ધોરણ 12 | విષય: BA
૧. ધંધાકીય એકમના મુખ્ય અને ગૌણ હેતુઓ નક્કી કરવા.
૨. ધંધાકીય એકમના મુખ્ય વહીવટી અધિકારી અને ઉચ્ચ અધિકારીઓની નિમણૂક કરવી અને તેમને સત્તા તથા જવાબદારીની વહેંચણી કરવી.
બજારસંચાલનના મુખ્ય ચાર તત્ત્વો છે (જેને 4 Ps કહે છે):
૧. પેદાશ અથવા પેદાશ મિશ્ર (Product)
૨. કિંમત (Price)
૩. વિતરણ (Place/Distribution)
૪. અભિવૃદ્ધિ (Promotion)
કર્મચારી વ્યવસ્થા એટલે યોગ્ય જગ્યાએ, યોગ્ય સમયે, યોગ્ય સંખ્યામાં, યોગ્ય લાયકાત ધરાવતા કર્મચારીઓની ભરતી, પસંદગી, તાલીમ, બદલી, બઢતી, નિવૃત્તિ અને તેમના કલ્યાણકારી કાર્યો સાથે સંબંધ ધરાવતી પ્રવૃત્તિ. ડો. જ્યોર્જ ટેરીના મતે, કર્મચારી વ્યવસ્થાનો ઉદ્દેશ સંતોષકારક અને સંતુષ્ટ કર્મચારી દળ ઊભું કરવાનો, જાળવી રાખવાનો અને વિકસાવવાનો છે.
૧. દરેક ક્ષેત્રમાં જરૂરી: સંચાલન માત્ર ધંધામાં જ નહીં, પરંતુ સામાજિક, ધાર્મિક, રાજકીય અને શિક્ષણ જેવા દરેક ક્ષેત્રમાં જરૂરી છે.
૨. સાધનોનો ઇષ્ટતમ ઉપયોગ: જમીન, મૂડી, કાચો માલ, કર્મચારીઓ અને યંત્રોનો બગાડ અટકાવી મહત્તમ ઉપયોગ શક્ય બનાવે છે.
૩. ધ્યેય સિદ્ધિ: એકમના નક્કી કરેલા લક્ષ્યાંકોને કાર્યક્ષમ રીતે પાર પાડવા માટે સંચાલન અનિવાર્ય છે.
૪. ધંધાની સફળતા માટે ઉપયોગી: કાર્યદક્ષ સંચાલનથી ખોટ કરતા એકમો પણ નફો કમાતા થઈ શકે છે.
૫. રોજગારીની તકોમાં વધારો: કંપનીના વિકાસથી નવી રોજગારી ઊભી થાય છે.
૬. નફામાં વૃદ્ધિ, સામાજિક લાભ અને રાષ્ટ્રીય હેતુ: સંચાલનથી સમાજની સમૃદ્ધિ વધે છે અને રાષ્ટ્રીય સંપત્તિનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ થાય છે.
સંચાલનને વ્યવસાય તરીકે નીચેના લક્ષણો આધારે સમજી શકાય:
૧. વિશિષ્ટ પ્રકારના જ્ઞાનની જરૂર: જેમ વકીલ માટે LL.B. ની જરૂર છે, તેમ સંચાલન માટે B.B.A. કે M.B.A. ની પદવી મેળવવી પડે છે.
૨. જ્ઞાનમાં વૃદ્ધિ અને સંશોધન: અનુભવ અને તાલીમ દ્વારા સંચાલકીય જ્ઞાનમાં સંશોધનો થાય છે.
૩. વ્યવસાયી મંડળો: ભારતમાં I.I.M. (Indian Institute of Management) જેવી સંસ્થાઓ સંચાલનનું શિક્ષણ અને તાલીમ આપે છે.
૪. આચારસંહિતાનું પાલન: વ્યવસાયી મંડળોએ ઘડેલી નીતિ-નિયમોનું સંચાલકોએ પાલન કરવું પડે છે.
૫. નૈતિક જવાબદારી: સંચાલકો પોતાની કામગીરી પ્રત્યે નિષ્ઠાવાન રહી નૈતિક જવાબદારી અદા કરે છે.
૧. ધંધાકીય એકમના મુખ્ય અને ગૌણ હેતુઓ નક્કી કરવા.
૨. C.E.O. અને ઉચ્ચ અધિકારીઓની નિમણૂક કરવી અને તેમને સત્તા-જવાબદારી સોંપવી.
૩. વિવિધ વિભાગોએ તૈયાર કરેલા અંદાજપત્રો મંજૂર કરવા.
