chapter 12
ધોરણ 11 | విષય: bhugol
સમુદ્રજળનું સરેરાશ સપાટીનું તાપમાન આશરે 17∘C છે. સમુદ્રજળના તાપમાન પર મુખ્યત્વે નીચે મુજબના પરિબળો અસર કરે છે:
સૂર્યનાં કિરણોની કોણીય લંબાઈ (અક્ષાંશ): વિષુવવૃત્તીય વિસ્તારો પર સૂર્યનાં કિરણો સીધાં પડતાં હોવાથી ત્યાં સમુદ્રજળનું તાપમાન ઊંચું હોય છે. ધ્રુવીય પ્રદેશો તરફ જતાં કિરણો ત્રાંસાં પડતાં હોવાથી અક્ષાંશ વધવાની સાથે તાપમાન ઘટતું જાય છે (દર અક્ષાંશે આશરે 0.5∘C નો ઘટાડો થાય છે).
સમુદ્રનું ભૌગોલિક સ્થાન અને આકાર: ભૂમિખંડોથી ઘેરાયેલા બંધિયાર કે સીમાંત સમુદ્રોનું તાપમાન ખુલ્લા સમુદ્રો કરતાં અલગ હોય છે. દા.ત., રણપ્રદેશથી ઘેરાયેલા રાતા સમુદ્રનું તાપમાન ઊંચું રહે છે, જ્યારે બાલ્ટિક સમુદ્રનું તાપમાન નીચું રહે છે.
પવનો: ભૂમિખંડો પરથી વાતા ઠંડા પવનો સમુદ્રનું તાપમાન ઘટાડે છે, જ્યારે સમુદ્ર પરથી વાતા ગરમ પવનો તાપમાનમાં વધારો કરે છે.
મહાસાગરના પ્રવાહો: ગરમ સમુદ્રી પ્રવાહો (જેમ કે ગલ્ફસ્ટ્રીમ) જે વિસ્તારમાંથી પસાર થાય ત્યાં પાણીનું તાપમાન વધારે છે, જ્યારે ઠંડા પ્રવાહો (જેમ કે લાબ્રાડોર) તાપમાન ઘટાડે છે.
ઉત્તર ઍટલેન્ટિકના પ્રવાહો:
ઉત્તર વિષુવવૃતીય પ્રવાહ: આ ગરમ પ્રવાહ પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ વહે છે.
ગલ્ફસ્ટ્રીમ (અખાતી પ્રવાહ): ફ્લોરિડા અને મેક્સિકોના અખાતમાંથી ઉત્તર-પૂર્વ તરફ વહ્યો જતો આ અતિ ગરમ પ્રવાહ છે.
લાબ્રાડોરનો પ્રવાહ: ઉત્તર ધ્રુવ તરફથી આવતો આ ઠંડો પ્રવાહ ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ પાસે ગલ્ફસ્ટ્રીમને મળે છે.
કેનરી પ્રવાહ: ગલ્ફસ્ટ્રીમનો એક ફાંટો યુરોપથી દક્ષિણ તરફ આફ્રિકાના ઉત્તર-પશ્ચિમ કિનારે 'કેનરીના ઠંડા પ્રવાહ' તરીકે વહે છે અને પૂરો થઈ ઉત્તર વિષુવવૃત્તીય પ્રવાહમાં ભળે છે.
દક્ષિણ ઍટલેન્ટિકના પ્રવાહો:
દક્ષિણ વિષુવવૃત્તીય પ્રવાહ: પૂર્વથી પશ્ચિમ વહેતો ગરમ પ્રવાહ.
બ્રાઝિલ પ્રવાહ: દક્ષિણ અમેરિકાના પૂર્વ કિનારે દક્ષિણ તરફ વહેતો ગરમ પ્રવાહ.
ફૉકલૅન્ડ અને પશ્ચિમી પ્રવાહ: ઍન્ટાર્કટિકા તરફથી આવતો ઠંડો પ્રવાહ.
બેંગ્વેલા પ્રવાહ: દક્ષિણ આફ્રિકાના પશ્ચિમ કિનારે ઉત્તર તરફ વહેતો ઠંડો પ્રવાહ.
ય છે:
સમુદ્રતળના ભૂપૃષ્ઠને મુખ્ય ચાર વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે:
ખંડીય છાજલી (Continental Shelf): ભૂમિખંડોના કિનારા પાસે આવેલો આશરે 200 m (100 fathoms) સુધીની ઊંડાઈ ધરાવતો સમુદ્રનો ઓછો ઊંડો ભાગ. અહીં સૂર્યપ્રકાશ પહોંચતો હોવાથી મત્સ્યઉદ્યોગ માટે આ વિસ્તાર ખૂબ ઉપયોગી છે.
ખંડીય ઢોળાવ (Continental Slope): ખંડીય છાજલી પછી એકાએક તીવ્ર ઢોળાવ શરૂ થાય છે, જે ગહન સમુદ્રના મેદાન સુધી વિસ્તરેલો છે.
ગહન સમુદ્રના મેદાન (Deep Sea Plains): સમુદ્રતળનો સૌથી વિશાળ, ઊંડો અને સપાટ ભાગ, જે સમુદ્રસપાટીથી આશરે 3000 થી 6000 m ની ઊંડાઈએ આવેલો છે.
