ધોરણ 11 | విષય: bhugol
પૃથ્વીસપાટી પર ભૂમિખંડો અને મહાસાગરોનું વિતરણ અસમાન છે. તેની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
ક્ષેત્રફળ અને ટકાવારી: પૃથ્વીનું કુલ ક્ષેત્રફળ આશરે 50.68 કરોડ ચો કિમી છે. તેમાંથી આશરે 36.60 કરોડ ચો કિમી (71%) વિસ્તાર જલાવરણ (મહાસાગરો) અને 14.08 કરોડ ચો કિમી (29%) વિસ્તાર ભૂમિખંડો રોકે છે.
ગોળાર્ધ મુજબ વિતરણ:
ઉત્તર ગોળાર્ધ: આ ગોળાર્ધમાં જમીનવિસ્તાર વધુ (આશરે 81%) હોવાથી તેને 'જમીન ગોળાર્ધ' કહે છે.
દક્ષિણ ગોળાર્ધ: અહીં જળરાશિનું પ્રમાણ અતિશય વધારે (આશરે 90.5%) અને જમીન માત્ર 9.5% જ હોવાથી તેને 'જળ ગોળાર્ધ' કહે છે.
મહાસાગરોનું પ્રભુત્વ: પૅસિફિક, ઍટલૅન્ટિક, હિંદ અને આર્કટિક—આ ચાર મુખ્ય મહાસાગરો જ પૃથ્વીની સમગ્ર જળરાશિનો 92.7% વિસ્તાર ધરાવે છે.
આકારગત લાક્ષણિકતાઓ: ભૂમિખંડો અને મહાસાગરો મુખ્યત્વે ત્રિકોણાકાર છે. ભૂમિખંડો ઉત્તરમાં પહોળા અને દક્ષિણમાં સાંકડા છે, જ્યારે મહાસાગરો દક્ષિણમાં પહોળા અને ઉત્તર તરફ સાંકડા છે.
સામસામે ગોઠવણી: મહાસાગરો અને ભૂમિખંડો પૃથ્વી પર એકબીજાની સામસામે ગોઠવાયેલા જોવા મળે છે.
જર્મન આબોહવાવિજ્ઞાની અને ભૂ-ભૌતિકવિજ્ઞાની પ્રો. આલ્ફ્રેડ વેગનરે (A. Wegener) વર્ષ 1912 માં 'ખંડ પ્રવહન સિદ્ધાંત' રજૂ કર્યો હતો.
મૂળ સંકલ્પના (પેન્જિઆ): આજથી આશરે 20 કરોડ વર્ષ પહેલાં વર્તમાન તમામ ભૂમિખંડો એકબીજા સાથે જોડાયેલા હતા. આ આદિ મહાખંડને વેગનરે 'પેન્જિઆ' (Pangaea) નામ આપ્યું. પેન્જિઆની ચારે બાજુ આવેલા એક વિશાળ મહાસાગરને 'પેન્થાલસા' (Panthalassa) કહેવાયો.
પેન્જિઆનું વિભાજન:
પેન્જિઆના ઉત્તર ભાગને લૉરેશિયા (ઉત્તર અમેરિકા, યુરોપ, એશિયા) અને દક્ષિણ ભાગને ગોંડવાનાલૅન્ડ (દક્ષિણ અમેરિકા, આફ્રિકા, ભારત, ઑસ્ટ્રેલિયા, ઍન્ટાર્કટિકા) કહેવાયો.
આ બંને ભૂ-ભાગોની વચ્ચે પૂર્વ-પશ્ચિમ ફેલાયેલો ટેથીસ (Tethys) સમુદ્ર હતો.
ખંડોનું પ્રવહન (ખસવું): ગુરુત્વાકર્ષણ અને પૃથ્વીના અન્ય બળોના કારણે પેન્જિઆમાં ભંગાણ પડ્યું. અલગ પડેલા ભૂખંડો 'સાઈમા' સ્તર ઉપર 'સિયાલ' ના તરાપાની જેમ સરકવા લાગ્યા. ઉત્તર અને દક્ષિણ અમેરિકા પશ્ચિમ તરફ ખસ્યા, જ્યારે ભારત, આફ્રિકા વગેરે ઉત્તર-પૂર્વ તરફ ખસ્યા.
સિદ્ધાંતના પુરાવા (જિગ-સો-ફિટ): 1. જિગ-સો-ફિટ (Jig-saw-Fit): ઍટલૅન્ટિકના બંને કિનારે આવેલા દક્ષિણ અમેરિકા અને આફ્રિકા એકબીજામાં બરાબર ગોઠવાઈ જાય છે. 2. ભૂસ્તરીય અને અશ્મિ ભૂતકાળ: ઍટલૅન્ટિકના બંને કાંઠાના ખડકો, હિમ અશ્માવલીઓ અને પ્રાચીન વનસ્પતિ-જીવજંતુઓના અશ્મિઓ (જેમ કે મસોસોરસ, ગ્લોસોપ્ટેરિસ) સમાન મળી આવ્યા છે.
