ધોરણ 11 | విષય: bhugol
વર્તમાન સમયમાં માનવજીવનના સર્વાંગી વિકાસ અને વિવિધ ક્ષેત્રોની સમજ મેળવવા માટે ભૂગોળનો અભ્યાસ ખૂબ જ ઉપયોગી અને અનિવાર્ય બન્યો છે. જેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
વ્યાવહારિક ઉપયોગિતા: ખેતી, ઉદ્યોગો, વ્યાપાર, પરિવહન અને પ્રવાસન જેવા ક્ષેત્રોના વિકાસ અને આયોજન માટે ભૌગોલિક જ્ઞાન પાયાની જરૂરિયાત છે.
પર્યાવરણીય સમસ્યાઓનો ઉકેલ: વર્તમાન સમયમાં વધતું પ્રદૂષણ, ગ્લોબલ વૉર્મિંગ, જંગલોનો વિનાશ અને જૈવિક વિવિધતામાં ઘટાડો જેવી સમસ્યાઓના કારણો અને તેના ઉકેલ ભૂગોળ પૂરા પાડે છે.
સંસાધનોનો વિવેકપૂર્વક ઉપયોગ: પૃથ્વી પરના પ્રાકૃતિક સંસાધનો (જળ, ખનીજો, જમીન) મર્યાદિત છે. તેનો વિવેકપૂર્વક અને ટકાઉ (sustainable) ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તેની સમજ ભૂગોળ આપે છે.
આધુનિક ટેક્નોલોજી: GIS (Geographic Information System), GPS અને LIS જેવી આધુનિક ઉપગ્રહ-આધારિત ટેક્નોલોજીના ઉપયોગથી આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, ખનીજ શોધ અને નક્શા નિર્માણ સરળ બન્યું છે.
કુદરતી આપત્તિઓનું માર્ગદર્શન: ભૂકંપ, પૂર, વાવાઝોડું કે દુષ્કાળ જેવી આપત્તિઓ સમયે પૂર્વચેતવણી અને સુરક્ષા અંગેનું માર્ગદર્શન ભૂગોળ દ્વારા મળે છે.
વૈશ્વિક ભાવના અને નાગરિકતા: ભૂગોળ વ્યક્તિમાં ‘વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્’ (સમગ્ર વિશ્વ એક પરિવાર છે) ની ભાવના વિકસાવે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમજ પૂરી પાડે છે.
ભૂગોળનો અર્થ:
ભૂગોળ માટે અંગ્રેજી શબ્દ 'Geography' છે, જે ઈ.સ. પૂર્વેની બીજી સદીમાં ગ્રીક ભૂગોળવિદ્ ઇરેટોસ્થિનિસે પ્રયોજ્યો હતો.
લૅટિન ભાષામાં 'Geo' નો અર્થ 'પૃથ્વી' અને 'Graphia' નો અર્થ 'વર્ણન કરવું' થાય છે. આથી ભૂગોળ એટલે "પૃથ્વીનું વર્ણન કરનાર વિજ્ઞાન".
હાર્ટશોર્નના મતાનુસાર: "ભૂગોળ એ એવું વિજ્ઞાન છે, જે પૃથ્વીના એક સ્થાનથી બીજા સ્થાન સુધીના પરિવર્તનશીલ સ્વરૂપોનું વર્ણન ‘માનવ-સંસાર’ના રૂપમાં કરે છે."
ભૂગોળનું વિષયવસ્તુ:
પૃથ્વીના પાંચ આવરણોનો અભ્યાસ: ભૂગોળનું મુખ્ય વિષયવસ્તુ મૃદાવરણ (ઘનાવરણ), જલાવરણ, વાતાવરણ, જીવાવરણ અને નૃવંશાવરણના ઉદ્ભવ અને ઉત્ક્રાંતિનો અભ્યાસ કરવાનું છે.
પ્રાકૃતિક અને માનવીય તત્ત્વો: ભૂગોળમાં મુખ્યત્વે બે પરિબળો અભ્યાસનું કેન્દ્ર છે:
પ્રાકૃતિક તત્ત્વો: પર્વતો, મેદાનો, આબોહવા, નદીઓ, વનસ્પતિ, ખનીજો વગેરે.
સાંસ્કૃતિક તત્ત્વો: માનવી દ્વારા નિર્મિત ગામડાં, શહેરો, રસ્તાઓ, ઉદ્યોગો, ખેતી વગેરે.
કાર્યકારણ સંબંધ: પૃથ્વી પર આકાર લેતી પ્રત્યેક ભૌગોલિક ઘટના પાછળના 'કાર્યકારણ સંબંધ' (Cause and Effect Relationship) ને ભૂગોળ સ્પષ્ટ કરે છે.
ત્રણ મુખ્ય પ્રશ્નો: ભૂગોળનું વિષયવસ્તુ મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રશ્નો પર આધારિત છે: ‘શું છે?’ (What is?), ‘ક્યાં છે?’ (Where is?) અને ‘શા માટે છે?’ (Why is it?).
પદ્ધતિસર અભિગમ (Systematic Approach)ના આધારે ભૂગોળની મુખ્ય 4 શાખાઓ છે:
ભૌતિક ભૂગોળ (Physical Geography): પ્રાકૃતિક પર્યાવરણ અને ભૌતિક તત્ત્વોનો અભ્યાસ કરે છે.
