ધોરણ 11 | విષય: Vanijya
IFCI: ભારતીય ઔદ્યોગિક નાણાં નિગમ (Industrial Finance Corporation of India)
IDBI: ભારતીય ઔદ્યોગિક વિકાસ બૅન્ક (Industrial Development Bank of India)
ICICI: ભારતીય ઔદ્યોગિક શાખ અને રોકાણ નિગમ (Industrial Credit and Investment Corporation of India)
GSFC: ગુજરાત રાજ્ય નાણાકીય નિગમ (Gujarat State Finance Corporation)
GIIC: ગુજરાત ઔદ્યોગિક રોકાણ નિગમ (Gujarat Industrial Investment Corporation)
મુખ્યત્વે પ્રેફરન્સ શૅરના બે પ્રકાર છે:
20 વર્ષ પહેલાં પરત કરી શકાય તેવા પ્રેફરન્સ શૅર.
20 વર્ષ પછી પરત કરી શકાય તેવા પ્રેફરન્સ શૅર.
બૉન્ડ: તે કંપની કે સરકારની લાંબા ગાળાની નાણાકીય જરૂરિયાત સંતોષવાનું સાધન છે, જેની મૂળ કિંમત સામાન્ય રીતે ઊંચી હોય છે અને તે લાંબા સમય માટે બહાર પાડવામાં આવે છે.
જાહેર થાપણો: તે કંપનીની ટૂંકા ગાળાની કાર્યશીલ મૂડીની જરૂરિયાત સંતોષવા માટે જાહેર જનતા પાસેથી સ્વીકારવામાં આવતી ટૂંકા ગાળાની (સામાન્ય રીતે ૬ માસથી ૩૬ માસ સુધીની) થાપણો છે.
ફायદા: (1) કાયમી મૂડી પ્રાપ્ત થાય છે. (2) રોકાણકારોને ઊંચા નફાના સંજોગોમાં ઊંચું ડિવિડન્ડ અને મૂડીલાભ (બોનસ શૅર વગેરે) મળે છે. (3) મતાધિકાર દ્વારા સંચાલનમાં ભાગ લેવાનો હક મળે છે. (4) મિલકતો પર બોજ ઊભો કરવો પડતો નથી.
મર્યાદાઓ: (1) ડિવિડન્ડનો દર અનિશ્ચિત હોવાથી અનિશ્ચિત આવક રહે છે. (2) મંદી કે નુકસાનના સમયે શૅરના બજારભાવ ઘટી જાય છે. (3) સ્થાપના વખતે કે નવી કંપની માટે આ શૅર દ્વારા મૂડી મેળવવામાં જોખમ વધુ રહે છે.
ફરજિયાતપણા: ઇક્વિટી શૅર દરેક કંપનીએ ફરજિયાત બહાર પાડવા પડે છે, જ્યારે પ્રેફરન્સ શૅર ફરજિયાત નથી.
ડિવિડન્ડનો દર: ઇક્વિટી શૅર પર ડિવિડન્ડનો દર અનિશ્ચિત હોય છે, જ્યારે પ્રેફરન્સ શૅર પર ડિવિડન્ડનો દર નિશ્ચિત હોય છે.
અધિકાર: ઇક્વિટી શૅરહોલ્ડરોને બધા જ પ્રશ્નો પર મતાધિકાર હોય છે, જ્યારે પ્રેફરન્સ શૅરહોલ્ડરોને ફક્ત પોતાના હિતની બાબતોમાં જ મતાધિકાર હોય છે.
મૂડી પરત: ઇક્વિટી શૅરની મૂડી સૌથી છેલ્લે પરત મળે છે, જ્યારે પ્રેફરન્સ શૅરની મૂડી ઇક્વિટી શૅર કરતાં પહેલાં પરત મળે છે.