૪. ધારાકીય જોગવાઈઓનું પાલન કરવું અને હિતધારકોના હિતોની જાળવણી કરવી.
૫. લાંબા ગાળાનું આયોજન કરી વ્યૂહાત્મક નિર્ણયો લેવા અને નફાની વહેંચણી/ડિવિડન્ડ અંગે નિર્ણયો કરવા.
| ક્રમ | મુદ્દો | ઉચ્ચ સપાટી | મધ્ય સપાટી | તળ સપાટી |
|---|---|---|---|---|
| ૧ | સંચાલન અને વહીવટ | સંચાલન વધુ, વહીવટ ઓછો. | સંચાલન ઓછું, વહીવટ વધુ. | સંચાલન ખૂબ ઓછું, વહીવટ સૌથી વધુ. |
| ૨ | સમાવેશ | સંચાલક મંડળ, M.D., G.M. | ખાતાવાર વિભાગીય અધિકારીઓ. | નિરીક્ષકો, જોબર, ફોરમેન. |
| ૩ | સત્તા અને જવાબદારી | બંનેનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. | સત્તા પ્રમાણમાં ઓછી, જવાબદારી વિભાગ પૂરતી. | સત્તા ખૂબ ઓછી, જવાબદારી અમુક પેટા વિભાગ પૂરતી. |
| ૪ | કર્મચારીઓની સંખ્યા | કર્મચારીઓની સંખ્યા ઓછી હોય છે. | ઉચ્ચ સપાટી કરતાં વધુ હોય છે. | કર્મચારીઓની સંખ્યા ખૂબ વધારે હોય છે. |
| ૫ | નિર્ણયો અને જોખમ | નિર્ણયો વધારે જોખમી અને દૂરોગામી. | પ્રમાણમાં ઓછા જોખમી. | ખૂબ જ ઓછા જોખમી. |
૧. સંકલનથી આયોજન, વ્યવસ્થાતંત્ર, દોરવણી, અંકુશ જેવા સંચાલનના કાર્યો અસરકારક બને છે.
૨. એકમનું કોઈ કામ કરવાનો રહી જતું નથી કે બેવડાતું નથી.
૩. એકમના જુદા જુદા વિભાગો વચ્ચે સંવાદિતા જળવાઈ રહે છે.
૪. વિવિધ વિભાગોના કાર્યો વચ્ચે ક્રમ અને સમયની સમતુલા જળવાય છે.
૫. સંકલનને લીધે એકમના સાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ શક્ય બને છે અને નક્કી કરેલા હેતુઓ સિદ્ધ થાય છે.
૧. કર્મચારીઓની કાર્યક્ષમતા અને જુસ્સામાં વધારો થાય છે.
૨. એકમની નફાકારકતા અને પ્રતિષ્ઠામાં વધારો થાય છે.
૩. ઉત્પાદિત વસ્તુ કે સેવાની ગુણવત્તાના ઊંચા ધોરણો જળવાય છે.
૪. કર્મચારીઓમાં જૂથ ભાવનાનો વિકાસ થાય છે.
૫. કર્મચારી ફેરબદલી દરમાં ઘટાડો થાય છે, પૂરતો કાર્યસંતોષ મળે છે અને ઔદ્યોગિક શાંતિનું વાતાવરણ ઊભું થાય છે.
૧. નાણાંની જરૂરિયાતો અંદાજવી અને સમયની દૃષ્ટિએ નાણાંનું આયોજન કરવું.
૨. અંદાજપત્ર બનાવવું અને આવકની ફાળવણી કરવી.
૩. મૂડી માળખાનો વિચાર કરવો અને નાણાં પ્રાપ્તિસ્થાનો પસંદ કરવા.
૪. મેળવેલા નાણાંનો યોગ્ય ઉપયોગ થાય તે જોવું અને અંકુશ વ્યવસ્થા ગોઠવવી.
૫. કરવેરાનું આયોજન કરવું અને અસ્ક્યામતો (મિલકતો) ની વ્યવસ્થા કરવી.
અર્થ: સંચાલન એટલે ઓછામાં ઓછા સમયે અને ખર્ચે, ઉપલબ્ધ સાધન-સગવડોનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કરીને એકમના નિર્ધારિત ધ્યેયને સિદ્ધ કરવાનું કાર્ય.
