chapter 11

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (D)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (D)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (D)

સાચો જવાબ: દેશની ભૌગોલિક સીમાની અંદર એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે થતા વસ્તીના સ્થળાંતરને આંતરિક સ્થળાંતર કહે છે.

સાચો જવાબ: આર્થિક વિકાસની પ્રક્રિયાને કારણે (જેમ કે ડેમ, અભયારણ્ય કે નેશનલ પાર્ક યોજના લીધે) સ્થાનિક લોકોનું થતું સ્થળાંતર વિકાસલક્ષી સ્થળાંતર કહેવાય છે.

સાચો જવાબ: ગ્રામ્ય વિસ્તારમાંથી શહેર વિસ્તારમાં થતા વસ્તીના સ્થળાંતરને શહેરીકરણ કહે છે.

સાચો જવાબ: વીજળી મુખ્યત્વે 4 રીતે મેળવી શકાય છે: (1) થર્મલ પાવર, (2) હાઇડ્રોપાવર, (3) ન્યુક્લિઅર પાવર, અને (4) અન્ય (પવનચક્કી, બાયોગેસ, સૂર્યશક્તિ વગેરે).

સાચો જવાબ: ONGC = Oil and Natural Gas Corporation Limited (ઓઇલ એન્ડ નેચરલ ગેસ કૉર્પોરેશન લિમિટેડ).

સાચો જવાબ: જ્યારે વ્યક્તિ એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે પોતાના વતનથી દૂર દેશમાં કે વિદેશમાં નોકરી, વ્યવસાય, ધંધો કે વધુ સારું જીવનધોરણ પ્રાપ્ત કરવા માટે કાયમી વસવાટ કરે છે ત્યારે તેને સ્થળાંતર કહે છે.

સાચો જવાબ: જ્યારે વ્યક્તિ શહેરી જીવનપદ્ધતિ, અદ્યતન માળખાકીય સવલતો અને રોજગારીની ઉત્તમ તકોથી આકર્ષાઈને સ્વેચ્છાએ પોતાના વતનથી દૂર જઈ વસવાટ કરે તેને આકર્ષણ સ્થળાંતર કહેવાય.

સાચો જવાબ: શહેરીકરણ એ એવી સામાજિક-આર્થિક પ્રક્રિયા છે જેનાથી કોઈ એક વિસ્તારની વસ્તીનું પ્રમાણ વધે છે અને કેન્દ્રિત થાય છે, જે નગર કે શહેરમાં પરિણમે છે.

સાચો જવાબ:

શહેરીકરણ મુખ્યત્વે 3 રીતે થાય છે:

(1) શહેરોમાં કુદરતી વસ્તીવધારો થવાથી,

(2) ગ્રામ્ય વિસ્તારો નગર નિગમમાં સામેલ થવાથી, અને

(3) ગ્રામ્ય વિસ્તારમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકો શહેરોમાં સ્થળાંતર કરવાથી.

સાચો જવાબ:

શહેરીકરણની નકારાત્મક અસરો:

(1) આર્થિક અસમાનતા, (2) સામાજિક અસમાનતા, (3) ગંદા વસવાટો (ઝૂંપડપટ્ટી) ની સમસ્યા, (4) કાયદો અને વ્યવસ્થાની સમસ્યા, (5) આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓના પ્રશ્નો, અને (6) પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ.

સાચો જવાબ:

સ્થળ આધારિત: * આંતરિક સ્થળાંતર: દેશની સીમા અંદર થતું સ્થળાંતર (દા.ત. ગુજરાતમાંથી મહારાષ્ટ્ર જવું).

• 
  

  આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થળાંતર: દેશની સીમા બહાર થતું સ્થળાંતર (દા.ત. ભારતથી કેનેડા જવું).

  
  


• 
  

  કારણ આધારિત: * આકર્ષણ સ્થળાંતર: મોજશોખ, ઉત્તમ સુવિધાઓ કે જીવનશૈલીથી પ્રેરાઈને સ્વેચ્છાએ થતું સ્થળાંતર.

  
  
  
  
  
  • 
    

    અપાકર્ષણ સ્થળાંતર: ગામડામાં રોજગારી કે સુવિધાના અભાવે ફરજિયાતપણે થતું સ્થળાંતર.

    
    
  
  
  
  

સાચો જવાબ:

(1) નીતિવિષયક પગલાં (મોટા શહેરો આસપાસ સેટેલાઇટ ટાઉન વિકસાવવા).

(2) શહેરોમાં સ્વરોજગારીની તકો વધારવી.

(3) પાયાની માળખાકીય સુવિધાઓ (સ્માર્ટ સિટી) સુદૃઢ કરવી.

(4) ગરીબો માટે સસ્તું શિક્ષણ અને આરોગ્ય ઉપલબ્ધ કરાવવું.

(5) ગૃહ અને નાના પાયાના ઉદ્યોગોનો વિકાસ કરવો.

(6) ગામડાંઓમાં રોજી-રોટી અને સુવિધાઓ વધારવી જેથી સ્થળાંતર ઘટે.

(7) કાયદો-વ્યવસ્થા અને વહીવટી વ્યવસ્થા સુધારવી.

સાચો જવાબ: પેટ્રોલિયમ એ ઊર્જા અને પરિવહન ક્ષેત્રનું મહત્ત્વનું ચાલકબળ છે. ભારતમાં સૌપ્રથમ અસમમાં તેલના ભંડારો મળ્યા હતા. 1959માં ONGC ની સ્થાપના કરવામાં આવી. ગુજરાતમાં કડી, કલોલ, અંકલેશ્વર અને મુંબઈમાં બોમ્બે હાઇ દરિયાઈ પ્લેટફોર્મ પરથી ખનિજ તેલ મેળવાય છે. વિશ્વના કુલ જથ્થામાં ભારતનો હિસ્સો માત્ર 0.4% અને ગેસમાં 0.5% છે, જેથી ભારતે આયાત પર નિર્ભર રહેવું પડે છે. કુદરતી ગેસ (CNG/PNG) પર્યાવરણ મિત્ર હોવાથી તેનો વપરાશ વધારવામાં આવી રહ્યો છે.