વ્યાખ્યા: પૃથ્વીસપાટી પર આવેલા વિશિષ્ટ ભૂ-ભાગો કે જે પોતાના આકાર, ખડક રચના, ઊંચાઈ, સમતલ વિસ્તાર અને ઢોળાવ જેવા લક્ષણોને કારણે એકબીજાથી જુદા પડે છે તેને ભૂમિસ્વરૂપ (Landform) કહે છે.
ભૂમિસ્વરૂપના પ્રકારો (ત્રણ શ્રેણી):
પ્રથમ શ્રેણીનાં ભૂમિસ્વરૂપો: પૃથ્વીની ઉત્પત્તિ બાદ સૌપ્રથમ અસ્તિત્વમાં આવેલા ભૂમિખંડો અને મહાસાગર-તળ.
દ્વિતીય શ્રેણીનાં ભૂમિસ્વરૂપો: આંતરિક ભૂગર્ભિક હિલચાલ દ્વારા પ્રથમ શ્રેણી પર બનેલા પર્વતો, ઉચ્ચપ્રદેશો, મેદાનો, ફાટખીણો વગેરે.
તૃતીય શ્રેણીનાં ભૂમિસ્વરૂપો: બાહ્ય બળો (નદી, પવન, હિમનદી) ના ઘસારણ અને નિક્ષેપણથી બનેલા કોતરો, ડેલ્ટા, ખીણો, રેતીના ઢુવા વગેરે.
વ્યાખ્યા: પૃથ્વીસપાટી પર આવેલા વિશિષ્ટ ભૂ-ભાગો કે જે પોતાના આકાર, ખડક રચના, ઊંચાઈ, સમતલ વિસ્તાર અને ઢોળાવ જેવા લક્ષણોને કારણે એકબીજાથી જુદા પડે છે તેને ભૂમિસ્વરૂપ (Landform) કહે છે.
ભૂમિસ્વરૂપના પ્રકારો (ત્રણ શ્રેણી):
પ્રથમ શ્રેણીનાં ભૂમિસ્વરૂપો: પૃથ્વીની ઉત્પત્તિ બાદ સૌપ્રથમ અસ્તિત્વમાં આવેલા ભૂમિખંડો અને મહાસાગર-તળ.
દ્વિતીય શ્રેણીનાં ભૂમિસ્વરૂપો: આંતરિક ભૂગર્ભિક હિલચાલ દ્વારા પ્રથમ શ્રેણી પર બનેલા પર્વતો, ઉચ્ચપ્રદેશો, મેદાનો, ફાટખીણો વગેરે.
તૃતીય શ્રેણીનાં ભૂમિસ્વરૂપો: બાહ્ય બળો (નદી, પવન, હિમનદી) ના ઘસારણ અને નિક્ષેપણથી બનેલા કોતરો, ડેલ્ટા, ખીણો, રેતીના ઢુવા વગેરે.
વ્યાખ્યા: મૃદાવરણ (Lithosphere) અને એસ્થેનોસ્ફિયરના ઉપલા ભાગના બનેલા નક્કર અને વિભાજિત ભૂમિભાગો કે જે એક એકમ તરીકે ખસે છે તેને ભૂ-તક્તિ (Plate) કહે છે.
મુખ્ય સાત ભૂ-તક્તિઓ:
ઉત્તર અમેરિકાની ભૂ-તક્તિ
દક્ષિણ અમેરિકાની ભૂ-તક્તિ
પૅસિફિક ભૂ-તક્તિ
યુરેશિયન ભૂ-તક્તિ
આફ્રિકાની ભૂ-તક્તિ
ભારત-ઑસ્ટ્રેલિયાની ભૂ-તક્તિ (ઇન્ડો-ઑસ્ટ્રેલિયન પ્લેટ)
ઍન્ટાર્કટિક ભૂ-તક્તિ
બંધારણ: ભારતીય ભૂ-તક્તિ (Indian Plate) ભારતીય ઉપખંડ, ઑસ્ટ્રેલિયા, ટાસ્માનિયા, ન્યૂઝીલૅન્ડ અને હિંદ મહાસાગરના તળિયાની બનેલી છે.
પ્રવહન અને હિમાલયનું સર્જન: આશરે 75 મિલિયન વર્ષ પહેલાં ભારતીય ભૂ-તક્તિ ઍન્ટાર્કટિકાથી છૂટી પડી ઉત્તર-પૂર્વ તરફ ખસવા લાગી. ઉત્તર તરફ સરકતી આ ભારતીય ભૂ-તક્તિ વિશાળ યુરેશિયન ભૂ-તક્તિ સાથે અથડાતાં વચ્ચે આવેલા ટેથીસ સમુદ્રના ગેડ પડીને હિમાલય પર્વતશ્રેણીનું સર્જન થયું.
વર્તમાન સ્થિતિ: આજે પણ આ ભૂ-તક્તિનું સંચલન ચાલુ હોવાથી હિમાલય ક્ષેત્રમાં ભૂકંપો થતા રહે છે (દા.ત., એપ્રિલ 2015નો નેપાળ ભૂકંપ).