લાક્ષણિકતાઓ (સ્વરૂપ):
૧. સર્વવ્યાપી પ્રવૃત્તિ: સંચાલન માત્ર ધંધામાં જ નહીં પરંતુ સામાજિક, ધાર્મિક, શૈક્ષણિક અને લશ્કરી જેવા દરેક ક્ષેત્રમાં જોવા મળે છે.
૨. હેતુલક્ષી પ્રવૃત્તિ: સંચાલન એ સાધન છે, સાધ્ય નથી. તે અમુક ચોક્કસ ધ્યેયોને સિદ્ધ કરવા માટે કરવામાં આવે છે.
૩. જૂથ પ્રવૃત્તિ: બે કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ સાથે મળીને ધ્યેય સિદ્ધિ માટે કામ કરે ત્યારે સંચાલન જરૂરી બને છે.
૪. સતત ચાલતી પ્રવૃત્તિ: સંચાલન અટકતું નથી; ધ્યેય નિર્ધારણ, ધ્યેય સિદ્ધિ અને પુનઃ ધ્યેય નિર્ધારણનું ચક્ર સતત ચાલતું રહે છે.
૫. માનવીય પ્રવૃત્તિ: સંચાલનમાં માનવી કેન્દ્રસ્થાને છે. તે માણસ દ્વારા અને માણસ માટે થતી પ્રવૃત્તિ છે.
૬. નિર્ણય પ્રક્રિયા: સતત નિર્ણયો લેવા અને તેનો અમલ કરાવવો એ સંચાલકનું મુખ્ય કાર્ય છે.
૭. વિજ્ઞાન, કળા અને વ્યવસાય: સંચાલનને પોતાના સિદ્ધાંતો હોવાથી તે વિજ્ઞાન છે, કામ લેવાની આવડત હોવાથી કળા છે અને વિશિષ્ટ તાલીમની જરૂર હોવાથી વ્યવસાય છે.
આકૃતિ ત્રિકોણ માળખું:
ટોચ: ઉચ્ચ સપાટી સંચાલન (સંચાલક મંડળ, M.D., G.M., C.E.O.)
મધ્ય: મધ્ય સપાટી સંચાલન (વિભાગીય અધિકારીઓ - ઉત્પાદન, વેચાણ, નાણાં, HR)
આધાર/તળ: તળ સપાટી સંચાલન (નિરીક્ષકો, જોબર, ફોરમેન)
તળ સપાટી સંચાલનનાં કાર્યો:
૧. કામદારોના કાર્યોનું નિરીક્ષણ કરવું.
૨. કામદારોમાં શિસ્ત અને જુસ્સો વધે તેવા પ્રયત્નો કરવા.
૩. પોતાના વિભાગના રોજિંદા કાર્યોનું આયોજન કરવું.
૪. કર્મચારીઓને લગતા કાર્યો જેવા કે બદલી, બઢતી, તાલીમ વગેરે કરવા.
૫. યંત્રોની ગોઠવણી (લેઆઉટ), સમારકામ અને જાળવણીના કાર્યો કરવા.
૬. કામદારોને કાચો માલ અને સાધન-સામગ્રી પૂરા પાડવા.
૭. કર્મચારીઓના વાજબી પ્રશ્નોનો યોગ્ય ઉકેલ લાવવો અને અહેવાલો/ફરિયાદો મધ્ય સપાટીએ મોકલવા.
અર્થ: ધંધાકીય એકમના જુદા જુદા વિભાગોમાં કર્મચારીઓ દ્વારા થતા કાર્યો વચ્ચે એકસૂત્રતા કે સુમેળ સાધવાના કાર્યને સંકલન કહે છે.
લાક્ષણિકતાઓ:
૧. આયોજનથી અંકુશ સુધીના સંચાલનના દરેક કાર્યમાં સંકલન જરૂરી છે.
૨. સંકલન એ સંચાલનની દરેક સપાટીએ થતું કાર્ય છે.
૩. સંકલનની સફળતાનો આધાર કાર્યક્ષમ માહિતીસંચાર પર રહેલો છે.
૪. કર્મચારીઓના પરસ્પર સહકાર વગર સંકલન શક્ય નથી.
૫. સંકલન દ્વારા સાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ શક્ય બને છે.
૬. સંકલન એ સંચાલનના દરેક કાર્યમાં સમાયેલું હોવાથી તેને ‘સંચાલનનો આત્મા’ કહે છે.
અર્થ: માલ કે સેવાને ઉત્પાદક પાસેથી ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડવાની પ્રક્રિયાને વિશાળ અર્થમાં માર્કેટિંગ (બજારીય) સંચાલન કહે છે.
