ધોરણ 12 | విષય: Economics
રાષ્ટ્રીય આવકમાં ફાળો: 1951માં રાષ્ટ્રીય આવકમાં ઉદ્યોગોનો ફાળો 16.6% હતો, જે વધીને 2013-14માં 27% થયો છે.
રોજગારી સર્જન: 1951માં ઉદ્યોગક્ષેત્રે 10.6% શ્રમિકો કાર્યરત હતા, જે વધીને 2011-12માં 24.3% થયા છે.
નિકાસ આવક: 2013-14માં દેશની કુલ નિકાસ આવકનો 2/3 ભાગ ઉદ્યોગક્ષેત્ર દ્વારા પ્રાપ્ત થયો હતો, જેનાથી કિંમતી વિદેશી હૂંડિયામણ મળે છે.
ગૃહઉદ્યોગ: કુટુંબના સભ્યો, સાદાં ઓજારો અને નહિવત્ મૂડીરોકાણ. (દા.ત., ખાદી, પાપડ, ખાખરા).
ટચૂકડા ઉદ્યોગ: શ્રમપ્રધાન પદ્ધતિ અને ₹ 25 લાખ સુધીનું મૂડીરોકાણ. (દા.ત., ચામડા કે માટીની કલાત્મક વસ્તુઓ).
નાના પાયાના ઉદ્યોગ: ₹ 25 લાખથી વધુ અને ₹ 5 કરોડથી ઓછું મૂડીરોકાણ. (દા.ત., વપરાશી વસ્તુઓ, સમારકામ).
મધ્યમ પાયાના ઉદ્યોગ: ₹ 5 કરોડથી વધુ અને ₹ 10 કરોડથી ઓછું મૂડીરોકાણ. (દા.ત., ઇલેક્ટ્રોનિક સાધનો, રસાયણો).
મોટા પાયાના ઉદ્યોગ: ₹ 10 કરોડથી વધુ મૂડીરોકાણ અને મૂડીપ્રધાન પદ્ધતિ. (દા.ત., સ્ટીલ, રેલવેનાં સાધનો).
જાહેર ક્ષેત્રના ઉદ્યોગો: માલિકી અને સંચાલન સરકાર હસ્તક. (આના ૩ પ્રકાર: ખાતાકીય ઉદ્યોગો, જાહેર નિગમો, સંયુક્ત મૂડી કંપનીઓ).
ખાનગી ક્ષેત્રના ઉદ્યોગો: માલિકી અને સંચાલન વ્યક્તિગત કે ભાગીદારોનું. (દા.ત., ટીવી, કાર બનાવતા એકમો).
સંયુક્ત ક્ષેત્રના ઉદ્યોગો: સરકાર 51% કે તેથી વધુ શેર રાખી લોકો/પેઢીઓ સાથે ભાગીદારી કરે. (દા.ત., GSPC).
સહકારી ક્ષેત્રના ઉદ્યોગો: શોષણ અટકાવવાના અને કલ્યાણના હેતુથી સ્થપાતા એકમો. (દા.ત., AMUL, IFFCO).
રોજગારી સર્જન: શ્રમપ્રધાન પદ્ધતિ હોવાથી 2011-12માં 1012.59 લાખ લોકોને રોજગારી પૂરી પાડી.
ઓછી મૂડી અને ટૂંકો સમયગાળો: આ ઉદ્યોગો ખૂબ ઓછી મૂડીથી અને ટૂંકા સમયમાં શરૂ કરી શકાય છે.
વિકેન્દ્રીકરણ: નાના ઉત્પાદકો દ્વારા શરૂ થઈ શકતા હોવાથી સંપત્તિનું કેન્દ્રીકરણ અટકે છે અને દેશના તમામ ભાગોનો વિકાસ થાય છે.
સ્થાપના: ભારતમાં 1 એપ્રિલ, 2000થી અમલ.
હેતુ: વિદેશી મૂડીરોકાણ (FDI) આકર્ષવું અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે હરીફાઈ કરી શકે તેવા નિકાસલક્ષી વાતાવરણનું સર્જન કરવું.
લાભ: કર-રાહતો, સરળીકૃત નિયમો અને પાયાની આધુનિક સુવિધાઓ પૂરી પાડી દેશની નિકાસો અને વિદેશી હૂંડિયામણ વધારવું.
રાષ્ટ્રીય આવકમાં ફાળો: રાષ્ટ્રીય આવકમાં હિસ્સો વધીને 27% (2013-14) થયો છે.
રોજગારી: શ્રમ પુરવઠાને રોજગારી પૂરી પાડે છે (2011-12માં 24.3%).
નિકાસ આવક: કુલ નિકાસોનો 2/3 ભાગ ઉદ્યોગો પૂરો પાડે છે, જેથી અછતવાળી વસ્તુઓની આયાત કરી શકાય છે.
અર્થતંત્રનો સમતોલ વિકાસ: લોકોની મોજશોખ અને આધુનિક જરૂરિયાતો સંતોષે છે.
