chapter 13
ધોરણ 11 | విષય: bhugol
વ્યાખ્યા: કુદરતમાં જૈવિક ઘટકો (પ્રાણીઓ, વનસ્પતિઓ, સૂક્ષ્મ જીવો) અને નિર્જીવ/અજૈવિક ઘટકો (જમીન, પાણી, વાયુઓ, પ્રકાશ) એકબીજા સાથે જટિલ રીતે જોડાઈને જે સ્વયંસંચાલિત તંત્ર રચાવે છે તેને પારિસ્થિતિક તંત્ર (Ecosystem) કહે છે.
વિસ્તાર: જીવાવરણ પૃથ્વીસપાટીથી આશરે 26 km ઊંચાઈ સુધી અને સાગરસપાટીથી આશરે 9 km ઊંડાઈ સુધી ફેલાયેલું છે.
મુખ્ય પ્રકારો:
પાર્થિવ પારિસ્થિતિક તંત્ર: ઘાસના મેદાનો, રણપ્રદેશો, જંગલો, ટાપુઓ વગેરે.
જલીય પારિસ્થિતિક તંત્ર: નદી, તળાવ, સરોવર, જલપ્લાવિત ક્ષેત્રો, સમુદ્રો વગેરે.
કાર્યપ્રણાલી: પારિસ્થિતિક તંત્રમાં ઊર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત સૂર્ય છે. સૂર્યઊર્જાના આધારે જળચક્ર, કાર્બનચક્ર, નાઇટ્રોજનચક્ર અને ઑક્સિજનચક્ર જેવા જૈવ ભૂ-રાસાયણિક ચક્રો ચાલે છે, જેનાથી આ તંત્રનું નિયમન અને સંતુલન જળવાઈ રહે છે.
સ્વ-ઉત્પાદકો (પ્રાથમિક): લીલી વનસ્પતિ સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા પોતાનો ખોરાક (કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ) જાતે બનાવે છે.
પ્રાથમિક ઉપભોક્તા (તૃણાહારી): વનસ્પતિનો આહાર તરીકે ઉપયોગ કરતાં પ્રાણીઓ, જેવાં કે ગાય, ભેંસ, હરણ, સસલું વગેરે.
દ્વિતીયક ઉપભોક્તા (માંસાહારી): તૃણાહારી પ્રાણીઓનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરતાં હિંસક પ્રાણીઓ, જેવાં કે સિંહ, વાઘ, દીપડો વગેરે.
તૃતીયક ઉપભોક્તા (મિશ્રાહારી): વનસ્પતિ અને માંસ બંનેનો આહાર તરીકે ઉપયોગ કરતા જીવો, જેમ કે મનુષ્ય, કૂતરા વગેરે.
વિઘટકો: મૃત વનસ્પતિ કે પ્રાણીઓના અવશેષોમાંથી પોષણ મેળવતા અને જમીનમાં પોષક દ્રવ્યો પુનઃ ઉમેરતા જીવો, જેવાં કે ઉધઈ, ગીધ, બેક્ટેરિયા વગેરે.
.jpg)
જૈવ વિવિધતાના જતન માટે નીચે મુજબના પગલાં લેવા જોઈએ:
સંરક્ષિત ક્ષેત્રોની સ્થાપના: વન્યજીવો અને વનસ્પતિના કુદરતી નિવાસસ્થાનોને કોઈ પણ વિક્ષેપ વગર જાળવી રાખવા માટે અભયારણ્યો અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો જાહેર કરવા.
સ્થાનિક વૃક્ષારોપણ: સ્થાનિક પ્રજાતિના વૃક્ષો ઉગાડવા જેથી સ્થાનિક પક્ષીઓ, પતંગિયાં અને જીવાતોનું સંવર્ધન થાય.
જાગૃતિ અને સંસ્થાઓ: શાળા કક્ષાએ ઈકો ક્લબની સ્થાપના કરવી તેમજ જૈવ વિવિધતા જાગૃતિ માટે મંડળો રચવા.
પ્રાણીજન્ય વસ્તુઓનો ત્યાગ: પ્રાણીઓના ચામડાં, હાડકાં, દાંત કે શિંગડામાંથી બનતી વસ્તુઓનો ઉપયોગ ટાળવો.
પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાનો ઉપયોગ: સૌર ઊર્જા અને પવનઊર્જા જેવા પ્રદૂષણમુક્ત સ્ત્રોતો પ્રોત્સાહિત કરવા.
નાઇટ્રોજન એ સજીવોમાં પ્રોટીન અને એમિનો ઍસિડના નિર્માણ માટે અતિ આવશ્યક તત્ત્વ છે.
આકાશમાં વીજળી થતાં નાઇટ્રોજન નાઇટ્રેટ સ્વરૂપે જમીનમાં ભળે છે. ઉપરાંત બેક્ટેરિયા દ્વારા વાતાવરણના નાઇટ્રોજનનું એમોનિયા અને નાઇટ્રેટમાં સ્થિરીકરણ થાય છે.
વનસ્પતિ જમીનમાંથી નાઇટ્રેટ શોષે છે, જે પ્રાણીઓમાં આહાર દ્વારા પહોંચે છે. સજીવોના મૃત્યુ અને ઉત્સર્જન બાદ વિઘટકો દ્વારા નાઇટ્રોજન પુનઃ જમીન અને વાતાવરણમાં ભળી ચક્ર પૂરું કરે છે.
સજીવો શ્વસનક્રિયા દ્વારા અને અશ્મિભૂત બળતણ (કોલસો, પેટ્રોલિયમ) તથા લાકડું સળગાવવાથી CO2 વાતાવરણમાં ઉમેરાય છે.
લીલી વનસ્પતિ પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન આ CO2 ગ્રહણ કરી કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ બનાવે છે, જે આહારશૃંખલામાં આગળ વધે છે.
મૃત જીવોના વિઘટનથી કાર્બન ફરીથી વાતાવરણમાં અને જમીનમાં ભળે છે.
 (1).jpg)
વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ શ્વસનક્રિયામાં વાતાવરણમાંથી ઑક્સિજન લે છે અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ બહાર કાઢે છે.
લીલી વનસ્પતિ પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયા દરમિયાન સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં CO2 નો ઉપયોગ કરીને ઑક્સિજન મુક્ત કરે છે.
આ રીતે વાતાવરણમાં ઑક્સિજનનું પ્રમાણ જળવાઈ રહે છે, જે કાર્બનચક્ર સાથે સીધું જોડાયેલું છે.
ગુજરાતમાં નીચેના ચાર જૈવ ભૌગોલિક પ્રદેશો આવેલા છે:
રણપ્રદેશ
અર્ધશુષ્ક પ્રદેશ
પશ્ચિમ ઘાટ પ્રદેશ
દરિયાકિનારાનો પ્રદેશ