ધોરણ 12 | విષય: BA
હેનરી ફેયોલે ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓને નીચેના 6 ભાગમાં વહેંચી છે:
ટેક્નિકલ પ્રવૃત્તિઓ
વાણિજ્ય પ્રવૃત્તિઓ
નાણાકીય પ્રવૃત્તિઓ
સંરક્ષણ પ્રવૃત્તિઓ
હિસાબી પ્રવૃત્તિઓ
સંચાલકીય પ્રવૃત્તિઓ
સંચાલનના સિદ્ધાંતોનું મહત્ત્વ નીચે મુજબના મુદ્દાઓ દ્વારા સમજી શકાય છે:
સંચાલકીય કાર્યક્ષમતામાં વધારો: સંચાલકોને વિવિધ પરિસ્થિતિમાં યોગ્ય માર્ગદર્શન પૂરું પાડીને કાર્યપદ્ધતિ સુધારે છે.
સંસાધનોનો ઇષ્ટતમ ઉપયોગ અને અસરકારક વહીવટ: માનવ અને ભૌતિક સંસાધનોનો ઓછામાં ઓછા ખર્ચે મહત્તમ ઉપયોગ કરી બગાડ અટકાવે છે.
વૈજ્ઞાનિક અને તાર્કિક નિર્ણયો માટે મદદરૂપ: નિર્ણયો હકીકત આધારિત, પક્ષપાત વગરના અને સમયસર લેવામાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવે છે.
બદલાતા જતા ધંધાકીય પર્યાવરણને પહોંચી વળવા: બદલાતી આર્થિક અને સામાજિક પરિસ્થિતિમાં સંચાલકોને માર્ગદર્શન આપે છે.
સામાજિક જવાબદારી અદા કરવા: નફા ઉપરાંત સમાજના વિકાસ અને ઉન્નતિ માટે મદદરૂપ થાય છે.
સંશોધન, તાલીમ અને વિકાસ માટે ઉપયોગી: ભરતી માટે અભિરુચિ કસોટીઓ તેમજ કર્મચારી વિકાસ માટે આ સિદ્ધાંતો પાયારૂપ છે.
સમયગાળો: ઈ.સ. 1960 પછી ધંધાકીય એકમોના બદલાતા સ્વરૂપને કારણે આ આધુનિક વિચારધારાનો ઉદ્ભવ થયો.
વિશેષતા: સંચાલન એક વિશિષ્ટ વ્યાવસાયિક ક્ષેત્ર બન્યું. આ વિચારધારામાં સંચાલનની સાથે મનોવિજ્ઞાન, સમાજશાસ્ત્ર, આંકડાશાસ્ત્ર, ગણિતશાસ્ત્ર અને કમ્પ્યુટર ઇન્ફર્મેશન ટેક્નોલોજી જેવાં વિષયોના ઉપયોગની હિમાયત કરવામાં આવી.
મુખ્ય યોગદાનકર્તાઓ: કુન્તઝ, ઓડોનલ, જ્યૉર્જ આર. ટેરી, પીટર એફ. ડ્રકર, વિલિયમ ઓચી અને સી. કે. પ્રહલાદ જેવા સંચાલનશાસ્ત્રીઓએ આ વિચારધારા વિકસાવવામાં મહત્ત્વનો ફાળો આપ્યો છે.
સંચાલનમાં માનવી કેન્દ્રસ્થાને છે, તેથી તેના સિદ્ધાંતો માનવ વર્તણૂંક પર સીધી અસર જન્માવે છે.
માનવ વર્તણૂંક એ મનોવૈજ્ઞાનિક બાબત હોવાથી સમય અને ટેક્નોલોજી સાથે સતત બદલાતી રહે છે.
સંચાલનના સિદ્ધાંતો લાગુ કરતી વખતે માનવ સ્વભાવ, તેમની પ્રેરણા અને આંતરમાનવીય સંબંધોને ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે.
તેથી સંચાલનના સિદ્ધાંતો જડ નિયમો નથી, પરંતુ માનવ વર્તણૂકને યોગ્ય દિશા આપનારી માર્ગદર્શિકા છે.
ખ્યાલ: સંચાલન એ 'અન્ય વ્યક્તિઓ પાસેથી કામ લેવાની કળા' છે. પ્રો. ઉર્વિકના જણાવ્યા મુજબ, "તમે તમારા માણસોને સાચવો, તમારા માણસો બાકીનું તમારું બધું સાચવી લેશે."