પારી બૅન્ક ધંધાકીય એકમોને મુખ્ય ત્રણ રીતે ધિરાણ પૂરું પાડે છે:
લોન: નિશ્ચિત મુદત માટે ધંધાકીય એકમની મિલકતો ગીરો રાખીને લાંબા કે મધ્યમ ગાળા માટે નાણાં આપવામાં આવે છે, જેના પર નિશ્ચિત દરે વ્યાજ વસૂલ થાય છે.
કૅશ-ક્રેડિટ (C.C.): વેપારી કે ઉદ્યોગપતિને માલસ્ટૉક કે જામીનગીરીના આધારે મર્યાદા નક્કી કરી આપવામાં આવે છે. વેપારી જેટલા નાણાંનો જેટલા સમય માટે ઉપયોગ કરે તેટલા જ પર વ્યાજ ચૂકવવાનું રહે છે.
ઓવરડ્રાફ્ટ (O.D.): ચાલુ ખાતા ધરાવતા ગ્રાહકોને બેંકમાં રહેલી સિલક કરતાં વધુ રકમ ઉપાડવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે, અને જેટલી રકમ વધુ વાપરી હોય તેટલા પર જ વ્યાજ લાગે છે.
અર્થ: શૅરહોલ્ડરો દ્વારા ધંધામાં રોકવામાં આવતી મૂડી એ માલિકીનું ભંડોળ છે; જ્યારે બાહ્ય પ્રાપ્તિસ્થાનો પાસેથી ઉછીના લીધેલા નાણાં એ ઉછીનું ભંડોળ છે.
વળતર: માલિકીનાં ભંડોળ પર ડિવિડન્ડ મળે છે (જે અનિશ્ચિત હોય છે), જ્યારે ઉછીનાં ભંડોળ પર નિશ્ચિત દરે વ્યાજ ચૂકવાય છે.
મૂડી પરત: માલિકીની મૂડી કંપનીના વિસર્જન સમયે સૌથી છેલ્લે પરત મળે છે, જ્યારે ઉછીનાં ભંડોળ માલિકીનાં ભંડોળ પહેલાં પરત કરવામાં આવે છે.
પ્રાપ્તિસ્થાનો: માલિકીના ભંડોળમાં ઇક્વિટી શૅર અને અનામતો આવે છે; જ્યારે ઉછીના ભંડોળમાં ડિબેન્ચર, બૉન્ડ અને બૅન્ક લોન આવે છે.
(A) બૉન્ડ: બૉન્ડ એ કંપની કે સરકારની લાંબા ગાળાની નાણાકીય જરૂરિયાત સંતોષવાનું ઉછીની મૂડીનું મહત્ત્વનું પ્રાપ્તિસ્થાન છે. બૉન્ડ હોલ્ડરો કંપનીના લેણદારો ગણાય છે અને તેમને નિશ્ચિત દરે વ્યાજ ચૂકવાય છે. સરદાર સરોવર બૉન્ડ તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
(B) વેપારીશાખ: જ્યારે કોઈ ધંધાકીય એકમ કાચો માલ કે સાધનસામગ્રી અન્ય વેપારીઓ પાસેથી અમુક સમયની શાખ (ઉધાર) પર ખરીદે છે, ત્યારે તેને વેપારીશાખ કહે છે. આનાથી સીધા નાણાં મળતા નથી, પરંતુ પરોક્ષ રીતે કાર્યશીલ મૂડીની જરૂરિયાત સંતોષાય છે.
(C) આંતરકંપની થાપણો: જ્યારે એક કંપની પાસે વધારાની નાણાકીય સિલક હોય અને તે બીજી કંપનીને (ખાસ કરીને શાસક અને ગૌણ કંપની વચ્ચે અથવા એક જ જૂથની કંપનીઓ વચ્ચે) થાપણ સ્વરૂપે નાણાં આપે, ત્યારે તેને આંતરકંપની થાપણ કહેવાય છે.
