ધોરણ 11 | విષય: bhugol
વ્યાખ્યા: પૃથ્વીના પોપડામાં આવેલા એક કે તેથી વધુ ખનીજ દ્રવ્યોના સંગઠિત જથ્થાને ખડક કહે છે.
નિર્માણ-પ્રક્રિયાના આધારે ખડકોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો પડે છે:
આગ્નેય ખડકો (Igneous Rocks):
પૃથ્વીના પેટાળની અંદર રહેલો લાલચોળ મૅગ્મા/લાવા ઠંડો પડવાથી આ ખડકો રચાય છે. પૃથ્વી પર સૌપ્રથમ આ ખડકો બન્યા હોવાથી તેમને પ્રાથમિક ખડકો પણ કહે છે.
પેટાપ્રકારો: * આંતરિક આગ્નેય ખડકો: પૃથ્વીના પેટાળમાં વધુ ઊંડાઈએ મૅગ્મા ધીરે-ધીરે ઠરવાથી મોટા સ્ફટિકવાળા ખડકો બને છે (દા.ત., ગ્રેનાઇટ). તેમજ પાતાલીય અને બાહ્ય ખડકો વચ્ચે ઠરવાથી મધ્યસ્થ ખડકો (સિલ, ડાઈક, લેકોલિથ) બને છે.
બાહ્ય આગ્નેય ખડકો: જ્વાળામુખી પ્રસ્ફોટનથી લાવા પૃથ્વીસપાટી પર આવી ઝડપથી ઠરી જતાં અતિસૂક્ષ્મ સ્ફટિકોવાળા ખડકો બને છે (દા.ત., બેસાલ્ટ).
પ્રસ્તર કે નિક્ષેપકૃત ખડકો (Stratified / Sedimentary Rocks):
આગ્નેય ખડકોનું ઘસારણ અને અપક્ષરણ થવાથી તૂટેલા પદાર્થોનું જળમાં કે નીચાણવાળા ભાગોમાં સ્તર-બાય-સ્તર નિક્ષેપણ થવાથી આ ખડકો બને છે.
પેટાપ્રકારો: * ખડક પદાર્થ નિર્મિત: રેતીના ખડક, માટીના ખડક, કૉંગ્લોમરેટ.
રાસાયણિક પદાર્થ નિર્મિત: ચિરોડી (જીપ્સમ), મીઠાના ખડક.
સેન્દ્રિય પદાર્થ નિર્મિત: ચુનાળું ખડક (પરવાળાં અને જલીય જીવોના અવશેષોથી) અને કાર્બનયુક્ત ખડક (ખનીજ કોલસો).
રૂપાંતરિત ખડકો (Metamorphic Rocks):
પ્રચંડ ગરમી, દબાણ અને રાસાયણિક પ્રક્રિયાના કારણે આગ્નેય અને પ્રસ્તર ખડકોના મૂળ સ્વરૂપ અને ગુણધર્મો બદલાઈને નવા ખડકો બને છે.
દા.ત., ચૂનાના પથ્થરમાંથી આરસપહાણ (માર્બલ) અને રેતીના પથ્થરમાંથી ક્વાર્ટ્ઝાઇટ.
વ્યાખ્યા: જૈવિક અને અજૈવિક પદાર્થો ગરમી અને દબાણને લીધે પરિવર્તન પામીને ચોક્કસ રાસાયણિક બંધારણ ધારણ કરે છે તેને ખનીજ કહે છે.
ખનીજનાં મુખ્ય મૂળભૂત લક્ષણો:
સ્ફટિકમય બંધારણ: દરેક ખનીજને ચોક્કસ આંતરિક અણુરચના અને સ્ફટિકમય સ્વરૂપ હોય છે.
ઘનતા: ઘનતા એટલે ખનીજનું ભારેપણું. દરેક ખનીજ પોતાની ચોક્કસ વિશિષ્ટ ઘનતા ધરાવે છે.
નક્કરતા (કઠિનતા): ખનીજ પર ઘસરકો કરવામાં આવે ત્યારે તે પ્રતિકાર કરવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે. કઠિનતા માપવા માટે 1 થી 10 ના ક્રમાંક આપવામાં આવ્યા છે (દા.ત., સૌથી નરમ ખનીજ ટાલ્ક - ક્રમાંક 1 અને સૌથી કઠણ ખનીજ હીરો - ક્રમાંક 10).
