેઓ વિકાસશીલ દેશોમાં સેવાઓ આપે છે.
જાહેરક્ષેત્રના સાહસોની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
મૂળભૂત ઉદ્યોગોની સ્થાપના: ઝડપી ઔદ્યોગિકીકરણ માટે પાયાની સુવિધાઓ અને મોટા પાયે રોકાણ માંગતા ઉદ્યોગોની સ્થાપના સરકાર દ્વારા કરવામાં આવે છે.
ઇજારાશાહી નાબૂદી: સરકાર દ્વારા સંચાલન થવાથી ખાનગીક્ષેત્રની ઇજારાશાહી અને શોષણ અટકે છે.
સંતુલિત પ્રાદેશિક વિકાસ: પછાત વિસ્તારોમાં મૂડીરોકાણ કરીને સંતુલિત વિકાસ સાધવામાં આવે છે.
સમાજકલ્યાણનો હેતુ: નફાની સાથે-સાથે સમગ્ર સમાજના કલ્યાણ અને સેવાને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે.
નફાનું નીચું ધોરણ: જાહેરક્ષેત્ર બહુ ઓછા નફાના ધોરણે અથવા રાહતદરે સેવાઓ પૂરી પાડે છે.
રાષ્ટ્રહિતની જાળવણી: સંરક્ષણક્ષેત્ર જેવાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના કાર્યો સરકાર પોતાના હસ્તક રાખે છે.
રોજગારીની તકોનું સર્જન: મોટા પાયે રોકાણ થવાથી વિશાળ પ્રમાણમાં રોજગારીનું સર્જન થાય છે.
સામાજિક અને આર્થિક ન્યાય: મજૂર કાયદાઓનું સંપૂર્ણ પાલન અને સમાજના નબળા વર્ગોને સુરક્ષા પૂરી પાડવામાં આવે છે.
આદર્શ વેતન અને સગવડો: કર્મચારીઓને ખાનગીક્ષેત્ર કરતા સારા વેતન ધોરણો અને સવલતો આપવામાં આવે છે.
જાહેરસાહસોનાં ત્રણ સ્વરૂપો (ખાતાકીય સંચાલન, જાહેર નિગમ અને સરકારી કંપની) ની તુલના નીચેના મુદ્દાઓથી કરી શકાય:
સ્થાપના: ખાતાકીય સંચાલન સરકારી ખાતા દ્વારા; જાહેર નિગમ સંસદ કે વિધાનસભાના ખાસ કાયદાથી; અને સરકારી કંપની કંપનીધારાની જોગવાઈઓ મુજબ થાય છે.
કાયદાકીય અસ્તિત્વ: ખાતાકીય સંચાલનને સરકારથી જુદું અસ્તિત્વ મળતું નથી, જ્યારે નિગમ અને સરકારી કંપનીને અલગ કાયદાકીય અસ્તિત્વ મળે છે.
મૂડી: ખાતાકીય સંચાલનને અંદાજપત્રમાંથી નાણાં મળે છે; નિગમને સરકાર મૂડી આપે છે; જ્યારે સરકારી કંપનીમાં ઓછામાં ઓછી 51% મૂડી સરકારની હોય છે.
કર્મચારીઓ: ખાતાકીય સંચાલનના કર્મચારીઓ સરકારી કર્મચારી ગણાય છે; નિગમ અને સરકારી કંપનીના કર્મચારીઓ સરકારી કર્મચારી ગણાતા નથી, તેઓ પોતે નક્કી કરેલા નિયમોથી નિયુક્ત થાય છે.
સંચાલન અને અંકુશ: ખાતાકીય સંચાલન સનદી અધિકારીઓ અને પ્રધાનના સીધા અંકુશ હેઠળ ચાલે છે; નિગમ સંચાલક મંડળ દ્વારા ચાલે છે; અને સરકારી કંપનીમાં મંત્રાલય અને સંચાલક મંડળ દ્વારા વહીવટ થાય છે.
અર્થ: ધંધાનું સંચાલન કોઈ એક વ્યક્તિ કે વ્યક્તિઓના સમૂહ દ્વારા મુખ્યત્વે નફાના હેતુ માટે કરવામાં આવે છે તેને ખાનગીક્ષેત્ર કહે છે (જેમાં વૈયક્તિક માલિકી, ભાગીદારી, કંપની વગેરેનો સમાવેશ થાય છે).
લાક્ષણિકતાઓ:
સૌથી જૂનું સ્વરૂપ: ધંધાકીય પ્રવૃત્તિઓની શરૂઆત આ સ્વરૂપથી જ થઈ છે.
અર્થતંત્રમાં મોટો હિસ્સો: દેશની રાષ્ટ્રીય આવક અને વિકાસમાં ખાનગીક્ષેત્રનો ફાળો સૌથી મોટો છે.
પરિવર્તનશીલતા: સમય અને સંજોગો અનુસાર ધંધાકીય સ્વરૂપોમાં સતત ફેરફાર થતા રહ્યા છે.
નફાને પ્રાથમિકતા: મુખ્ય હેતુ નફાનો હોય છે, જોકે આજના સમયમાં સામાજિક જવાબદારીઓનો પણ સ્વીકાર થયો છે.