: ધંધાકીય એકમની દરેક પ્રવૃત્તિઓને અસરકારક રીતે પાર પાડવા માટે મૂડી અનિવાર્ય છે. મૂડીની જરૂરિયાત નક્કી કરતાં મુખ્ય પરિબળો નીચે મુજબ છે:
ધંધાની સ્થાપના માટે: ધંધાની પ્રાથમિક તપાસ, કાયદાકીય દસ્તાવેજો તૈયાર કરવા, નિષ્ણાતોની ફી અને નોંધણી ખર્ચા માટે સ્થાપના સમયે મૂડીની જરૂર પડે છે.
સ્થિર મિલકતોની ખરીદી માટે: લાંબા ગાળા માટે જમીન, મકાન, યંત્રો, ફર્નિચર અને વાહનો જેવી સ્થિર મિલકતો ખરીદવા માટે મોટા પ્રમાણમાં લાંબા ગાળાની મૂડી જોઈએ.
ચાલુ મિલકતો (કાર્યશીલ મૂડી) માટે: રોજિંદા ધંધાકીય વ્યવહારો ચલાવવા, કાચો માલ ખરીદવા, મજૂરી અને વેતન ચૂકવવા માટે ચાલુ મિલકતો પાછળ કાર્યશીલ મૂડીની જરૂર પડે છે.
ધંધાના આધુનિકીકરણ અને વિસ્તરણ માટે: સમય સાથે નવી ટેક્નોલૉજી અપનાવવા, ધંધાનો વ્યાપ વધારવા અને આધુનિકીકરણ માટે મોટા પાયે મૂડીની આવશ્યકતા રહે છે.
આકસ્મિક જરૂરિયાત માટે: કર્મચારીઓની હડતાળ, સરકારી નીતિમાં પલટો, કુદરતી આપત્તિઓ કે વેપારચક્ર જેવા આંતરિક કે બાહ્ય પરિબળોનો સામનો કરવા આકસ્મિક મૂડી જરૂરી બને છે.
પ્રતિબિંબિત કરતા અર્થ અને લાક્ષણિકતાઓ:
અર્થ: કંપની મોટા પાયા પર મૂડી મેળવવા માટે પોતાની કુલ મૂડીને નાના-નાના સરખા હિસ્સામાં વહેંચી નાખે છે. આ દરેક હિસ્સાને 'શૅર' કહેવામાં આવે છે.
લાક્ષણિકતાઓ:
સાચા માલિકો: આ શૅરધારકો કંપનીના સાચા માલિકો છે કારણ કે તેઓ સૌથી વધુ જોખમ ઉઠાવે છે.
મત આપવાનો અધિકાર: સામાન્ય ઇક્વિટી શૅરહોલ્ડરોને કંપનીની સામાન્ય સભામાં શૅરદીઠ મત આપવાનો અને સંચાલકોને ચૂંટવાનો અધિકાર હોય છે.
અનિશ્ચિત ડિવિડન્ડ: આ શૅર પર મળતા ડિવિડન્ડનો દર અનિશ્ચિત હોય છે અને તે નફાની વધઘટ પર આધાર રાખે છે.
મૂડી પરત: સામાન્ય રીતે આ શેરમૂડી કંપનીના આજીવન અસ્તિત્વ દરમિયાન પરત કરવામાં આવતી નથી, પરંતુ વિસર્જન વખતે સૌથી છેલ્લે પરત મળે છે.
મૂડીલાભ: શૅરના બજારભાવ વધવાથી થતો લાભ, હકના શૅર (Rights Shares) અને બોનસ શૅર જેવા લાભો આ શૅરહોલ્ડરોને મળે છે.
શૅરબજારમાં નોંધણી: આ શૅર માન્ય શૅરબજારોમાં નોંધાયેલા હોય છે જેથી તેનું મુક્તપણે ખરીદ-વેચાણ થઈ શકે છે.
અર્થ: જે શૅર પર કંપનીના નફામાંથી ડિવિડન્ડ મેળવવાનો પ્રથમ હક હોય તેમજ કંપનીના વિસર્જન વખતે મૂડી પરત મેળવવાનો પ્રથમ હક હોય, તેને પ્રેફરન્સ શૅર (પસંદગીના શૅર) કહે છે.
