chapter 10
ધોરણ 11 | విષય: bhugol
વ્યાખ્યા: પૃથ્વીસપાટી પર ક્ષિતિજ દિશામાં ગતિમાન થતી હવાને પવન (Wind) કહે છે.
પવનોના મુખ્ય પ્રકારો:
કાયમી (ગ્રહીય) પવનો: પૂર્વીય (વ્યાપારી), પશ્ચિમિયા (પ્રતિવ્યાપારી), ધ્રુવીય પવનો.
મોસમી પવનો: ઉનાળાના મોસમી પવનો, શિયાળાના મોસમી પવનો.
સ્થાનિક પવનો: દરિયાઈ-જમીનની લહેરો, પર્વત-ખીણની લહેરો, ચિનૂક, ફોએન, લૂ, નૉર્વેસ્ટર, મિસ્ટ્રલ, બોરા, સિરોક્કો, હરમેટન.
મોસમી પવનો (Seasonal Winds):
પૃથ્વીસપાટી પર ઋતુ પ્રમાણે પોતાની દિશા બદલતા પવનોને મોસમી પવનો કહે છે.
ઉનાળાના મોસમી પવનો: ઉનાળામાં એશિયાના જમીન વિસ્તારો વધુ ગરમ થતાં ત્યાં હલકું દબાણ રચાય છે, જ્યારે હિંદ મહાસાગર અને અરબ સાગર પર ભારે દબાણ હોય છે. આથી પવનો સમુદ્ર પરથી જમીન તરફ (નૈઋત્ય દિશામાંથી) વાય છે. જળરાશિ પરથી આવતા હોવાથી તે ભેજવાળા હોય છે અને ભારતમાં ભારે વરસાદ આપે છે.
શિયાળાના મોસમી પવનો: શિયાળામાં જમીન વિસ્તારો ઝડપથી ઠંડા પડતાં ત્યાં ભારે દબાણ અને સમુદ્ર પર હલકું દબાણ રચાય છે. આથી પવનો જમીન પરથી સમુદ્ર તરફ (ઈશાન ખૂણેથી) વાય છે. આ પવનો સૂકા હોય છે, પરંતુ બંગાળાની ખાડી પરથી પસાર થતો ફાંટો ભેજ ગ્રહણ કરી તમિલનાડુના કોરોમાંડલ કિનારે વરસાદ આપે છે.
પ્રક્રિયા: દિવસે સમુદ્ર કરતાં જમીન ઝડપથી ગરમ થાય છે. જમીન પરની હવા ગરમ થઈ ઊંચે ચડે છે, જેથી જમીન પર હલકું દબાણ અને સમુદ્ર પર ભારે દબાણ સર્જાય છે.
દિશા: હલકા દબાણની આપૂર્તિ માટે દિવસે પવનો સમુદ્ર પરથી જમીન તરફ વાય છે, જેને દરિયાઈ લહેરો કહે છે.
અસર: દરિયાકિનારાના વિસ્તારોનું તાપમાન $5^\circ \text{C}$ થી $7^\circ \text{C}$ જેટલું નીચું રહે છે અને આબોહવા સમઘાત બને છે.
.jpeg)
પ્રક્રિયા: રાત્રે જમીન ઝડપથી ઠંડી થઈ જાય છે, જેથી જમીન પર ભારે દબાણ અને સરખામણીમાં હૂંફાળા સમુદ્ર પર હલકું દબાણ રચે છે.
દિશા: રાત્રિ દરમિયાન પવનો જમીન પરથી સમુદ્ર તરફ વાય છે, જેને જમીનની લહેરો કહે છે.
અસર: શિયાળામાં કિનારાના વિસ્તારોનું તાપમાન ખુબ નીચું જતું નથી.
.jpeg)
વિષુવવૃત્તીય લઘુદાબ પટ્ટ (Equatorial Low Pressure Belt):
સ્થાન: વિષુવવૃત્તની બંને બાજુએ 5∘ ઉત્તર અક્ષાંશથી 5∘ દક્ષિણ અક્ષાંશ વચ્ચે આ પટ્ટો આવેલો છે.