ચમક: ખનીજની સપાટી પરથી સૂર્યપ્રકાશ પરાવર્તિત થવાના આધારે તેની ચમક (ધાત્વિક કે અધાત્વિક) નક્કી થાય છે.
રંગ: ખનીજમાં રહેલી અશુદ્ધિઓ અને રાસાયણિક તત્ત્વોના આધારે તેના રંગ ઘેરા કે ઝાંખા હોય છે.
જમીન નિર્માણ-ક્રિયા: સૂર્યપ્રકાશ, તાપમાન, વરસાદ, હિમ અને પવન જેવાં આબોહવાના બળોના કારણે તળ ખડકોનું ખવાણ (વિદારણ) થાય છે. આ ખવાણથી બનેલા ખનીજ દ્રવ્યોમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીજ અવશેષો સડવાથી બનતા જૈવિક દ્રવ્યો (હ્યુમસ), હવા અને પાણી ભળવાની ક્રિયાથી જમીન બને છે.
જમીનના મુખ્ય ચાર ભૌતિક લક્ષણો:
રંગ: ખનીજ તત્ત્વો અને ઉત્પત્તિના આધારે રંગ નક્કી થાય છે. ઘેરા રંગની જમીનમાં જૈવિક દ્રવ્યો અને રાતા/પીળા રંગની જમીનમાં લોહતત્ત્વ વધુ હોય છે.
કણરચના: જમીનમાં રહેલા રેતી અને માટીના કણોનું પ્રમાણ. માટીના કણો સૂક્ષ્મ હોવાથી તેમાં ભેજસંગ્રહ ક્ષમતા અને ફળદ્રુપતા વધુ હોય છે.
કણોની ગોઠવણી: જમીનકણોની પરસ્પર ગોઠવણીથી તેની છિદ્રાળુતા નક્કી થાય છે, જે જમીનમાં હવા, પાણી અને મૂળના પ્રવેશ માટે જરૂરી છે.
સ્તરરચના (જમીનનું પાર્શ્વચિત્ર):
A-સ્તર: સૌથી ઉપરનું માટીનું સ્તર, જૈવિક દ્રવ્યોથી સભર અને સૌથી વધુ ફળદ્રુપ.
B-સ્તર (ઉપસ્તર): રેતી અને માટીના કણો ધરાવતું સ્તર, જૈવિક દ્રવ્યો અલ્પ હોય છે.
C-સ્તર: કાંકરા, નાના ખડકના ટુકડા ધરાવતું ઓછું ફળદ્રુપ સ્તર.
D-સ્તર: સૌથી નીચલું સ્તર, જે નક્કર તળ ખડકોનું બનેલું હોય છે. (C અને D સ્તર વાસ્તવિક જમીનમાં ગણાતા નથી).
ખડકોના નિર્માણ-પ્રક્રિયાના આધારે ત્રણ પ્રકાર પડે છે:
આગ્નેય ખડક
પ્રસ્તર ખડક
રૂપાંતરિત ખડક
આગ્નેય ખડકોના મુખ્ય બે પેટા-વિભાગો પડે છે:
આંતરિક આગ્નેય ખડક: (અંતઃસ્થ/પાતાલીય અને મધ્યસ્થ ખડકો)
બાહ્ય આગ્નેય ખડક: (જ્વાળામુખીય ખડકો)
જમીનના પાર્શ્વચિત્રમાં મુખ્ય ચાર સ્તર છે:
A-સ્તર (પ્રથમ માટી સ્તર / જૈવિક સ્તર)
B-સ્તર (ઉપસ્તર - રેતી અને માટી)
C-સ્તર (અપક્ષયિત સ્તર - કાંકરા અને નાના ખડકો)
D-સ્તર (તળ ખડકો)
જમીન નિર્માણ-પ્રક્રિયા અનુસાર જમીનના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:
સ્વસ્થાનીય જમીન: પોતાના તળ ખડકોના ખવાણ પછી એ જ સ્થાને ટકી રહેતી જમીન.
સ્થળાંતરિત જમીન: નદી, પવન કે હિમનદી જેવા બળોથી ઘસડાઈને બીજા સ્થળે પથરાઈને બનતી કાંપની ફળદ્રુપ જમીન.
ખનીજના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો છે:
ધાત્વિક ખનીજ (લોખંડ, સોનું)
અધાત્વિક ખનીજ (પોટાશ, સલ્ફર)
ઊર્જા ખનીજ (કોલસો, ખનીજતેલ)