લાક્ષણિકતાઓ:
નિશ્ચિત ડિવિડન્ડ: આ શૅરહોલ્ડરોને ઇક્વિટી શૅર કરતાં પહેલાં નિશ્ચિત દરે ડિવિડન્ડ મેળવવાનો પ્રથમ અધિકાર છે.
મર્યાદિત મતાધિકાર: તેમને સામાન્ય બાબતોમાં નહિ, પરંતુ ફક્ત તેમના પોતાના હિત સાથે સંકળાયેલી બાબતોમાં જ મત આપવાનો અધિકાર હોય છે.
પસંદગીના રોકાણો: જે રોકાણકારો નિશ્ચિત આવક અને મૂડીની સંપૂર્ણ સલામતી ઇચ્છે છે, તેઓ આ શૅર ખરીદવાનું વધુ પસંદ કરે છે.
સ્થિર બજારભાવ: વ્યાજ દરોના માળખામાં ફેરફાર થાય ત્યારે જ આ શૅરના બજારભાવમાં ફેરફાર થાય છે, બાકી સામાન્ય સંજોગોમાં ભાવ સ્થિર રહે છે.
ઓછું જોખમ: ઇક્વિટી શૅરની સરખામણીમાં આમાં જોખમનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે.
પ્રથમ મૂડી પરત: કંપનીના વિસર્જન સમયે દેવાં ચૂકવ્યા બાદ ઇક્વિટી શૅરહોલ્ડરો કરતાં પહેલાં આ શૅરની મૂડી પરત મળે છે.
અર્થ: કંપની જ્યારે લાંબા કે મધ્યમ ગાળા માટે ઉછીની મૂડી મેળવવા દસ્તાવેજ બહાર પાડે છે, ત્યારે તેને ડિબેન્ચર કહે છે. ડિબેન્ચર એ કંપનીનું દેવું છે અને ડિબેન્ચર હોલ્ડરો કંપનીના લેણદારો છે. તેમને નિશ્ચિત દરે અને સમયે વ્યાજ ચૂકવવામાં આવે છે.
પ્રકારો:
સલામતીવાળાં ડિબેન્ચર (તારણવાળા): જે ડિબેન્ચરની કુલ રકમ સામે કંપનીએ પોતાની કેટલીક સ્થિર મિલકતો ગીરો મૂકીને તારણ આપ્યું હોય, તેને સલામતીવાળા ડિબેન્ચર કહે છે.
રૂપાંતરણીય ડિબેન્ચર: જે ડિબેન્ચરનું નિશ્ચિત સમયે અને શરતોને આધીન શૅરમાં સંપૂર્ણ અથવા અંશતઃ રૂપાંતર થઈ શકે છે, તેને રૂપાંતરણીય ડિબેન્ચર કહે છે.
બિનરૂપાંતરણીય ડિબેન્ચર: જે ડિબેન્ચરનું ઇક્વિટી શૅરમાં રૂપાંતર કરવામાં આવતું નથી અને મુદત પૂરી થતાં નાણાં રોકડમાં પરત કરવામાં આવે છે, તેને બિનરૂપાંતરણીય ડિબેન્ચર કહે છે.
અર્થ: કંપની પોતાની સમૃદ્ધિ અને સારા નફાના સમયમાં બધો જ નફો ડિવિડન્ડ તરીકે વહેંચી નાખવાને બદલે, તેનો અમુક ભાગ અનામત તરીકે ધંધામાં જ રોકી રાખે છે. ભવિષ્યની જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે આ નફાનું ધંધામાં પુનઃરોકાણ કરવામાં આવે છે.
ફાયદા:
મંદીના સમયમાં કે મુશ્કેલીઓમાં ઉપયોગી સાબિત થાય છે.
ધંધાના વિસ્તરણ, આધુનિકીકરણ કે નવી મિલકતો ખરીદવા માટે બાહ્ય ધિરાણ પર આધાર રાખવો પડતો નથી.
મૂડી મેળવવાનો કોઈ ખર્ચ થતો નથી, જેથી મૂડીપડતરમાં ઘટાડો થાય છે.
