chapter 11

વ્યાખ્યા: વાતાવરણમાં રહેલા ભેજના વાયુ સ્વરૂપમાંથી પ્રવાહી (પાણી) કે ઘન (બરફ) સ્વરૂપમાં ફેરવાવાની ક્રિયાને ઘનીભવન (Condensation) કહે છે. જ્યારે હવાનું તાપમાન ઝાકળબિંદુથી નીચું જાય ત્યારે ઘનીભવન થાય છે.

ઘનીભવનનાં સ્વરૂપો: ઝાકળ, હિમ, ધુમ્મસ, વાદળ અને વરસાદ.

કોઈપણ બે સ્વરૂપોની સમજૂતી:

1. 
   

   ઝાકળ (Dew): પૃથ્વીસપાટીની નજીકની હવામાં રહેલો ભેજ રાત્રિ દરમિયાન ઠંડી પડેલી પૃથ્વીસપાટી કે તેના પરના ઠંડા પદાર્થો (જેમ કે ઘાસ, વૃક્ષોનાં પાંદડાં) પર પાણીનાં ટીપાં રૂપે ઠરે તો તેને ઝાકળ કહે છે. શિયાળાની લાંબી રાત્રિ, સ્વચ્છ આકાશ અને શાંત હવામાન તેના માટે અનુકૂળ સંજોગો છે.

   
   


2. 
   

   હકાર / હિમ (Frost): જ્યારે પૃથ્વીસપાટી પરના પદાર્થો ખૂબ ઠંડા પડી જાય અને સંપર્કમાં આવેલી હવાનું તાપમાન 0∘C (ઠારબિંદુ)થી નીચે ઊતરી જાય, ત્યારે ભેજ પાણીના ટીપાંને બદલે બરફની અતિ સૂક્ષ્મ પત્તીઓ રૂપે ઠરે છે, જેને હિમ કહે છે. તેનાથી પાકોને નુકસાન થાય છે.

   
   

વ્યાખ્યા: પૃથ્વીસપાટીથી ઊંચેની હવામાં તરતાં અસંખ્ય સૂક્ષ્મ જલબુંદો કે હિમપત્તીઓના સમૂહને વાદળ (Cloud) કહે છે.

વાદળના પ્રકારો:

1. 
   

   તંતુ વાદળ (Cirrus Clouds): આકાશમાં 10 km થી વધુ ઊંચાઈએ આવેલા સફેદ પૂણી જેવા અને સૂક્ષ્મ હિમપત્તીઓના બનેલા વાદળો છે. તે વરસાદ આપતાં નથી.

   
   


2. 
   

   પડ વાદળ (Stratus Clouds): પૃથ્વીસપાટીથી 10 km સુધીની ઊંચાઈએ સ્તર/પડ આકારે પથરાયેલાં હોય છે. નીચાં પડ વાદળો ધીમો વરસાદ આપે છે.

   
   


3. 
   

   ઢગ વાદળ (Cumulus Clouds): 500 m થી 10-12 km ની ઊંચાઈ સુધી રૂના ઢગલા જેવા દેખાતાં વાદળો છે. ખૂબ મોટાં ઢગ વાદળો ગાજવીજ સાથે મુશળધાર વરસાદ આપે છે.

   
   


4. 
   

   વર્ષા વાદળ (Nimbus Clouds): સપાટીથી માત્ર 2 km સુધીની નીચી ઊંચાઈએ આવેલા ઘેરા કાળા-ડિબાંગ રંગના ગાઢ વાદળો છે. તે ગાજવીજ સાથે ખૂબ જ વરસાદ આપે છે.

   
   

જળ વૃષ્ટિના મુખ્ય પ્રકારો:

1. 
   

   ભૂપૃષ્ઠ કે ઊંચાઈની વૃષ્ટિ (Orographic rain)

   
   


2. 
   

   ઉષ્ણતાનયન કે સંવહનિક વૃષ્ટિ (Convectional rain)

   
   


3. 
   

