ધોરણ 12 | విષય: Economics
અર્થ: અસતત અને સ્વયં સ્પષ્ટ માહિતીને ચિત્ર સ્વરૂપે દર્શાવવી એટલે આકૃતિ.
શા માટે દોરાય છે: સામાન્ય પ્રજામાં જાગૃતિ ફેલાવવા, વિજ્ઞાપન કંપનીઓ દ્વારા આકર્ષણ ઊભું કરવા અને રાજ્ય કે સામાજિક સંસ્થાઓ દ્વારા માહિતી સરળતાથી આપવા માટે દોરવામાં આવે છે.
અર્થ: અસ્પષ્ટ કે સતત આવૃત્તિ ધરાવતી માહિતી માટે આંકડાશાસ્ત્રના જ્ઞાનની મદદથી ગ્રાફ પેપર પર દોરાતું ચિત્ર એટલે આલેખ.
શા માટે દોરાય છે: ઉચ્ચ શિક્ષણ, સંશોધનકારો દ્વારા જટિલ આંકડાકીય વલણોનું વિશ્લેષણ કરવા અને અર્થતંત્રના લાંબા ગાળાના પરિવર્તનો સમજવા માટે દોરવામાં આવે છે.
સરકારી સંસ્થાઓ, પ્રયોગશાળાઓ અને સંશોધન કેન્દ્રો સમગ્ર અર્થતંત્રની આંકડાકીય વિગતો એકઠી કરીને તેની CD બજારમાં વેચાણ માટે મૂકે છે.
ઉદાહરણ: વસ્તી-ગણતરીની CD, રાષ્ટ્રીય આવકની CD, NSSO અને CMIE ની CD.
ઉપયોગ: શૈક્ષણિક અને સંશોધન સંસ્થાઓ તેનો ઉપયોગ અભ્યાસ અને સંશોધન માટે કરે છે.
| ક્રમ | તફાવતનો મુદ્દો | આકૃતિ (Diagram) | આલેખ (Graph) |
|---|---|---|---|
| 1 | માહિતીનો પ્રકાર | અવલોકિત માહિતીની આવૃત્તિ અસતત હોય અને માહિતી સ્વયં સ્પષ્ટ હોય ત્યારે દોરવામાં આવે છે. | અવલોકિત માહિતીની આવૃત્તિ સતત હોય અને માહિતી સ્વયં સ્પષ્ટ ન હોય ત્યારે દોરવામાં આવે છે. |
| 2 | આંકડાશાસ્ત્રનું જ્ઞાન | આકૃતિ દોરવા કે સમજવા માટે આંકડાશાસ્ત્રના ઊંડા જ્ઞાનની જરૂરીયાત નથી. | આલેખ દોરવા અને સમજવા માટે આંકડાશાસ્ત્રના જ્ઞાનની જરૂર પડે છે. |
| 3 | સ્કેલ-માપ | આકૃતિ દોરતી વખતે સ્કેલ-માપ લેવાય છે, પરંતુ ચોક્કસ સ્કેલ-માપ વિના પણ તે દોરી શકાય છે. | ચોક્કસ સ્કેલ-માપ વિના આલેખ દોરવો અશક્ય છે. |
| 4 | દોરવાનું માધ્યમ | સામાન્ય કાગળ પર દોરી શકાય છે. | સામાન્ય રીતે ગ્રાફ પેપર (Graph Paper) પર દોરવામાં આવે છે. |
| 5 | ચતુર્થાંશ (Quadrants) | તે દર્શાવવા માટે ચતુર્થાંશની જરૂર પડતી નથી. | X અને Y ધરી દ્વારા બનેલા એક કે તેથી વધુ ચતુર્થાંશ પર આલેખ ફેલાઈ શકે છે. |
| 6 | ઉપયોગ | વિજ્ઞાપન કંપનીઓ (આકર્ષણ માટે), રાજ્ય સરકાર (માહિતી આપવા) અને સામાજિક સંસ્થાઓ (જાગૃતિ ફેલાવવા) કરે છે. | સંશોધનકારો અને ઉચ્ચ શિક્ષણમાં અર્થતંત્રના લાંબા ગાળાના વલણોના અભ્યાસ માટે થાય છે. |
| 7 | ઉદાહરણ | સ્તંભ આકૃતિ, વૃત્તાંશ આકૃતિ, સમય આધારિત રેખા-આકૃતિ. | સામાયિક શ્રેણીના આલેખો, સ્તંભાલેખ (Histogram), આવૃત્તિ બહુકોણ. |
કમ્પ્યૂટરના ભયસ્થાનો:
કમ્પ્યૂટર એક સાધન છે, તે અભ્યાસ કે જ્ઞાનનો વિકલ્પ બની શકે નહીં.
પ્રોગ્રામની પૂરતી જાણકારી ન હોય તો ખોટી આકૃતિ કે સરેરાશ મળી શકે છે.
મટીરિયલ ખોટી જગ્યાએ સેવ થવાથી ડિલીટ થવાનો ભય રહે છે.
