ધોરણ 12 | విષય: Account1
જે પ્રમાણમાં જૂના ભાગીદાર અથવા ભાગીદારો ભાગીદારોના નવા ભાગીદારની તરફેણમાં પોતાનો ભાગનો ત્યાગ કરે છે તેને ત્યાગ અથવા ત્યાગના પ્રમાણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પેઢીના દરેક જૂના ભાગીદારના જૂના નફાના ભાગ અને નવા નફાના ભાગ વચ્ચેનો તફાવત કાઢીને તેની ગણતરી કરવામાં આવે છે.
દૃષ્ટાંત – A અને B 3:2 ના પ્રમાણમાં નફો વહેંચતા ભાગીદારો છે. સી ભાગીદારીમાં દાખલ છે. A, B અને C વચ્ચે નફો વહેંચણીનો નવો પ્રમાણ 5:3:2 છે. ત્યાગનું પ્રમાણ શોધો.
ઉકેલ:-
ત્યાગ = જૂનો ભાગ − નવો ભાગ
A નો જૂનો ભાગ=35 ; A નો નવો ભાગ=510 અને તેથી, A એ કરેલ ત્યાગ=35−510=6−510=110
ભાગીદારી પેઢીના પુનર્ગઠન વખતે, ચાલુ ભાગીદારોના નફા-નુકસાનના પ્રમાણમાં ફેરફાર થાય ત્યારે જે ભાગીદારના નફાના ભાગમાં વધારો થાય છે, તેને લાભ થયો તેમ કહેવાય. જે પ્રમાણમાં ભાગીદારો નફામાં લાભ મેળવે તેને લાભનું પ્રમાણ (Gain Ratio) કહે છે.
સૂત્ર: $\text{લાભ} = \text{નવો ભાગ} - \text{જૂનો ભાગ}$
ઉદાહરણ: ધારો કે A, B અને C એક પેઢીના 3:2:1 ના પ્રમાણમાં નફો વહેંચતા ભાગીદારો છે. તેઓએ ભવિષ્યમાં નફો 1:1:1 ના પ્રમાણમાં વહેંચવાનું નક્કી કર્યું.
જૂનું પ્રમાણ: $A = \frac{3}{6}, B = \frac{2}{6}, C = \frac{1}{6}$
નવું પ્રમાણ: $A = \frac{1}{3}, B = \frac{1}{3}, C = \frac{1}{3}$ (અથવા $\frac{2}{6}, \frac{2}{6}, \frac{2}{6}$)
$A \text{ નો લાભ} = \frac{2}{6} - \frac{3}{6} = -\frac{1}{6}$ (ત્યાગ)
$B \text{ નો લાભ} = \frac{2}{6} - \frac{2}{6} = 0$ (કોઈ ફેરફાર નહીં)
$C \text{ નો લાભ} = \frac{2}{6} - \frac{1}{6} = +\frac{1}{6}$ (લાભ)
આમ, C ને $\frac{1}{6}$ ભાગનો લાભ મળે છે.
ભાગીદારી પેઢીનું પુનર્ગઠન થાય ત્યારે પેઢીની મિલકતો અને દેવાંની વર્તમાન બજાર કિંમત નક્કી કરવામાં આવે છે. ચોપડે દર્શાવેલ કિંમત અને પુનઃમૂલ્યાંકન બાદની કિંમત વચ્ચેનો તફાવત શોધવાની અને તેની ચોપડે નોંધ કરવાની પ્રક્રિયાને મિલકતો અને દેવાંનું પુનઃમૂલ્યાંકન કહે છે.
પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતાનો નમૂનો (નફા-નુકસાન હવાલા ખાતું):
| ઉધાર | જમા | ||
| વિગત | રકમ (₹) | વિગત | રકમ (₹) |
| મિલકતોની કિંમતમાં ઘટાડો | xxx | મિલકતોની કિંમતમાં વધારો | xxx |
| દેવાંની કિંમતમાં વધારો | xxx | દેવાંની કિંમતમાં ઘટાડો | xxx |
| નહિ નોંધાયેલ દેવાં | xxx | નહિ નોંધાયેલ મિલકતો | xxx |
| પુનઃમૂલ્યાંકન નફો (ભાગીદારોના મૂડી ખાતે જૂના પ્રમાણમાં) | xxx | પુનઃમૂલ્યાંકન ખોટ (ભાગીદારોના મૂડી ખાતે જૂના પ્રમાણમાં) | xxx |
| કુલ | xxx | કુલ |
(અ) મિલકતોની કિંમતમાં વધારો અને ઘટાડો થાય ત્યારે:
મિલકતની કિંમતમાં વધારો થાય ત્યારે: મિલકત ખાતે ઉધાર તે પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતે જમા
મિલકતની કિંમતમાં ઘટાડો થાય ત્યારે: પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતે ઉધાર તે મિલકત ખાતે જમા
(બ) દેવાંની કિંમતમાં વધારો અને ઘટાડો થાય ત્યારે:
દેવાંની કિંમતમાં વધારો થાય ત્યારે: પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતે ઉધાર તે દેવાં ખાતે જમા
દેવાંની કિંમતમાં ઘટાડો થાય ત્યારે: દેવાં ખાતે ઉધાર તે પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતે જમા
સામાન્ય અનામત, અનામત ભંડોળ કે એકત્રિત નફો પેઢીના જૂના ભાગીદારોનો હોવાથી પુનર્ગઠન વખતે તે જૂના ભાગીદારો વચ્ચે જૂના નફા-નુકસાનના પ્રમાણમાં વહેંચવામાં આવે છે:
સામાન્ય અનામત ખાતે ઉધાર અનામત ભંડોળ ખાતે ઉધાર નફા-નુકસાન ખાતાની જમા બાકી ખાતે ઉધાર તે ભાગીદારોનાં મૂડી / ચાલુ ખાતે (જૂના પ્રમાણમાં) જમા
(આપેલ ચોપડે કિંમત અને પુનઃમૂલ્યાંકન કિંમત મુજબની ગણતરી આધારિત આમનોંધો)
યંત્રો (ચોપડે કિંમત ₹ 1,00,000, પુનઃમૂલ્યાંકન કિંમત ₹ 80,000 - ઘટાડો ₹ 20,000): પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતે ઉધાર ₹ 20,000 તે યંત્રો ખાતે જમા ₹ 20,000
જમીન (ચોપડે કિંમત ₹ 3,00,000, પુનઃમૂલ્યાંકન કિંમત ₹ 5,00,000 - વધારો ₹ 2,00,000): જમીન ખાતે ઉધાર ₹ 2,00,000 તે પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતે જમા ₹ 2,00,000
લેણદારો (ચોપડે કિંમત ₹ 1,00,000, પુનઃમૂલ્યાંકન કિંમત ₹ 95,000 - ઘટાડો ₹ 5,000): લેણદારો ખાતે ઉધાર ₹ 5,000 તે પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતે જમા ₹ 5,000
ચૂકવવાના બાકી ખર્ચા (₹ 3,000): પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતે ઉધાર ₹ 3,000 તે ચૂકવવાના બાકી ખર્ચા ખાતે જમા ₹ 3,000
