chapter 16
ધોરણ 11 | విષય: bhugol
પ્રમાણસમય (Standard Time): જુદા જુદા રેખાંશવૃત્તો પર આવેલાં સ્થળોનો સ્થાનિક સમય જુદો જુદો હોય છે. જો દેશના દરેક સ્થળે તેના સ્થાનિક સમય મુજબ વ્યવહાર કરવામાં આવે, તો રેલવે, વિમાની સેવાઓ, સંદેશાવ્યવહાર વગેરેમાં અવ્યવસ્થા સર્જાય. આ મુશ્કેલી નિવારવા માટે દેશના મધ્ય ભાગમાંથી પસાર થતા કોઈ એક મુખ્ય રેખાંશવૃત્તના સ્થાનિક સમયને સમગ્ર દેશનો સામાન્ય સમય માની લેવામાં આવે છે. આ સમયને દેશનો પ્રમાણસમય કહે છે.
ભારતનો પ્રમાણસમય:
ભારતના પૂર્વ અને પશ્ચિમના છેડાઓ (અરુણાચલ પ્રદેશ અને કચ્છ) વચ્ચે આશરે 30∘ રેખાંશનો તફાવત છે. આથી બંને વચ્ચે સ્થાનિક સમયમાં આશરે 2 કલાકનો ફેર પડે છે.
આ સમય-વિષમતા દૂર કરવા ભારત દેશના મધ્ય ભાગમાંથી પસાર થતા 82.5∘ (82∘30′) પૂર્વ રેખાંશવૃત્તના સ્થાનિક સમયને આખા દેશનો ‘ભારતીય પ્રમાણસમય’ (Indian Standard Time - I.S.T.) સ્વીકારવામાં આવ્યો છે.
આ પ્રમાણસમય રેખા ઉત્તર પ્રદેશના મિર્જાપુર જિલ્લામાંથી પસાર થાય છે.
ભારતનો આ પ્રમાણસમય ગ્રીનિચના સમય (GMT) કરતાં 5 કલાક અને 30 મિનિટ આગળ છે.
અક્ષાંશવૃત્ત (Parallel of Latitudes):
પૃથ્વીના ગોળા પર વિષુવવૃત્તને સમાંતર ઉત્તર અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં દોરેલાં કાલ્પનિક પૂર્ણ વર્તુળોને અક્ષાંશવૃત્ત કહે છે.
વિષુવવૃત્ત (0∘) એ સૌથી મોટું અક્ષાંશવૃત્ત છે, જે પૃથ્વીના બે સરખા ભાગ કરે છે.
અક્ષાંશવૃત્તો એકબીજાને સમાંતર હોય છે. બે ક્રમિક અક્ષાંશવૃત્તો વચ્ચે જમીન પરનું વાસ્તવિક અંતર આશરે 111 કિમી હોય છે.
કુલ 181 અક્ષાંશવૃત્તો (વિષુવવૃત્ત + ઉત્તરમાં 90∘ + દક્ષિણમાં 90∘) છે.
રેખાંશવૃત્ત (Meridian of Longitudes):
ઉત્તર ધ્રુવ અને દક્ષિણ ધ્રુવને જોડતાં પૃથ્વીના ગોળા પર દોરેલાં કાલ્પનિક અર્ધવર્તુળોને રેખાંશવૃત્ત કહે છે.
0∘ રેખાંશવૃત્તને ગ્રીનિચ રેખા (Prime Meridian) કહે છે.
બધાં જ રેખાંશવૃત્તો ધ્રુવો પાસે એકબીજાને મળે છે, તેથી વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવો તરફ જતાં તેમની વચ્ચેનું અંતર ઘટતું જાય છે.
કુલ 360 રેખાંશવૃત્તો (ગ્રીનિચની પૂર્વમાં 180∘ અને પશ્ચિમમાં 180∘) આવેલાં છે.
નકશા-નિર્માણની મુખ્ય આધુનિક પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સિસ્ટમ (GPS)
જિયોગ્રાફિક ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ (GIS)
લેન્ડ ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ (LIS)
સ્પેસ ઇન્ફર્મેશન ટેક્નોલૉજી (SIT)
રિમોટ સેન્સિંગ (Remote Sensing)
મોબાઇલ મૅપિંગ (Mobile Mapping)
ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સિસ્ટમ (GPS):
પરિચય: GPS એ તમામ ઋતુઓમાં ચોક્કસ સ્થાન દર્શાવતી કાલ્પનિક રેડિયો નૌકાયન (Radio Navigation) પ્રણાલી છે. તે યુ.એસ.એ. (USA) ના લશ્કર દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી.
કાર્યપદ્ધતિ: આ પ્રણાલીમાં પૃથ્વીની આસપાસ 24 ઉપગ્રહો સતત કાર્યશીલ રહે છે. દરેક ઉપગ્રહ 12 કલાકમાં પૃથ્વીની એક પરિક્રમા પૂર્ણ કરે છે.