કેન્દ્રબિંદુ: આ વિચારધારા માનવ વર્તન અને માનવ સંબંધો પર ભાર મૂકે છે.
ઘટકો: આમાં અભિપ્રેરણ, નેતૃત્વ, માહિતીસંચાર, આંતરમાનવીય સંબંધો અને ઔદ્યોગિક ઝગડાના નિકાલ જેવા ખ્યાલોનો સમાવેશ થાય છે.
મર્યાદા: આ અભિગમ વધુ પડતો મનોવૈજ્ઞાનિક હોવાથી તેમાં આર્થિક પરિબળોની અવગણના થઈ હોવાનું જણાય છે.
પીટર એફ. ડ્રકર (1909-2005) પ્રખ્યાત સંચાલનશાસ્ત્રી, લેખક અને ચિંતક હતા, જેમને 'આધુનિક સંચાલનના પિતા' કહેવામાં આવે છે.
ધ્યેયલક્ષી સંચાલન (MBO): તેમણે કર્મચારીઓ અને સંચાલકોના ધ્યેયમાં એકસૂત્રતા લાવી ધ્યેયસિદ્ધિ સરળ બનાવવાનો સિદ્ધાંત આપ્યો.
સ્વનિયમનનો સિદ્ધાંત: કર્મચારીઓ સ્વ-શિસ્ત અને નિયંત્રણ દ્વારા શ્રેષ્ઠ કામગીરી કરે તે ખ્યાલ રજૂ કર્યો.
તેમણે માનવસંસાધન સંચાલન (HRM), બજાર સંચાલન અને તણાવ સંચાલન (Stress Management) માં મહત્ત્વનું યોગદાન આપ્યું છે.
વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ: કાર્ય કરવા રૂઢિગત પદ્ધતિનો ત્યાગ કરી વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ દ્વારા શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ અપનાવવી.
આયોજન અને અમલીકરણ: આયોજનનું કામ નિષ્ણાતો કરે અને અમલીકરણનું કામ કામદારો કરે.
કાર્ય-વિશ્લેષણ: સમય, ગતિ અને થાક નિરીક્ષણ દ્વારા ઓછી પડતરે ઝડપી કામ કરવું.
પ્રમાણીકરણ: ઓજારો, સાધનો, સમય અને કામકાજની સ્થિતિનું અગાઉથી પ્રમાણીકરણ કરવું.
વૈજ્ઞાનિક પસંદગી અને તાલીમ: કર્મચારીઓની પસંદગી શિક્ષણ, શક્તિ અને આવડત આધારે કરવી તેમજ સમયાંતરે તાલીમ આપવી.
નાણાંકીય ઉત્તેજન: કુશળ કામદારોને ઉત્તેજક વેતન યોજનાઓ આપવી અને વેતનદર વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસથી નક્કી કરવા.
કરકસર: ઉત્પાદન દરમિયાન પડતર અંદાજ અને પડતર અંકુશ દ્વારા ઓછી પડતર પર ભાર મૂકવો.
માનસિક ક્રાંતિ: માલિકો અને મજૂરો વચ્ચે તનાવ ઘટે અને લક્ષ્ય સિદ્ધ થાય તે માટે માનસિક સંવાદિતા સ્થાપવી.
સમયગાળો: 19મી સદીના અંત સુધીમાં રજૂ થયેલી વિચારધારાઓને પ્રશિષ્ટ વિચારધારા કહે છે.
મુખ્ય પ્રણેતાઓ: ફ્રેડરિક ટેલર, હેનરી ફેયોલ, મેક્સ વેબર, ગીલબર્થ અને હેનરી ગેન્ટ.
મુખ્ય પ્રદાન:
એફ. ડબલ્યુ. ટેલર: વૈજ્ઞાનિક સંચાલનના સિદ્ધાંતો, વિશિષ્ટીકરણ, અને સમય-ગતિ નિરીક્ષણ આપ્યા.
હેનરી ફેયોલ: સંચાલનના 14 સામાન્ય સિદ્ધાંતો અને ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓનું 6 ભાગમાં વર્ગીકરણ કર્યું.
મેક્સ વેબર: અમલદારશાહી (Bureaucracy) નો ખ્યાલ આપ્યો.