મિલકતો પર કોઈ બોજો ઊભો કરવો પડતો નથી (બોજમુક્ત મિલકતો).
મર્યાદાઓ:
વધુ પડતું પુનઃરોકાણ ઇજારાશાહીને પ્રોત્સાહન આપે છે.
સંચાલકો દ્વારા સટ્ટાખોરીને ઉત્તેજન મળી શકે છે.
નવી કે આર્થિક રીતે નબળી કંપનીઓ માટે આ પદ્ધતિ અશક્ય છે.
નાના રોકાણકારોને ઊંચા ડિવિડન્ડનો લાભ મળતો નથી.
અર્થ: કંપની પોતાની ટૂંકા ગાળાની કાર્યશીલ મૂડીની જરૂરિયાત સંતોષવા માટે જાહેર જનતા પાસેથી જે થાપણો સ્વીકારે છે, તેને જાહેર થાપણો કહે છે. (આની મુદત સામાન્ય રીતે ૬ માસથી ૩૬ માસ સુધીની હોય છે).
ફાયદા:
પ્રતિષ્ઠિત કંપનીઓને નાણાં મેળવવા ખૂબ જ સરળ પડે છે.
અન્ય સાધનોની સરખામણીમાં આના દ્વારા નાણાં ઓછા ખર્ચે મેળવી શકાય છે.
નાણાં મેળવતી વખતે કંપનીએ પોતાની મિલકતો ગીરો મૂકવી પડતી નથી.
થાપણો પર ચૂકવાતું વ્યાજ ખર્ચ ગણાતો હોવાથી આવકવેરામાં રાહત મળે છે.
મર્યાદાઓ:
રોકાણકારોના પ્રતિભાવો અનિશ્ચિત હોવાથી નાણાં મેળવવામાં અનિશ્ચિતતા રહે છે.
આ બિનસલામત દેવું હોવાથી રોકાણકારો માટે જોખમી છે.
આ "સુખના સમયના સાથી" છે, કારણ કે મુશ્કેલીના સમયે રોકાણકારો નાણાં પાછા ખેંચવા દોડે છે.
નવી અને નબળી કંપનીઓ માટે જાહેર થાપણો મેળવવી ખૂબ મુશ્કેલ છે.
દેશમાં ઉદ્યોગ-ધંધાઓને લાંબા ગાળાની મૂડી પૂરી પાડવા માટે સ્થપાયેલી નાણાકીય સંસ્થાઓ (જેવી કે IFCI, IDBI, ICICI, GSFC, GIIC) નાં મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
શૅર ખરીદીને નાણાં પૂરા પાડવા: કંપનીઓની સ્થાપના કે વિસ્તરણ વખતે બહાર પાડેલા શૅર ખરીદીને અથવા તેની બાંહેધરી આપીને નાણાકીય સહાય કરે છે.
લોન આપીને નાણાં પૂરા પાડવા: ધંધાકીય એકમોને લાંબા ગાળાની જરૂરિયાતો માટે મિલકતો કે જામીનગીરીના તારણ પર જંગી લોન મંજૂર કરે છે.
તકનિકી સેવાની સીધી ચુકવણી: કંપનીઓને તકનીકી નિષ્ણાતોની સેવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવે છે અને તે અંગેની ચુકવણી સીધી જે-તે તકનીકી કંપનીને કરે છે.
બાંહેધરી પૂરી પાડવી: કંપની દ્વારા બહાર પાડેલા ડિબેન્ચર કે શૅર ખરીદવા માટે જાહેર જનતાને બાંહેધરી (જામીનગીરી) પૂરી પાડીને પરોક્ષ મદદ કરે છે.
અન્ય સેવાઓ: કંપનીઓને બજાર સંશોધન, પ્રોજેક્ટ તૈયાર કરવામાં માર્ગદર્શન અને વિદેશી બજારોની ઉપયોગી માહિતી પૂરી પાડવાનું કાર્ય પણ કરે છે.