ધોરણ 11 | విષય: bhugol
વ્યાખ્યા: કુદરતમાં અચાનક કે ધીમે ધીમે સર્જાતી વિનાશકારી ઘટનાઓ જેનાથી મોટી જાનહાનિ અને સંપત્તિનું નુકસાન થાય છે તેને કુદરતી પ્રકોપ (Natural Hazard) કહે છે.
પ્રકોપોનું વર્ગીકરણ:
ભૂ-ભૌતિકીય (Geophysical): ભૂકંપ, ભૂસ્ખલન, જ્વાળામુખી પ્રસ્ફોટન.
હવામાનલક્ષી (Meteorological): ચક્રવાત (વંટોળ), આંધી.
આબોહવાકીય (Climatological): અતિવૃષ્ટિ, અનાવૃષ્ટિ (દુષ્કાળ), ઉષ્ણ લહેર, શીત લહેર, મેઘ-પ્રસ્ફોટ.
જૈવિક (Biological): તીડના હુમલા, પ્લેગ, સાર્સ, ઈબોલા વગેરે રોગો.
જલીય (Hydrological): પૂર, હિમપ્રપાત, ત્સુનામી.
માનવસર્જિત (Man-induced): ઔદ્યોગિક દુર્ઘટના, અણુ વિસ્ફોટ, યુદ્ધ.
ભૂકંપની જનસમુદાય અને ભૌતિક સંપત્તિ પર ગંભીર વિનાશક અસરો થાય છે:
જાનમાલનું નુકસાન: મકાનો, બહુમાળી ઇમારતો અને પૂલો ધરાશાયી થતાં હજારો લોકો કાટમાળ નીચે દબાઈને મૃત્યુ પામે છે.
વીજળી અને સંપર્ક વ્યવસ્થા ખોરવાવી: વીજળીના થાંભલા પડી જવાથી અને વાયરો ખુલ્લા થવાથી વીજપ્રવાહથી અકસ્માત થાય છે. ટેલિફોન અને ઇન્ટરનેટ સેવાઓ ખોરવાય છે.
પરિવહન માર્ગોને નુકસાન: સડકો અને રેલમાર્ગોમાં તિરાડો પડવાથી કે તૂટી જવાથી વાહનવ્યવહાર ઠપ્પ થઈ જાય છે.
અન્ય દુર્ઘટનાઓ: બંધ (ડેમ) તૂટવાથી આકસ્મિક પૂર આવે છે. જમીનમાં ફાટો પડી ગરમ પાણી કે વાયુઓ બહાર ફેંકાય છે અને જળસ્રોતોના વહેણ બદલાઈ જાય છે.
અલ્પવૃષ્ટિ કે વરસાદની સતત અછતને લીધે સર્જાતી સ્થિતિને દુષ્કાળ કહે છે. તેનાં પરિણામો નીચે મુજબ છે:
અનાજ અને પાણીની તંગી: પાક નિષ્ફળ જવાથી અનાજ અને પીવાના પાણીની વિકટ સમસ્યા ઊભી થાય છે.
ઘાસચારાની સમસ્યા: પશુઓ માટે ઘાસચારો ન મળતાં મોટી સંખ્યામાં પશુઓ મૃત્યુ પામે છે.
આર્થિક અને સામાજિક અસર: ખેતમજૂરોની રોજીરોટી છીનવાઈ જાય છે અને રોજગારી માટે હિજરત કરવી પડે છે. બાળકો અને સ્ત્રીઓમાં કુપોષણનું પ્રમાણ વધે છે.
પર્યાવરણીય અવક્રમણ: જમીનનું ધોવાણ થાય છે, વૃક્ષો સુકાઈ જાય છે, ભૂગર્ભજળ ઊંડાં જાય છે અને જૈવ-વિવિધતાને નુકસાન થાય છે.
ઔદ્યોગિક સંકુલોમાં માનવ બેદરકારી, યાંત્રિક ખામી કે અકસ્માતને કારણે ઝેરી વાયુઓ કે રસાયણોનું ગળતર થાય ત્યારે મોટી હોનારત સર્જાય છે:
ઉદાહરણો: 1. ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના (1984): યુનિયન કાર્બાઇડ કારખાનામાંથી ઝેરી 'માઇક' (MIC) ગેસ લીક થતાં હજારો લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા. 2. ચર્નોબિલ અણુ દુર્ઘટના (1986): રશિયામાં અણુમથકમાં થયેલા વિસ્ફોટથી રેડિયોએક્ટિવ વિકિરણો ફેલાયા હતા.