ખેતીનું આધુનિકીકરણ: ખેતી માટે યંત્રો, ખાતરો અને દવાઓ પૂરી પાડી કૃષિ ઉત્પાદકતા વધારે છે.
મજબૂત માળખું: સિમેન્ટ, સ્ટીલ, વાહનવ્યવહાર અને સંરક્ષણ સાધનો બનાવી અર્થતંત્રને સ્વનિર્ભર બનાવે છે.
સામાજિક માળખામાં ફેરફાર: આધુનિક દ્રષ્ટિકોણ, શિસ્ત અને નવીન સંશોધનવૃત્તિનો વિકાસ કરે છે.
ભારતના ઔદ્યોગિક માળખાને મુખ્યત્વે ૩ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
મૂડીરોકાણના કદના આધારે: ગૃહઉદ્યોગ, ટચૂકડા ઉદ્યોગ (₹ 25 લાખ સુધી), નાના પાયાના (₹ 25 લાખથી ₹ 5 કરોડ), મધ્યમ પાયાના (₹ 5 કરોડથી ₹ 10 કરોડ) અને મોટા પાયાના ઉદ્યોગો (₹ 10 કરોડથી વધુ).
માલિકીના આધારે:
જાહેર ક્ષેત્ર: ખાતાકીય (રેલવે), જાહેર નિગમ (LIC), સંયુક્ત મૂડી કંપની (ONGC).
ખાનગી ક્ષેત્ર: વ્યક્તિગત કે ભાગીદારી.
સંયુક્ત ક્ષેત્ર: 51% કે તેથી વધુ સરકારી હિસ્સો (GSPC).
સહકારી ક્ષેત્ર: સહકારી ધોરણે સંચાલન (AMUL, IFFCO).
ઉત્પાદિત વસ્તુના સ્વરૂપના આધારે:
વપરાશી વસ્તુના ઉદ્યોગો: પ્રત્યક્ષ જરૂરિયાત સંતોષતી વસ્તુઓ (તેલ, સાબુ).
અર્ધતૈયાર વસ્તુના ઉદ્યોગો: ઉત્પાદનનો વધુ એક તબક્કો બાકી હોય (સૂતર, લોખંડના પતરાં).
રોજગારી સર્જન: શ્રમપ્રધાન પદ્ધતિ દ્વારા કરોડો લોકોને રોજગારી આપે છે.
ઉત્પાદન-વૃદ્ધિ: ઓછી મૂડીએ ઝડપી ઉત્પાદન-વૃદ્ધિ (2011-12માં ₹ 18,34,332 કરોડ) હાંસલ કરે છે.
એકમોમાં વૃદ્ધિ: દેશમાં ઔદ્યોગિક વાતાવરણ ઊભુ કરે છે.
નિકાસો: દેશની કુલ નિકાસોમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપી વિદેશી હૂંડિયામણ લાવે છે.
શ્રમપ્રધાન પદ્ધતિ: ભારત જેવા વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશ માટે આશીર્વાદરૂપ.
હૂંડિયામણની બચત: સ્થાનિક જરૂરિયાતો પૂરી કરી આયાતો ઘટાડે છે.
ટૂંકો સમયગાળો: ઝડપથી શરૂ કરી અછત દૂર કરી શકાય છે.
સમતોલ પ્રાદેશિક વિકાસ: પછાત વિસ્તારોમાં સ્થાપી શકાય છે.
વિકેન્દ્રીકરણ: વણવપરાયેલાં સાધનોનો ઉપયોગ કરી સંપત્તિની સમાન વહેંચણી કરે છે.
ઊંચો વિકાસ દર: અર્થતંત્રમાં ઝડપી અને સ્થિર વૃદ્ધિ લાવે છે.
રાજ્યની માલિકીના સાહસો: વધુ મૂડી અને જોખમ ધરાવતા પાયાના ઉદ્યોગો સરકારે પોતે સ્થાપ્યા.
ખાનગી ક્ષેત્રને ઉત્તેજન: સસ્તા દરે જમીન, વીજળી, પાણી, કર-રાહતો અને ધિરાણ પૂરું પાડવું.
આયાત-જકાત: આયાતી વસ્તુઓ પર વેરો નાખી સ્થાનિક ઉદ્યોગોને રક્ષણ આપવું.
ટેકનીકલ કૌશલ્ય અને તાલીમ: માલિકો અને શ્રમિકોને નવી ટેક્નોલોજી અને સંચાલનની તાલીમ આપવી.
આર્થિક સહાય (સબસિડી): ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડવા માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવી.
પાયાની સુવિધાઓ: રોડ, રસ્તા, વીજળી, બેંકિંગ અને વીમા જેવી સવલતો આપવી.
સંસ્થાઓ અને નીતિઓ: IDBI, SIDBI, ICICI જેવી નાણાકીય સંસ્થાઓ અને અનુકૂળ ઔદ્યોગિક/કરવેરા નીતિઓની રચના કરવી.