   ભૂપૃષ્ઠ કે ઊંચાઈની વૃષ્ટિ (Orographic Rain):

   
   
   
   
   
   • 
     

     પ્રક્રિયા: સમુદ્રો કે જળરાશિ પરથી આવતા ભેજવાળા પવનોના માર્ગમાં જ્યારે કોઈ પર્વત કે ઊંચી ટેકરી આવે છે, ત્યારે આ પવનો પર્વતની સામેની બાજુ સાથે અથડાઈને ઊંચે ચડે છે.

     
     
   
   
   • 
     

     ઊંચે જતાં તાપમાન ઘટવાથી ભેજનું ઘનીભવન થાય છે અને પર્વતની પવનાભિમુખ બાજુ પર ભારે વરસાદ પડે છે.

     
     
   
   
   • 
     

     પર્વત ઓળંગીને બીજી બાજુ (પવનવિમુખ બાજુ) તરફ નીચે ઊતરતા પવનો શુષ્ક અને ગરમ બને છે, જેથી ત્યાં ખુબ ઓછો વરસાદ પડે છે. આ વિસ્તારને વર્ષાછાયાનો પ્રદેશ કહે છે.

     
     
   
   
   • 
     

     ઉદાહરણ: ભારતમાં પશ્ચિમઘાટની પશ્ચિમ બાજુએ (મુંબઈ/કોંકણ) ભારે વરસાદ પડે છે, જ્યારે પૂર્વ બાજુએ આવેલો દખ્ખણનો ઉચ્ચપ્રદેશ (પુણે) વર્ષાછાયાનો પ્રદેશ હોવાથી ઓછો વરસાદ મેળવે છે.

     
     
   
   
   
   


4. 
   

   ચક્રવાત કે વંટોળની વૃષ્ટિ (Cyclonic rain)

   
   

વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ માત્ર 2% થી ઓછું હોવા છતાં તે હવામાન અને આબોહવાના નિર્માણમાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવે છે.

ભેજ સૂર્યની ગરમીનું શોષણ કરી પૃથ્વીના તાપમાનનું નિયમન કરે છે.

ભેજમાં રહેલી ગુપ્ત ગરમી (Latent heat) ઘનીભવન વખતે મુક્ત થઈને વાતાવરણમાં અસ્થિરતા, વાવાઝોડું અને ચક્રવાત સર્જે છે.

સમગ્ર જીવસૃષ્ટિને પીવા અને વપરાશ માટેનું મીઠું પાણી ભેજના ઘનીભવન અને વૃષ્ટિ (વરસાદ) દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે.

ચોમાસામાં વરસાદી વાદળો હોય પણ વરસાદ ન પડતો હોય ત્યારે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી વરસાદ વરસાવવાની ક્રિયાને કૃત્રિમ વૃષ્ટિ કહે છે.

આ પ્રયોગમાં વિમાન કે હેલિકોપ્ટર દ્વારા 2 થી 3 km ની ઊંચાઈએ જઈ વાદળો પર સોડિયમ ક્લોરાઈડ અને સોફ્ટ સ્ટોન (9:1) અથવા સિલ્વર આયોડાઈડનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે.

આ રસાયણો ભેજના કણોને એકઠા કરી ઘનીભવન ઝડપી બનાવે છે. ૧૯૭૮-૭૯માં ગુજરાતના ભાવનગર જિલ્લામાં સફળતાપૂર્વક કૃત્રિમ વરસાદ વરસાવવામાં આવ્યો હતો.

વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશોમાં અતિશય ગરમીના કારણે જમીન પરની ગરમ અને ભેજવાળી હવા ઉષ્ણતાનયનના પ્રવાહો દ્વારા દરરોજ ઊંચે ચડે છે.

ઊંચાઈ પર ઠંડી લાગતાં ભેજ ઠરીને ઢગ વાદળો બનાવે છે અને દરરોજ બપોર પછી ગાજવીજ સાથે ધોધમાર વરસાદ પડે છે.

આ વરસાદ ખૂબ ઝડપી અને ધોધમાર હોવાથી પાણી વહી જાય છે અને જમીનનું ધોવાણ વધારે થાય છે, તેથી ખેતી માટે ઓછો ઉપયોગી છે.