ઉદ્ભવનું કારણ: અહીં આખું વર્ષ સૂર્યના કિરણો લંબ પડે છે, જેથી ગરમી ખુબ વધારે હોય છે. ગરમ હવા પ્રસરણ પામી હલકી બની ઊંચે ચડે છે. ઉપરાંત અહીં હવા અતિશય ભેજવાળી હોય છે. આ બંને પરિબળોને લીધે અહીં હલકું (લઘુ) દબાણ રચાય છે.
નિર્વાત પ્રદેશ (Doldrums): આ પટ્ટામાં હવા મુખ્યત્વે ઊર્ધ્વ ગતિ કરે છે, જેથી ક્ષિતિજ સમાંતર પવન લગભગ અનુભવાતો નથી. શાંત હવામાન ધરાવતા આ પ્રદેશને શાંત પટ્ટો કે નિર્વાત પ્રદેશ (Doldrums) કહે છે.
વાતાવરણના દબાણના અસમાન વિતરણ માટે મુખ્યત્વે નીચેના પરિબળો જવાબદાર છે:
ઊંચાઈ: પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ બળને લીધે નીચેના ભાગમાં હવા ઘટ્ટ અને દબાયેલી હોય છે. સમુદ્રસપાટીથી ઊંચે જતાં દર 165 m ની ઊંચાઈએ 1 cm (13.32 mb) દબાણ ઘટે છે.
તાપમાન: ગરમીથી હવા વિસ્તરણ પામી હલકી બને છે, જેથી હવાનું દબાણ ઘટે છે. ઠંડીથી હવા સંકોચાઈને ભારે બને છે, જેથી દબાણ વધે છે. તેથી વિષુવવૃત્ત પર હલકું અને ધ્રુવો પર ભારે દબાણ હોય છે.
ભેજ: ભેજવાળી હવા શુષ્ક (સૂકી) હવા કરતાં વજનમાં હલકી હોય છે. તેથી હવામાં ભેજનું પ્રમાણ વધતાં હવાનું દબાણ ઘટે છે (જેમ કે ચોમાસામાં અને સમુદ્ર પર હલકું દબાણ રચાય છે).
ઉદ્ભવ: જુદા જુદા તાપમાન અને ભેજવાળા બે વાયુપ્રવાહો સામસામે અથડાય ત્યારે કેન્દ્રમાં હલકું દબાણ અને બહારની તરફ ક્રમશઃ ભારે દબાણ સર્જાતાં ચક્રવાત ઉદ્ભવે છે.
પવનોની દિશા: ઉત્તર ગોળાર્ધમાં ઘડિયાળના કાંટાની વિરુદ્ધ દિશામાં (Anti-clockwise) અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં (Clockwise) ફરે છે.
વિશ્વમાં નામો: વેસ્ટ ઇન્ડિઝમાં હરિકેન, જાપાન/ફિલિપીન્સમાં ટાઇફૂન, યુ.એસ.માં ટોર્નેડો અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં વિલી-વિલીઝ તરીકે ઓળખાય છે.
અસર: ચક્રવાત વિનાશક તોફાનો, અતિવૃષ્ટિ અને જાન-માલનું ભારે નુકસાન લાવે છે.
લૂ (Loo): ઉત્તર અને વાયવ્ય ભારતના મેદાની પ્રદેશોમાં મે-જૂન મહિનાની ગરમ બપોરે પશ્ચિમથી વાતા અતિશય ગરમ અને સૂકા પવનોને લૂ કહે છે. તેનાથી તાપમાન 50∘C સુધી પહોંચી જાય છે, જેનાથી માણસો તથા પશુ-પક્ષીઓ મૃત્યુ પામે છે.
નૉર્વેસ્ટર (Norwester): ચોમાસું શરૂ થાય તે પહેલાં પશ્ચિમ બંગાળમાં વાયવ્ય દિશાએથી ધૂળની ડમરીઓ સાથે ફૂંકાતા ગરમ અને સૂકા પવનોને નૉર્વેસ્ટર કહે છે. વૈશાખ મહિનામાં આવતા હોવાથી તે ‘કાળ-વૈશાખી’ તરીકે જાણીતા છે અને ભારે તારાજી સર્જે છે.