ઇન્ટરનેટના ભયસ્થાનો:
ઇન્ટરનેટ પર ખોટી, ભ્રામક અને નકલ કરેલી માહિતી પણ હોય છે.
તે શિક્ષક કે પોતાની તર્કશક્તિનું સ્થાન લઈ શકતું નથી.
જો અનધિકૃત કે ખોટી વેબસાઇટ પરથી માહિતી લેવામાં આવે તો ગેરમાર્ગે દોરવાઈ જવાય છે.
સામાન્ય પ્રજા માટે: અર્થતંત્રના જટિલ ફેરફારો અને નીતિઓ સામાન્ય લોકોને લખાણ દ્વારા સમજવી અઘરી લાગે છે. આકૃતિઓ દ્વારા આવી માહિતી આકર્ષક અને સરળ બને છે, જેથી સામાન્ય પ્રજાનું ધ્યાન દોરાય છે અને તેઓ દેશની આર્થિક પરિસ્થિતિ સમજી શકે છે.
નિષ્ણાતો માટે: અર્થશાસ્ત્રીઓ અને સંશોધનકારો દેશના આર્થિક વલણો, દાયકાઓનો વિકાસ, ગરીબી, બેરોજગારી વગેરેના સતત આંકડાઓને આલેખ દ્વારા રજૂ કરે છે. આલેખ વડે ઊંડાણપૂર્વકનું વિશ્લેષણ અને વિવિધ ક્ષેત્રો વચ્ચેની ચોક્કસ સરખામણી સરળ બને છે.
આકૃતિના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
સમય આધારિત રેખા-આકૃતિ: સ્વતંત્ર ચલ 'X' ધરી પર અને પરતંત્ર ચલ 'Y' ધરી પર દર્શાવાય છે. સમયના સંદર્ભમાં ચલના વલણો (જેમ કે વસ્તીવૃદ્ધિ દર, ફુગાવાનો દર) દર્શાવવા આનો ઉપયોગ થાય છે.
સ્તંભ આકૃતિ: કોઈ એક આધાર પર ચલનું મૂલ્ય દર્શાવવા સ્તંભો દોરવામાં આવે છે. તેના મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર છે:
સાદી સ્તંભ આકૃતિ: કોઈ એક પરિબળ પર ચલના એક જ મૂલ્યની સરખામણી માટે.
પાસ-પાસેની સ્તંભ આકૃતિ: એક જ આધાર પર એકથી વધુ વર્ગોના મૂલ્યો દર્શાવવા માટે (જેમ કે સ્ત્રી-પુરુષ સાક્ષરતા).
વિભાજિત સ્તંભ આકૃતિ: જ્યારે સ્તંભના મૂલ્યને એકથી વધુ પેટા-વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે.
વૃત્તાંશ આકૃતિ: વર્તુળના ક્ષેત્રફળ (360∘) ને કુલ સમષ્ટિ માનીને માહિતીના ટકાવારી હિસ્સાને અંશમાં ફેરવીને દર્શાવતી આકૃતિ.
અન્ય પ્રકારો: ચિત્રાકૃતિ (Pictogram), વિકિર્ણ આકૃતિ (Scatter diagram) અને વર્તુળ આકૃતિ (Circle diagram).
અર્થશાસ્ત્રના અભ્યાસમાં મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારની ટેક્નોલૉજી ઉપયોગી છે:
કમ્પ્યૂટર ટેક્નોલૉજી:
અઘરા સિદ્ધાંતો પાવર પોઇન્ટ પ્રેઝન્ટેશન (PPT) દ્વારા રજૂ કરી શકાય છે.
એક્સલ વર્કશીટ (Excel Sheet) ની મદદથી વિશાળ આંકડાકીય માહિતીના સરવાળા, સરેરાશ કે પ્રોસેસિંગ સેકંડોમાં થાય છે.
સ્પષ્ટ સ્કેલ-માપ સાથે આકૃતિઓ દોરી શકાય છે અને અભ્યાસ સામગ્રી ડિજિટલ સ્વરૂપે સાચવી શકાય છે.
ઇન્ટરનેટ ટેક્નોલૉજી:
ઇન્ટરનેટના માધ્યમથી ઓપન એક્સેસ લિંક વડે ટ્યુટોરિયલ, વિડીયો વ્યાખ્યાનો, e-books અને e-journals મેળવી શકાય છે.
RBI, CSO, WHO, IMF જેવી સંસ્થાઓની વેબસાઇટ પરથી અધિકૃત અને વિશ્વસનીય આંકડાઓ પ્રાપ્ત થાય છે.
કમ્પેક્ટ ડિસ્ક (CD / Data CD):
સંશોધન કેન્દ્રો અને સરકાર દ્વારા સમગ્ર અર્થતંત્રના સર્વે (જેમ કે વસ્તી-ગણતરી, રાષ્ટ્રીય આવક) ની CD તૈયાર કરાય છે. સંશોધકો તેનો ઉપયોગ ઊંડાણપૂર્વકના અભ્યાસ માટે કરે છે.