મળવાની બાકી આવક (₹ 2,000): મળવાની બાકી આવક ખાતે ઉધાર ₹ 2,000 તે પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતે જમા ₹ 2,000
| મુદ્દો | ત્યાગનું પ્રમાણ (Sacrifice Ratio) | લાભનું પ્રમાણ (Gain Ratio) |
|---|---|---|
| અર્થ | પુનર્ગઠન વખતે જૂના ભાગીદારોએ પોતાના નફાનો જેટલો ભાગ અન્ય ભાગીદારોનીફેવરમાં જતા કર્યો હોય તે દર્શાવતું પ્રમાણ. | પુનર્ગઠન વખતે ચાલુ ભાગીદારોના નફાના ભાગમાં જેટલો વધારો થાય તે દર્શાવતું પ્રમાણ. |
| સૂત્ર | ત્યાગ=જૂનો ભાગ−નવો ભાગ | લાભ=નવો ભાગ−જૂનો ભાગ |
| હેતુ | નવા કે ચાલુ ભાગીદારે જૂના ભાગીદારને પાઘડીની રકમ ચૂકવવાની હોય ત્યારે ત્યાગનું પ્રમાણ વપરાય છે. | ચાલુ ભાગીદારે અન્ય ભાગીદારનો ભાગ ખરીદ્યો હોય ત્યારે પાઘડીની રકમ વહેંચવા માટે લાભનું પ્રમાણ વપરાય છે. |
| ક્યારે ઉદ્ભવે | સામાન્ય રીતે ભાગીદારના પ્રવેશ વખતે અથવા પુનર્ગઠન વખતે. | સામાન્ય રીતે ભાગીદારની નિવૃત્તિ વખતે, મૃત્યુ વખતે અથવા પુનર્ગઠન વખતે. |
જૂનું પ્રમાણ (અર અને અકબર): સરખે હિસ્સે એટલે કે $1:1$ (અર્થાત્ $\frac{1}{2}$ અને $\frac{1}{2}$)
નવું પ્રમાણ: $3:2$ (અર્થાત્ $\frac{3}{5}$ અને $\frac{2}{5}$)
ત્યાગનું સૂત્ર: $\text{ત્યાગ} = \text{જૂનો ભાગ} - \text{નવો ભાગ}$
ગણતરી:
અરનો ત્યાગ:
અકબરનો ત્યાગ:
જવાબ: અકબરે $\frac{1}{10}$ ભાગનો ત્યાગ કર્યો છે, જ્યારે અરને $\frac{1}{10}$ ભાગનો લાભ થયો છે.
જૂનું પ્રમાણ (કોમલ, કૃપા, કરિશ્મા): $3:2:1$ (કુલ = 6) $\rightarrow \frac{3}{6}, \frac{2}{6}, \frac{1}{6}$
નવું પ્રમાણ: $5:3:2$ (કુલ = 10) $\rightarrow \frac{5}{10}, \frac{3}{10}, \frac{2}{10}$
ત્યાગનું સૂત્ર: $\text{ત્યાગ} = \text{જૂનો ભાગ} - \text{નવો ભાગ}$
ગણતરી:
કોમલનો ત્યાગ:
કૃપાનો ત્યાગ:
કરિશ્માનો ત્યાગ:
જવાબ: કૃપાએ $\frac{1}{30}$ ભાગનો ત્યાગ કર્યો છે અને કરિશ્માને $\frac{1}{30}$ ભાગનો લાભ થયો છે (કોમલના ભાગમાં કોઈ ફેરફાર નથી).
જૂનું પ્રમાણ (સચિન, રાહુલ, રોહિત): $1:2:2$ (કુલ = 5) $\rightarrow \frac{1}{5}, \frac{2}{5}, \frac{2}{5}$
નવું પ્રમાણ: $3:2:1$ (કુલ = 6) $\rightarrow \frac{3}{6}, \frac{2}{6}, \frac{1}{6}$
ત્યાગનું સૂત્ર: $\text{ત્યાગ} = \text{જૂનો ભાગ} - \text{નવો ભાગ}$
ગણતરી:
સચિનનો ત્યાગ:
રાહુલનો ત્યાગ:
રોહિતનો ત્યાગ:
જવાબ: રાહુલે $\frac{2}{30}$ અને રોહિતે $\frac{7}{30}$ ભાગનો ત્યાગ કર્યો છે, જ્યારે સચિનને $\frac{9}{30}$ ભાગનો લાભ થયો છે.
