ધોરણ 11 | విષય: bhugol
વ્યાખ્યા: નાના ભૌગોલિક વિસ્તાર ઉપર આવેલાં પ્રાકૃતિક તત્ત્વો (પર્વતો, નદીઓ, મેદાનો, જળાશયો વગેરે) અને સાંસ્કૃતિક તત્ત્વો (વસાહતો, પરિવહન માર્ગો, કૃષિ, બંધ યોજનાઓ વગેરે) ની ચોકસાઈપૂર્વકના સર્વેક્ષણ દ્વારા માહિતી આપતા મોટા માપના નકશાને સ્થળવર્ણન નકશો (Topographical Map / Topo Sheet) કહે છે.
વિગતવાર જાણકારી:
તૈયાર કરતી સંસ્થા: ભારતમાં આ પ્રકારના નકશા 'ધી સર્વે ઑફ ઇન્ડિયા' (દેહરાદૂન, ઉત્તરાખંડ) દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવે છે.
ઉપયોગીતા: માનવજીવન અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ વચ્ચેના પારસ્પરિક સંબંધો સમઝવા, પ્રાદેશિક આયોજન, કુદરતી સંપત્તિના વપરાશ અને સંરક્ષણ માટે તે ખૂબ ઉપયોગી છે.
વિશેષતા: આ નકશા ચોક્કસ પ્રમાણમાપ અને આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાએ સ્વીકૃત એવી રૂઢ સંજ્ઞાઓ (Conventional Signs) નો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે, જેથી જે-તે સ્થળની ભૌગોલિક સ્થિતિનું ચોક્કસ અર્થઘટન થઈ શકે.
સ્થળવર્ણન નકશાના અર્થઘટન માટે મુખ્યત્વે ચાર બાબતો ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે:
પ્રારંભિક માહિતી (Marginal Information): નકશાના સાઈડના ભાગમાં આપેલી સામાન્ય વિગતો, જેવી કે નકશાનો ઇન્ડેક્સ નંબર (સૂચકાંક), પ્રદેશનું નામ, પ્રકાશન/સર્વેક્ષણ વર્ષ, અક્ષાંશીય અને રેખાંશીય વ્યાપ, પ્રમાણમાપ અને ચુંબકીય નમન.
પ્રાકૃતિક તત્ત્વો (Physical Features): જમીન અને કુદરતી વાતાવરણ સંબંધિત વિગતો, જેવી કે:
ભૂપૃષ્ઠ: ઊંચાઈ, ઢોળાવ, પર્વતો, મેદાનો વગેરે (સમોચ્ચતા રેખાઓ અને સ્થળ-ઉચ્ચાંક દ્વારા).
જળ-પરિવાહ: નદીઓ, તળાવો, સરોવરો અને કોતરો.
કુદરતી વનસ્પતિ: જંગલો, ઝાડી-ઝાંખરા અને ગોચર જમીન.
સાંસ્કૃતિક તત્ત્વો (Cultural Features): માનવસર્જિત રચનાઓ, જેવી કે:
માનવ વસાહતો: ગ્રામીણ અને શહેરી વસાહતો, તેમનો આકાર અને ગીચતા.
પરિવહન અને સંદેશાવ્યવહાર: સડક માર્ગો, રેલમાર્ગો, ટેલિગ્રાફ લાઈન વગેરે.
ખેતી અને સિંચાઈ: ખેત-વિસ્તારો, કૂવાઓ, નહેરો અને તળાવો.
ઉપસંહાર (Conclusion): પ્રાકૃતિક અને સાંસ્કૃતિક વિગતોના આધારે પ્રદેશના આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ તથા ભૂ-દ્રશ્યનું સંગઠિત અર્થઘટન.
સ્થળવર્ણન નકશા નિર્માણ કાર્યના મુખ્ય ત્રણ તબક્કા છે:
પ્રથમ તબક્કો (Million Sheets):
આ તબક્કામાં સમગ્ર ભારતીય વિસ્તારને $4^\circ$ અક્ષાંશ અને $4^\circ$ રેખાંશનો વ્યાપ ધરાવતા પ્રદેશોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.
આ નકશાનું પ્રમાણમાપ 1 : 10,00,000 (1 સેમી = 10 કિમી) રાખવામાં આવે છે.
આ નકશાઓને 1, 2, 3, 4..... જેવા ક્રમાંક (Index Numbers) આપવામાં આવે છે.
બીજો તબક્કો: દરેક નકશાના $1^\circ \times 1^\circ$ ના 16 ભાગ (A થી P) પાડી 'ડિગ્રી શીટ' બનાવાય છે.
ત્રીજો તબક્કો: દરેક ડિગ્રી શીટના ફરીથી 16 ભાગ ($15' \times 15'$) પાડી 'ઇંચ શીટ' તૈયાર કરાય છે.
ચોક્કસ સ્થાન અને વિગત: જે-તે સ્થળના પ્રાકૃતિક અને માનવસર્જિત લક્ષણોની ચોકસાઈપૂર્વકની વિગતો પૂરી પાડે છે.
પ્રાદેશિક આયોજન: સરકારી યોજનાઓ, રસ્તા-રેલવેના વિકાસ અને ટાઉન પ્લાનિંગ માટે ઉપયોગી છે.
સંસાધન મૂલ્યાંકન: પ્રદેશની જળસંપત્તિ, વનસંપત્તિ, ખનીજો અને જમીનના યોગ્ય ઉપયોગનું આયોજન કરવામાં મદદ કરે છે.
સંરક્ષણ અને પ્રવાસન: લશ્કરી વ્યૂહરચના અને ટ્રેકિંગ/પ્રવાસન ક્ષેત્રે રસ્તો શોધવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
મંદિર દર્શાવવાની રૂઢ સંજ્ઞા નીચે મુજબ છે:
(નાનો ચોરસ જેની ઉપર ધજા/શિકર જેવું ચિહ્ન હોય છે)