અસરો: ઝેરી ગેસ શ્વાસમાં જવાથી માનવી અને પશુઓ તત્કાળ મૃત્યુ પામે છે. લાંબા ગાળે કેન્સર, અંધાપો અને શારીરિક ખોડખાંપણ જેવા ગંભીર રોગો થાય છે.
નદીના પ્રવાહમાં આકસ્મિક ઝડપી અસાધારણ વધારો થાય અને પાણી આજુબાજુના વિસ્તારોમાં ફેલાઈ જાય તેને પૂર કહે છે.
ચોમાસામાં ધારાધોર વરસાદ અથવા બંધ (ડેમ) તૂટવાથી (દા.ત. 1979 મોરબી મચ્છુ-2 હોનારત) પૂર આવે છે.
પૂરથી ખેતીનો પાક નષ્ટ થાય છે, મકાનો તણાઈ જાય છે અને રોગચાળો ફેલાય છે.
ધ્રુજારી વખતે: મજબૂત ટેબલ કે પાટલી નીચે બેસી જવું. કાચ કે ભારે ફર્નિચરથી દૂર રહેવું. ખુલ્લા મેદાનમાં હોવ તો ઊંધા સૂઈ જવું. બહુમાળી મકાનોમાં લિફ્ટનો ઉપયોગ ન કરવો.
ધ્રુજારી પછી: ગૅસ કે વીજળીની સ્વિચ ચાલુ ન કરવી. રેડિયો કે ટીવી પરથી સરકારી સૂચનાઓ સાંભળવી. અફવાઓથી દૂર રહેવું અને પ્રાથમિક સારવાર મેળવવી.
વાતાવરણીય દબાણની અસમતુલાને લીધે ચારેય બાજુથી અંદર તરફ ધસતા પવનો ચકરાવો લઈ ઊંચે ચડે તેને ચક્રવાત (વાવાઝોડું) કહે છે.
ભારતમાં પૂર્વ કિનારો (ઓડિશા, આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુ) અને પશ્ચિમ કિનારે ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર વધુ ભોગ બને છે.
ચક્રવાત દરમિયાન દરિયામાં ઊંચા મોજાં ઉછળે છે, વૃક્ષો અને વીજળીના થાંભલા પડી જાય છે. ઉપગ્રહ અને રડાર દ્વારા તેની અગાઉથી જાણકારી મેળવી શકાય છે.
કુદરતી બળો દ્વારા સર્જાતી વિનાશકારી ઘટનાઓને કુદરતી પ્રકોપ કહે છે.
તે મુખ્યત્વે છ ભાગમાં વહેંચાય છે: ભૂ-ભૌતિકીય (ભૂકંપ), હવામાનલક્ષી (ચક્રવાત), આબોહવાકીય (દુષ્કાળ), જૈવિક (તીડનો હુમલો), જલીય (પૂર) અને માનવસર્જિત (ઔદ્યોગિક અકસ્માત).
ઝેરી કે જોખમી રસાયણોના એકમો નજીક વસવાટ ટાળવો.
મોં પર ભીનો રૂમાલ કે કાપડ રાખવું અને ધુમાડાની વિરુદ્ધ દિશામાં ભાગવું.
ગૅસ લીકેજ જણાય તો બારી-બારણાં ખોલી નાખવાં અને વીજળીના ઉપકરણો ચાલુ ન કરવાં.
ઈમરજન્સી નંબર (ફાયર બ્રિગેડ-101, પોલીસ-100) નો ત્વરિત સંપર્ક કરવો.
આપત્તિઓની પૂર્વતૈયારી, રક્ષણ, સહાય, રાહત અને પુનઃવસન માટેની યોજનાબદ્ધ કામગીરીને આપત્તિ-વ્યવસ્થાપન (Disaster Management) કહે છે.
તે આપત્તિ પહેલાંની સાવચેતી, આપત્તિ સમયનો બચાવ અને આપત્તિ પછીના પુનઃનિર્માણ એમ ત્રણ તબક્કા ધરાવે છે.
અણુ-વિસ્ફોટ અતિ વિનાશક અને લાંબા ગાળાની ગંભીર અસર છોડતી માનવસર્જિત આપત્તિ છે.
દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ (1945): અમેરિકા દ્વારા જાપાનના હિરોશિમા અને નાગાસાકી પર ફેંકાયેલા પરમાણુ બોમ્બથી બે લાખથી વધુ લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા અને રેડિયેશનની અસર પેઢીઓ સુધી જોવા મળી હતી.