જૂનું પ્રમાણ (દીપક, નિલેષ, પ્રતીક): $1:2:3$ (કુલ = 6) $\rightarrow \frac{1}{6}, \frac{2}{6}, \frac{3}{6}$
નવું પ્રમાણ: $2:2:1$ (કુલ = 5) $\rightarrow \frac{2}{5}, \frac{2}{5}, \frac{1}{5}$
લાભનું સૂત્ર: $\text{લાભ} = \text{નવો ભાગ} - \text{જૂનો ભાગ}$
ગણતરી:
દીપકનો લાભ:
નિલેષનો લાભ:
પ્રતીકનો લાભ:
જવાબ: દીપકને $\frac{7}{30}$ અને નિલેષને᱒ $\frac{2}{30}$ ભાગનો લાભ મળ્યો છે, જ્યારે પ્રતીકે $\frac{9}{30}$ ભાગનો ત્યાગ કર્યો છે.
જૂનું પ્રમાણ (રાજુ, હસુ, સંજુ): $5:4:3$ (કુલ = 12) $\rightarrow \frac{5}{12}, \frac{4}{12}, \frac{3}{12}$
નવું પ્રમાણ: $2:2:1$ (કુલ = 5) $\rightarrow \frac{2}{5}, \frac{2}{5}, \frac{1}{5}$
લાભનું સૂત્ર: $\text{લાભ} = \text{નવો ભાગ} - \text{જૂનો ભાગ}$
ગણતરી:
રાજુનો લાભ:
હસુનો લાભ:
સંજુનો લાભ:
જવાબ: હસુને $\frac{4}{60}$ ભાગનો લાભ મળ્યો છે, જ્યારે રાજુએ $\frac{1}{60}$ અને સંજુએ $\frac{3}{60}$ ભાગનો ત્યાગ કર્યો છે.
જૂનું પ્રમાણ (પ્રવીણ, મહેન્દ્ર, અરવિંદ): $5:2:2$ (કુલ = 9) $\rightarrow \frac{5}{9}, \frac{2}{9}, \frac{2}{9}$
નવું પ્રમાણ: (પાઠ્યપુસ્તકના પ્રમાણ મુજબ) અનુક્રમે $\frac{2}{9}, \frac{3}{9}, \frac{4}{9}$
ત્યાગ/લાભના સૂત્રો:
$\text{ત્યાગ} = \text{જૂનો ભાગ} - \text{નવો ભાગ}$
$\text{લાભ} = \text{નવો ભાગ} - \text{જૂનો ભાગ}$
ગણતરી:
પ્રવીણ:
મહેન્દ્ર:
અરવિંદ:
જવાબ: પ્રવીણે $\frac{3}{9}$ ભાગનો ત્યાગ કર્યો છે, જ્યારે મહેન્દ્રને $\frac{1}{9}$ અને અરવિંદને $\frac{2}{9}$ ભાગનો લાભ થયો છે.
પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતાનો કુલ પરિણામ: તમામ હવાલાઓ (જમીન-મકાન વધારો, યંત્રો/રોકાણો/સ્ટૉક ઘટાડો, ઘાલખાધ અનામત, લેણદારોનો ઘટાડો, ચૂકવવાના બાકી ખર્ચા અને મળવાની બાકી આવક) ની અસર આપતા અંતે પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતાની ઉધાર બાકી એટલે કે પુનઃમૂલ્યાંકન ખોટ ₹ 24,000 આવે છે.
ખોટની વહેંચણી: આ ખોટ રાજેશ, પુષ્પા અને પ્રતિભા વચ્ચે તેમના જૂના પ્રમાણ ($2:3:1$) મુજબ અનુક્રમે ₹ 8,000, ₹ 12,000 અને ₹ 4,000 લેખે મૂડી ખાતે ઉધારવામાં આવે છે.
આમનોંધ અને ખાતું: પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતાની તમામ અસરોની આમનોંધો બનાવી પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતું તૈયાર કરવામાં આવે છે.
પ્રમાણ: જૂનું પ્રમાણ $5:3:2$ અને નવું પ્રમાણ $3:2:1$
પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતું: જમીન-મકાન વધારો (જમા), ફર્નિચર/યંત્રો/સ્ટૉક/દેવાદાર અનામત ઘટાડો તથા બૅન્ક લોન પર બાકી વ્યાજ (ઉધાર) ની ગણતરી કરતા ચોખ્ખો પુનઃમૂલ્યાંકન નફો/ખોટ આવે છે જેને જૂના પ્રમાણમાં વહેંચાય છે.