કાર્યો (4 Ps):
૧. પેદાશ / પેદાશ મિશ્ર (Product): નવી પેદાશના વિકાસમાં તેના રૂપ, રંગ, કદ, આકાર, પેકિંગ, બ્રાન્ડિંગ અને વેચાણ પછીની સેવાઓ અંગે નિર્ણયો લેવા.
૨. કિંમત (Price): ગ્રાહકને યોગ્ય ગુણવત્તાવાળી વસ્તુ વાજબી કિંમતે મળે તે માટે કિંમત નક્કી કરવી. તેમાં વટાવ નીતિ, શાખ નીતિ અને મધ્યસ્થીઓના કમિશનનો સમાવેશ થાય છે.
૩. વિતરણ (Place): માલ ગ્રાહક સુધી સરળતાથી પહોંચે તે માટે વિતરણ માર્ગો (પોતાની દુકાનો, જથ્થાબંધ/છૂટક વેપારીઓ, એજન્ટો) નક્કી કરવા.
૪. અભિવૃદ્ધિ (Promotion): વેચાણ વધારવા માટે જાહેરાત કરવી, સેલ્સમેન દ્વારા વેચાણ કરવું અને ગ્રાહકો/વેપારીઓ માટે આકર્ષક યોજનાઓ અમલમાં મૂકવી.
અર્થ: ધંધાકીય એકમમાં કામ કરતા કર્મચારીઓનું કૌશલ્ય, જ્ઞાન, બુદ્ધિ, ગમો-અણગમો, વ્યક્તિગત વિકાસ અને જરૂરિયાતોને કંપનીના ઉદ્દેશો સાથે સાંકળી ધંધાને સફળતા અને નફાકારકતાના માર્ગે લઈ જવાની પ્રક્રિયા.
લાક્ષણિકતાઓ:
૧. તેમાં કર્મચારીઓની ભરતી, તાલીમ, બઢતી, દોરવણી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
૨. કર્મચારીઓના વ્યક્તિગત ધ્યેયને કંપનીના ધ્યેય સાથે સાંકળવામાં આવે છે.
૩. મૂળભૂત કાર્ય કર્મચારીઓને એક અમૂલ્ય મિલકત સમજી તેમનું સંચાલન કરવાનું છે.
૪. કર્મચારીઓને તાલીમ આપીને તેમના વિકાસ માટે યોગ્ય કાર્યવાહી કરાય છે.
૫. કર્મચારીઓની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરી યોગ્ય સ્થાન નિશ્ચિત કરાય છે.
૬. કુશળ કર્મચારીઓ કંપની છોડીને ન જાય તે માટે ફેરબદલી દર ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
૭. કર્મચારીઓને યોગ્ય કાર્ય-વાતાવરણ પૂરું પાડી તેમનો જુસ્સો અને કાર્યક્ષમતા વધારાય છે.
અર્થ: કુદરતમાંથી પ્રાપ્ત થતા કાચા માલસામાન ઉપર માનવ પ્રયાસો દ્વારા વપરાશયોગ્ય વસ્તુઓ બનાવવી એટલે ઉત્પાદન. ઉત્પાદનનું આયોજન કરવાની, કાર્યક્રમ નક્કી કરવાની, સંકલન સાધવાની, દોરવણી આપવાની અને અંકુશ રાખવાની પ્રક્રિયા એટલે ઉત્પાદન સંચાલન.
મુખ્ય કાર્યો:
૧. ઉત્પાદન આયોજન કરવું.
૨. ઉત્પાદન સંશોધન કરવું.
૩. વસ્તુ વિકાસ અને પેદાશ મિશ્રની પસંદગી કરવી.
૪. ટેકનોલોજી તેમજ યંત્રોની પસંદગી કરવી.
૫. ધંધાના સ્થાનની પસંદગી અને વિન્યાસ (લેઆઉટ)નો નિર્ણય કરવો.
૬. માલ-સામગ્રી અને અન્ય ઉત્પાદન જરૂરિયાતોનો અંદાજ મેળવવો.
૭. ઉત્પાદન અંકુશ અને ગુણવત્તા અંકુશ જાળવવો.
૮. ખર્ચ/પડતર અંકુશ રાખવો અને ઉત્પાદકતા વધારવી.
૯. ઉત્પાદનમાં વૈવિધ્યકરણ અને સરલીકરણ દાખલ કરવું.