મર્યાદાઓ: આ વિચારધારામાં નાણાકીય ઉત્તેજનને વધુ સ્થાન મળ્યું, જ્યારે માનવીય અભિગમ અને અવૈધિક સંબંધોની અવગણના થઈ.
હેનરી ફેયોલે તેમના પુસ્તક 'ઔદ્યોગિક અને સામાન્ય સંચાલન (1916)' માં સંચાલનના 14 સિદ્ધાંતો આપ્યા છે:
શ્રમ વિભાજનનો સિદ્ધાંત: કાર્યક્ષમતા અને વિશિષ્ટીકરણ વધારવા.
સત્તા અને જવાબદારીનો સિદ્ધાંત: સત્તા અને જવાબદારી એક જ સિક્કાની બે બાજુઓ છે.
શિસ્ત અંગેનો સિદ્ધાંત: ન્યાયી કરારો અને યોગ્ય નિરીક્ષણ દ્વારા શિસ્ત સ્થાપવી.
હુકમની એકવાક્યતાનો સિદ્ધાંત: એક કર્મચારીને એક જ ઉપરી અધિકારીનો હુકમ મળવો જોઈએ.
દોરવણીની એકવાક્યતાનો સિદ્ધાંત: એક સમાન ધ્યેય માટે જૂથ પર એક જ અધિકારી હોવો જોઈએ.
સામાન્ય હિતને વધુ અને વ્યક્તિગત હિતને ગૌણ સ્થાન: વ્યક્તિગત હિત કરતાં એકમના હિતને પ્રાધાન્ય.
કર્મચારીઓને યોગ્ય વેતનનો સિદ્ધાંત: વ્યાજબી અને પ્રોત્સાહક વેતન આપવું.
કેન્દ્રીકરણનો સિદ્ધાંત: એકમના કદ મુજબ સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ કે વિકેન્દ્રીકરણ કરવું.
સત્તાની રૈખિક સાંકળનો સિદ્ધાંત: ઉચ્ચથી તળ સપાટી સુધી વણતૂટેલી સાંકળ.
વ્યવસ્થાનો સિદ્ધાંત: માલ-સામાન અને માનવ સંસાધન યોગ્ય સ્થાને હોવા જોઈએ.
સમાનતાનો સિદ્ધાંત: કર્મચારીઓ સાથે ન્યાયી અને વ્યવહારુ વર્તન કરવું.
સ્થિર કર્મચારીગણનો સિદ્ધાંત: મજૂર ફેરબદલી દર ઘટાડવો.
પહેલવૃત્તિનો સિદ્ધાંત: કર્મચારીઓની સ્વતંત્ર વિચારશક્તિને પ્રોત્સાહન આપવું.
જૂથ ભાવનાનો સિદ્ધાંત: માલિકો અને કર્મચારીઓ વચ્ચે સંવાદિતા અને જૂથકાર્ય.
સંચાલનના સિદ્ધાંતો વ્યવહારુ તારણો છે. તેના સ્વરૂપના મુખ્ય 5 મુદ્દાઓ નીચે મુજબ છે:
સાર્વત્રિક સ્વીકૃતિ: મોટા ભાગના તમામ ધંધાકીય અને સામાજિક એકમોમાં જ્યાં સામૂહિક માનવીય પ્રયત્નો થાય છે ત્યાં લાગુ પડે છે.
પરિવર્તનશીલ: સિદ્ધાંતો જડ નથી; સંચાલક પરિસ્થિતિ મુજબ તેમાં ફેરફાર કે સુધારા કરી શકે છે.
સામાન્ય માર્ગદર્શિકા: આ અનુભવોનો નિચોડ છે, ચોક્કસ ચુસ્ત કાયદા નથી. વિષમ સમસ્યાઓમાં તે માર્ગદર્શિકા પૂરી પાડે છે.
માનવ વર્તણૂંક પર આધારિત: સંચાલનના કેન્દ્રમાં માનવી હોવાથી આ સિદ્ધાંતો માનવ મનોવિજ્ઞાન અને વર્તણૂક પર સીધી અસર કરે છે.
આકસ્મિકતા: અનિવાર્ય કે ચોક્કસ આકસ્મિક પરિસ્થિતિમાં આ સિદ્ધાંતોનો યોગ્ય ઉપયોગ કરીને ધ્યેય સિદ્ધિ મેળવી શકાય છે (દા.ત. વાજબી મહેનતાણું નક્કી કરવું).