પાકું સરવૈયું: પુનઃમૂલ્યાંકન બાદની મિલકતો અને દેવાંની નવી કિંમતો તથા ભાગીદારોના મૂડી/ચાલુ ખાતાની નવી બાકીઓ દર્શાવીને નવું પાકું સરવૈયું બનાવવામાં આવે છે.
અલય અને સંકેત વચ્ચે જૂનું પ્રમાણ $2:1$ અને નવું પ્રમાણ $1:1$ છે. એકત્રિત નફા/ખોટ અને અનાભંડોળની વહેંચણીની આમનોંધો નીચે મુજબ છે:
નફા-નુકસાન ખાતાની ઉધાર બાકી (ખોટ) ની વહેંચણી માટે: અલયનાં મૂડી/ચાલુ ખાતે ઉધાર - ₹ 12,000 સંકેતનાં મૂડી/ચાલુ ખાતે ઉધાર - ₹ 6,000 તે નફા-નુકસાન ખાતે જમા - ₹ 18,000 (જૂના પ્રમાણ 2:1 મુજબ વહેંચણી)
અનામત ભંડોળની વહેંચણી માટે: અનામત ભંડોળ ખાતે ઉધાર - ₹ 27,000 તે અલયનાં મૂડી/ચાલુ ખાતે જમા - ₹ 18,000 તે સંકેતનાં મૂડી/ચાલુ ખાતે જમા - ₹ 9,000
કારીગર અકસ્માત વળતર ભંડોળ (દાવો બાદ કર્યા પછીની રકમ ₹ 21,000 - ₹ 6,000 = ₹ 15,000 ની વહેંચણી): કારીગર અકસ્માત વળતર ભંડોળ ખાતે ઉધાર - ₹ 15,000 તે અલયનાં મૂડી/ચાલુ ખાતે જમા - ₹ 10,000 તે સંકેતનાં મૂડી/ચાલુ ખાતે જમા - ₹ 5,000 (દવાસાની રકમ ₹ 6,000 નવા પાકા સરવૈયામાં દેવા બાજુ દર્શાવાશે)
નોંધ: કારીગર નફા ભાગ ભંડોળ (₹ 33,000) એ પેઢીનું દેવું હોવાથી તેની વહેંચણી થતી નથી, તે નવા પાકા સરવૈયામાં મૂડી-દેવા બાજુ દર્શાવાશે.
સાજન અને નિર્મીનું જૂનું પ્રમાણ 5:3 અને નવું પ્રમાણ 1:1 છે.
સામાન્ય અનામત અને નફા-નુકસાન ખાતાની બાકી જૂના ભાગીદારો વચ્ચે 5:3 ના પ્રમાણમાં મૂડી ખાતે જમા થાય છે.
મિલકતો અને દેવાંના પુનઃમૂલ્યાંકનના હવાલાઓ (જમીન-મકાન વધારો, યંત્રો/ફર્નિચર ઘટાડો, રોકાણો બજારકિંમતે વગેરે) ની અસર પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતામાં આપી નફો કે ખોટ શોધી ભાગીદારોના મૂડી ખાતે લઈ જવાય છે.
અંતે પુનઃમૂલ્યાંકન બાદનું નવું પાકું સરવૈયું તૈયાર કરવામાં આવે છે.
દત્તુ, દયા અને તારકનું જૂનું પ્રમાણ 4:3:2 અને નવું પ્રમાણ 1:1:1 છે.
પ્રશ્નમાં પુનઃમૂલ્યાંકન ખાતું તૈયાર આપેલું છે જેમાં કુલ ખોટ ₹ 40,500 આવે છે જે દત્તુ (₹ 18,000), દયા (₹ 13,500) અને તારક (₹ 9,000) વચ્ચે જૂના પ્રમાણમાં વહેંચાયેલ છે.
આના