ઉપયોગ: ઉપગ્રહોમાંથી નીકળતા રેડિયો સિગ્નલો ગ્રાઉન્ડ કંટ્રોલ સ્ટેશન અને યુઝરના જીપીએસ રિસીવર (જેમ કે સ્માર્ટફોન કે કાર) દ્વારા ઝીલાય છે.
મહત્ત્વ: તેના દ્વારા પૃથ્વી પરના કોઈપણ સ્થળના ચોક્કસ અક્ષાંશ, રેખાંશ અને સમુદ્રસપાટીથી ઊંચાઈ જાણી શકાય છે. વર્તમાન સમયમાં વાહન વ્યવહાર (જેમ કે અમદાવાદની BRTS બસ પ્રણાલી), નેવિગેશન અને મોબાઇલ મૅપિંગમાં તેનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે.
ર:
પૃથ્વીની દૈનિક ગતિને કારણે દરેક રેખાંશવૃત્ત 24 કલાકમાં એકવાર સૂર્યની બરાબર સામે આવે છે.
જ્યારે કોઈ રેખાંશવૃત્ત પર સૂર્ય બરાબર માથા પર આવે (મધ્યાહ્ન થાય), ત્યારે ત્યાં બપોરના 12 વાગ્યા ગણાય છે.
આ મધ્યાહ્નના આધારે નક્કી કરેલા સમયને તે રેખાંશવૃત્ત પર આવેલા તમામ સ્થળોનો સ્થાનિક સમય (Local Time) કહેવાય છે.
પૃથ્વી 1∘ રેખાંશ ફરતાં 4 મિનિટનો સમય લે છે, તેથી બે ક્રમિક રેખાંશવૃત્તો વચ્ચે સ્થાનિક સમયમાં 4 મિનિટનો તફાવત હોય છે.
ઉત્તર ગોળાર્ધમાં રાત્રિના સમયે આકાશમાં સૌથી તેજસ્વી સ્થિર દેખાતો તારો એ ધ્રુવ તારો (Pole Star) છે, જે ઉત્તર ધ્રુવની બરાબર ઉપર આવેલો છે.
આકાશમાં આવેલાં સાત તારાઓના સમૂહ ‘સપ્તર્ષિ’ ની મદદથી ધ્રુવ તારાને સરળતાથી શોધી શકાય છે.
સપ્તર્ષિ તારામંડળના આગળના બે તારા (જેને પોઇન્ટર્સ/Pointers કહે છે) ને જોડતી કાલ્પનિક રેખાને સીધી આગળ લંબાવતાં તે સીધી ધ્રુવ તારા તરફ જાય છે.
ધ્રુવ તારો હંમેશાં ચોક્કસ ઉત્તર દિશા જ દર્શાવે છે, જેથી રાત્રિ દરમિયાન દિશા નક્કી કરી શકાય છે.
GIS (Geographic Information System) એ કમ્પ્યૂટર આધારિત પ્રણાલી છે, જે ભૌગોલિક સ્થાનિક વિગતો અને આંકડાઓ (Data) નો સંગ્રહ, વિશ્લેષણ અને પ્રોસેસિંગ કરે છે.
તે વાસ્તવિક વિશ્વની ભૌગોલિક, સામાજિક, અને આર્થિક માહિતીનું ક્ષેત્રીય વિશ્લેષણ (Spatial Analysis) કરીને ઉત્કૃષ્ટ નકશા તૈયાર કરે છે.
GIS પ્રણાલીના મુખ્ય બે કાર્યાત્મક વિભાગો છે:
વેક્ટર (Vector): બિંદુ, રેખા અને બહુકોણ સ્વરૂપે માહિતી.
રાસ્ટર (Raster): ગ્રીડ કે સેલ (પિક્સેલ) સ્વરૂપે માહિતી.
દિશાશોધનની મુખ્ય રીતો નીચે મુજબ છે:
ધ્રુવ તારાની મદદથી
લાકડી કે પેન્સિલના પડછાયાની મદદથી
ઘડિયાળના કાંટાની મદદથી
ચુંબકીય કંપાસ (હોકાયંત્ર) ની મદદથી
બધાં જ રેખાંશવૃત્તો અર્ધવર્તુળાકાર છે અને ઉત્તર તથા દક્ષિણ ધ્રુવ પાસે એકબીજાને મળે છે.
વિષુવવૃત્ત પર બે રેખાંશવૃત્તો વચ્ચે અંતર સૌથી વધુ હોય છે અને ધ્રુવો તરફ જતાં તે ઘટતું જાય છે.
ઉપગ્રહ છબીઓ દ્વારા નકશા-નિર્માણ ચોકસાઈપૂર્વક કરવા.
કુદરતી આપત્તિઓ (જેમ કે વાવાઝોડું, પૂર) ની આગાહી અને નિરીક્ષણ માટે.
જંગલો, જમીન અને ખનીજ સંસાધનોની મોજણી (સર્વેક્ષણ) કરવા.
હવામાન અને આબોહવાકીય પરિવર્તનોનો અભ્યાસ કરવા.