વૈશ્વિક અસ્તિત્વ: વિશ્વના તમામ દેશોમાં ખાનગીક્ષેત્ર ઓછા કે વધુ પ્રમાણમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
રોજગારીનું સર્જન: વિશ્વભરમાં સૌથી વધુ રોજગારીની તકો ખાનગીક્ષેત્ર પૂરું પાડે છે.
અર્થ: જ્યારે બે કે તેથી વધુ ધંધાકીય એકમો અરસપરસનાં હિતોના રક્ષણ માટે અને સહિયારા હેતુને પાર પાડવા માટે લાંબા ગાળા માટે જોડાય છે ત્યારે તેને સંયુક્ત સાહસ (Joint Venture) કહે છે. આ એકમો ખાનગી, સરકારી કે વૈશ્વિક હોઈ શકે છે.
લાક્ષણિકતાઓ:
બંને પક્ષકારો માટે લાભદાયક: બંને પક્ષો પોતાની વિશિષ્ટતા અને ક્ષમતાથી એકબીજાના પૂરક સાબિત થાય છે.
વધુ સાધનસંપત્તિ: બંને પક્ષોની સંયુક્ત મૂડી અને સંસાધનો મળવાથી મોટી તકો ઊભી થાય છે.
નવી ટેક્નોલૉજી: ટેક્નોલૉજીનું આદાનપ્રદાન થવાથી ગુણવત્તાવાળી વસ્તુઓનું ઉત્પાદન થાય છે.
નવાં બજારોનો વિકાસ: વિદેશી કંપની સાથે સંયુક્ત સાહસ થવાથી સ્થાનિક કંપનીને વિદેશમાં અને વિદેશી કંપનીને સ્થાનિક બજારમાં પ્રવેશવાનો માર્ગ ખૂલે છે.
નીચી ઉત્પાદન પડતર: મોટા પાયા પરના ઉત્પાદન અને ટેક્નોલૉજીથી પડતર ઘટે છે.
ધંધાકીય શાખમાં વધારો: બંને પક્ષકારોની બ્રાન્ડ અને શાખનો સંયુક્ત લાભ વ્યાપારને મળે છે.
અનિવાર્ય જરૂરિયાતવાળી સેવાઓ અને નાગરિક સુવિધાઓ (જેવી કે પાણી-પુરવઠો, વીજળી, જાહેર વાહનવ્યવહાર, ગૅસ, ગટર વગેરે) કાર્યક્ષમ રીતે, અવિરત અને ઓછા ખર્ચે પૂરી પાડતા વ્યવસ્થાતંત્રને જાહેર ઉપયોગિતા કહે છે.
લાક્ષણિકતાઓ:
આ સેવાઓ માનવજીવન માટે અત્યંત અનિવાર્ય અને પ્રાથમિક જરૂરિયાતની હોય છે.
આ સેવાઓમાં ગ્રાહકોનું શોષણ ન થાય તે માટે સરકાર દ્વારા ઇજારાશાહી આપવામાં આવે છે અને કડક નિયંત્રણો રાખવામાં આવે છે.
પ્રત્યેક નાગરિકને કોઈપણ જાતના ભેદભાવ વગર નિયમિત અને સમાન ધોરણે આ સેવાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે.
આ સેવાની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થાય તો સમગ્ર જાહેર જીવન પર વિપરીત અસર પડે છે.
હાલના સમયમાં કાયદામાં સુધારા કરીને આ ક્ષેત્રમાં પણ સ્પર્ધા અને હરીફાઈને આવકારવામાં આવી છે.
1991 પછી દેશમાં વૈશ્વિકીકરણ સ્વીકારાતા આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાની માળખાગત સુવિધાઓ (જેવા કે આધુનિક એરપોર્ટ, એક્સપ્રેસ હાઇવે, બંદર વગેરે) ઊભી કરવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ. આટલું મોટું માળખાકીય રોકાણ ટૂંકા ગાળામાં એકલી સરકાર માટે કરવું અશક્ય હતું. જો આ કામ સંપૂર્ણપણે ખાનગીક્ષેત્રને સોંપવામાં આવે તો ઇજારાશાહી અને શોષણના પ્રશ્નો સર્જાય. આ સમસ્યાના ઉકેલ રૂપે 'જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી (PPP)' ની નવી વ્યવસ્થા અસ્તિત્વમાં આવી.
આ પદ્ધતિ મુજબ:
જરૂરી જમીન સરકાર પૂરી પાડે છે.
માળખાના વિકાસ માટેનું જંગી રોકાણ ખાનગીક્ષેત્ર કરે છે.
બદલામાં ખાનગીક્ષેત્રને ચોક્કસ વર્ષો સુધી લાભાર્થીઓ પાસેથી ફી (ટૉલ ટેક્સ વગેરે) વસૂલવાનો અને જાળવણી કરવાનો અધિકાર મળે છે.
નિર્ધારિત સમયગાળો પૂરો થયા પછી આ માળખું સરકારની માલિકીમાં પરત સોંપી દેવામાં આવે છે. આમ, બંનેના સહયોગથી દેશનો ઝડપી વિકાસ થાય છે.