માનવ ભૂગોળ (Human Geography): માનવી અને પ્રકૃતિ વચ્ચેના આંતરસંબંધો અને સાંસ્કૃતિક લક્ષણોનો અભ્યાસ કરે છે.
જૈવિક ભૂગોળ (Biogeography): ભૌતિક અને માનવ ભૂગોળના આંતરસંબંધોમાંથી ઉદ્ભવેલી શાખા છે, જે જીવસૃષ્ટિનો અભ્યાસ કરે છે.
ભૌગોલિક પ્રવિધિઓ અને પ્રયુક્તિઓ (Geographical Methods & Techniques): નક્શા નિર્માણ, ક્ષેત્ર અધ્યયન, માત્રાત્મક ભૂગોળ અને GIS, GPS જેવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે.
ભૌતિક ભૂગોળને મુખ્યત્વે 5 પેટા વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે:
ભૂસ્વરૂપ વિજ્ઞાન (Geomorphology): પૃથ્વીસપાટી પર આવેલા ભૂમિસ્વરૂપો (પર્વત, ઉચ્ચપ્રદેશ, મેદાન), તેમની ઉત્પત્તિ અને પ્રકારોનો અભ્યાસ કરે છે.
આબોહવા વિજ્ઞાન (Climatology): વાતાવરણના સ્તરો, તાપમાન, પવનો, વર્ષા, વાદળો, ચક્રવાત અને ઋતુઓનો અભ્યાસ કરે છે.
સમુદ્રવિજ્ઞાન (Oceanography): મહાસાગરોની ઉત્પત્તિ, ભરતી-ઓટ, મહાસાગરના પ્રવાહો, ક્ષારતા અને સમુદ્રતળની રચનાનો અભ્યાસ કરે છે.
જમીન વિજ્ઞાન (Soil Geography): જમીનના પ્રકારો, નિર્માણ પ્રક્રિયા, વિતરણ અને તેની ઉપયોગિતાનો અભ્યાસ કરે છે.
જળવિજ્ઞાન (Hydrology): મહાસાગરો, નદીઓ, સરોવરો, હિમનદીઓ અને ભૂગર્ભજળ જેવી જળરાશિઓનો અભ્યાસ કરે છે.
વ્યાખ્યા: માનવ ભૂગોળ એ પ્રકૃતિ અને માનવીના પરસ્પરના બદલાતા સંબંધો તથા સાંસ્કૃતિક પર્યાવરણનો અભ્યાસ કરતું શાસ્ત્ર છે.
વિષયવસ્તુ: માનવી દ્વારા નિર્મિત તમામ સાંસ્કૃતિક લક્ષણો જેવાં કે ગામડાં, શહેરો, વસાહતો, કારખાનાં, સડક અને રેલમાર્ગો, ખેતી વગેરેના વિતરણનો અભ્યાસ માનવ ભૂગોળમાં થાય છે.
મુખ્ય શાખાઓ: સાંસ્કૃતિક ભૂગોળ, સામાજિક ભૂગોળ, વસ્તી ભૂગોળ, ગ્રામીણ ભૂગોળ, શહેરી ભૂગોળ, આર્થિક ભૂગોળ, કૃષિ ભૂગોળ અને રાજકીય ભૂગોળ.
વિચારો: * ઍલન સેમ્પલના મતાનુસાર: "પ્રવૃત્તિશીલ માનવ અને ગતિમાન પૃથ્વીના પારસ્પરિક બદલાતા સંબંધોનું અધ્યયન એટલે માનવ ભૂગોળ."
ભૂગોળ એક સંકલિત (Integrating) વિષય હોવાથી તે નીચે મુજબના વિષયો સાથે ગાઢ અનુબંધ ધરાવે છે:
પ્રાકૃતિક વિજ્ઞાનો: ગણિત, ભૌતિકવિજ્ઞાન, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર, ખગોળશાસ્ત્ર, હવામાનશાસ્ત્ર, વનસ્પતિવિજ્ઞાન, પ્રાણીવિજ્ઞાન.
સામાજિક વિજ્ઞાનો: તત્ત્વજ્ઞાન (દર્શનશાસ્ત્ર), ઇતિહાસ, અર્થશાસ્ત્ર, રાજનીતિશાસ્ત્ર, સમાજશાસ્ત્ર, નાગરિકશાસ્ત્ર, વસ્તીશાસ્ત્ર અને નૃવંશશાસ્ત્ર.
આર્થિક ભૂગોળ
વસ્તી ભૂગોળ
સામાજિક ભૂગોળ
રાજકીય ભૂગોળ (અન્ય: ગ્રામીણ ભૂગોળ, શહેરી ભૂગોળ, કૃષિ ભૂગોળ)
હાલની મુખ્ય વૈશ્વિક સમસ્યાઓ:
પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ અને પર્યાવરણીય સંકટો (ગ્લોબલ વૉર્મિંગ)
ઊર્જા અને જળ સંકટ
વધતી વસ્તી અને ઘટતી વનસ્પતિ
ગરીબી અને આતંકવાદ
ભૂગોળનું જ્ઞાન મુખ્યત્વે બે રીતે (અભિગમોથી) પ્રાપ્ત કરી શકાય છે:
ક્રમબદ્ધ અથવા પદ્ધતિસર અભિગમ (Systematic Approach)
પ્રાદેશિક અભિગમ (Regional Approach)