ગહન સાગરીય ખાઈઓ (Submarine Trenches): સાગરતળના સૌથી ઊંડા, સાંકડા અને તીવ્ર ઢોળાવવાળા ખીણ જેવા ભાગો. પૅસિફિક મહાસાગરની મારિયાના ટ્રેન્ચ (11,000 m થી વધુ ઊંડી) વિશ્વની સૌથી ઊંડી ખાઈ છે.
સૂર્યની ગરમીથી સમુદ્રો અને જળરાશિમાંથી પાણીનું બાષ્પીભવન થાય છે.
આ બાષ્પ વાતાવરણમાં ઊંચે ચડી ઠંડી પડી (ઘનીભવન) વાદળો બને છે અને વરસાદ/વૃષ્ટિ રૂપે પૃથ્વી પર પાછી ફરે છે.
વરસાદનું પાણી નદીઓ અને ભૂમિગત જળ દ્વારા ફરીથી સમુદ્રમાં ઠલવાય છે.
વનસ્પતિ પણ બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા વાતાવરણમાં ભેજ ઉમેરે છે. જળની આ સતત ચાલતી કુદરતી ચક્રાકાર ગતિને જળચક્ર (Water Cycle) કહે છે.
.jpeg)
ખંડીય ઢોળાવ પૂરો થતાં સમુદ્રતળનો અતિ ઊંડો અને સપાટ વિસ્તાર શરૂ થાય છે, જેને ગહન સમુદ્રનાં મેદાન કહે છે.
તે સમુદ્રતળના આશરે 76% ભાગ પર ફેલાયેલા છે.
કિનારાથી ખૂબ દૂર હોવાથી અહીં નદીઓનો કાંપ પહોંચતો નથી, પરંતુ સમુદ્રી જીવો/વનસ્પતિના અવશેષો અને જ્વાળામુખીની ભસ્મનો નિક્ષેપ જોવા મળે છે. પૅસિફિક મહાસાગરમાં આ મેદાનો સૌથી વધુ છે.
ગુરુતમ ભરતી: દર પૂનમ અને અમાસના દિવસે સૂર્ય, પૃથ્વી અને ચંદ્ર એક સીધી રેખામાં આવે છે. આથી સૂર્ય અને ચંદ્રના સંયુક્ત ગુરુત્વાકર્ષણ બળને લીધે સમુદ્રમાં ખૂબ મોટી અને ઊંચી ભરતી આવે છે, જેને ગુરુતમ ભરતી કહે છે.
લઘુતમ ભરતી: પૂનમ કે અમાસ પછી સાતમ-આઠમના દિવસે સૂર્ય અને ચંદ્ર પૃથ્વી સાથે કાટખૂણે આવે છે. આથી બંનેનું આકર્ષણ બળ એકબીજાથી વિરુદ્ધ દિશામાં ખેંચાતા ભરતીનાં મોજાં નીચાં રહે છે, જેને લઘુતમ ભરતી કહે છે.
ગુરુતમ ભરતી વખતે પાણીનું સ્તર ઊંચું આવવાથી મોટાં જહાજો બંદર કે નદીના મુખ સુધી સરળતાથી આવી શકે છે.
ભરતી-ઓટના કારણે દરિયાકિનારો અને બંદરોનો કાંપ સાફ થઈ સ્વચ્છ રહે છે.
માછીમારો ભરતી-ઓટના સમય મુજબ દરિયામાં જવાની યોજના બનાવે છે.
ભરતીના પાણીની ઉર્જામાંથી વિદ્યુત (Tidal Energy) ઉત્પન્ન કરી શકાય છે (જેમ કે ફ્રાન્સ, રશિયા, USA).
કિનારાના સમતલ ભાગોમાં ભરતીનું પાણી ભરીને મીઠું પકવવામાં આવે છે.
ગરમ પ્રવાહો ઠંડા પ્રદેશો તરફ અને ઠંડા પ્રવાહો ગરમ પ્રદેશો તરફ વહીને પૃથ્વીના તાપમાનની સમતુલા જાળવે છે.
ગરમ પ્રવાહ પસાર થતો હોય ત્યાંના કિનારાનું તાપમાન હૂંફાળું રહે છે અને વરસાદ લાવવામાં મદદરૂપ થાય છે.
ગરમ અને ઠંડા પ્રવાહો જ્યાં ભેગા થાય છે (દા.ત. ન્યૂફાઉન્ડલેન્ડ) ત્યાં પ્લવક (Plankton) નામની દરિયાઈ જીવાત પુષ્કળ થાય છે, જેથી ત્યાં ઉત્તમ મત્સ્યક્ષેત્રો વિકાસ પામે છે.
સમુદ્રના 1000 g (1 kg) પાણીમાં ઓગળેલા ઘન ક્ષારોના કુલ વજનને ક્ષારતા (%) કહે છે. સમુદ્રજળની સરેરાશ ક્ષારતા 35% છે.
સોડિયમ ક્લોરાઈડ (મીઠું) તેમાં સૌથી વધુ પ્રમાણમાં હોય છે.
તાપમાન અને બાષ્પીભવન વધુ હોય ત્યાં ક્ષારતા વધારે હોય છે (દા.ત. રાતો સમુદ્ર - 41%).
મોટો નદીઓના મુખ પાસે અથવા બરફ પીગળવાથી તાજું પાણી ઉમેરાતાં ક્ષારતા ઘટે છે.