સાચો જવાબ: શિક્ષણ એ માનવ મૂડીરોકાણ છે. તે માનવીમાં જ્ઞાન, કૌશલ્ય અને ઉત્તમ વિચારસરણી ખીલવે છે. શિક્ષણ દ્વારા કારખાનાના શ્રમિકો અને ખેડૂતોની ઉત્પાદકતા વધારી શકાય છે. સમાજમાં સામાજિક-પર્યાવરણીય જાગૃતિ અને સ્વાસ્થ્ય વિષયક સભાનતા આવે છે. દેશના ઝડપી આર્થિક વિકાસ માટે યોગ્ય શિક્ષણ અનિવાર્ય છે.

સાચો જવાબ: ભારતમાં પ્રથમ રેલવે 16 એપ્રિલ, 1853ના રોજ મુંબઈથી થાણા (34 કિમી) વચ્ચે શરૂ થઈ હતી. આજે ભારતીય રેલવે એશિયામાં પ્રથમ અને વિશ્વમાં ચોથો નંબર ધરાવે છે. તે 14 લાખથી વધુ લોકોને રોજગારી આપે છે. રેલવે ભારે સામાનની હેરફેર, ખેતીના વાણિજ્યીકરણ અને પ્રવાસન ક્ષેત્રે ક્રાંતિ લાવી છે. હાલ ગેસ રૂપાંતર, વીજળીકરણ, ટેલ્ગો અને બુલેટ ટ્રેન જેવા આધુનિકીકરણના કાર્યો ચાલી રહ્યા છે.

સાચો જવાબ:

(1) આર્થિક કારણો: નોકરી, ધંધો, બદલી, સોના-હીરા-ખનિજ તેલ ક્ષેત્રે રોજગારી (UAE, કેનેડા વગેરે), ઉચ્ચ શિક્ષણ તથા આરોગ્યની અત્યાધુનિક સારવાર મેળવવા.

(2) સામાજિક કારણો: લગ્ન થતાં સ્ત્રીનું સ્થળાંતર અને ગ્રામ્ય રૂઢિચુસ્તતામાંથી મુક્ત થવા.

(3) રાજકીય કારણો: યુદ્ધ, અશાંતિ અને કોમી તોફાનો/ઘર્ષણથી બચવા શાંત સ્થળે વસવું.

(4) કુદરતી આપત્તિ કે પર્યાવરણીય કારણો: દુષ્કાળ, ધરતીકંપ કે સરદાર સરોવર યોજના જેવા વિકાસ કાર્યોને લીધે થતું વિસ્થાપન (વિકાસલક્ષી સ્થળાંતર).

સાચો જવાબ:

(1) આવકમાં વૃદ્ધિ: કમાણીનો ભાગ ગામડાંના કુટુંબને મોકલતાં તેમનું જીવનધોરણ સુધરે છે.

(2) કૃષિ અને વ્યવસાયમાં રોકાણ: નાણાંનો ઉપયોગ ખેતીમાં સુધારા કે નાના વ્યવસાય શરૂ કરવા થાય છે.

(3) દેશના આર્થિક વિકાસમાં ફાળો: વિદેશ ગયેલા લોકો દેશમાં નાણાં (Remittances) મોકલે છે, જેથી વિદેશી ચલણની અનામતો વધે છે.

(4) ટેક્નોલોજી અને જ્ઞાનનો લાભ: વિદેશથી મેળવેલું ઉચ્ચ કૌશલ્ય દેશના વિકાસમાં મદદરૂપ બને છે.

સાચો જવાબ:

(1) અનિયંત્રિત શહેરીકરણ: ગામડાંમાંથી આવતા અકુશળ ગરીબોને લીધે ઝૂંપડપટ્ટીઓ વધે છે.

(2) માળખાકીય સુવિધાઓની અપૂરતતા: પીવાનું પાણી, ડ્રેનેજ, રસ્તા અને શૌચાલય પૂરા પાડવામાં વહીવટીતંત્ર નિષ્ફળ જાય છે.

(3) પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ: કચરો, ગંદકી અને વાહનોને કારણે હવા, પાણી અને ઘોંઘાટનું પ્રદૂષણ વધે છે.

(4) સામાજિક દૂષણો: આવકના અભાવે ચોરી, લૂંટફાટ જેવા અસામાજિક બનાવો વધે છે અને સંસ્કૃતિ-ભાષા આધારિત સંઘર્ષ થાય છે.

સાચો જવાબ:

હકારાત્મક અસરો: માળખાકીય સુવિધાઓ (શિક્ષણ, બેંકિંગ) નો વિકાસ, ગરીબીમાં ઘટાડો, લોકોમાં આધુનિક વિચારસરણી અને સાંસ્કૃતિક વિકાસ, મલ્ટિસ્પેશ્યાલિટી હોસ્પિટલોથી તંદુરસ્તીમાં સુધારો અને ઊંચું જીવનધોરણ.

• 
  

  નકારાત્મક અસરો: આર્થિક અને સામાજિક અસમાનતા, મોંઘા મકાનોને લીધે ગંદા વસવાટો, ટ્રાફિક તથા કાયદો-વ્યવસ્થાની સમસ્યા અને પ્રદૂષણથી થતી ગંભીર બીમારીઓ.

  
  

સાચો જવાબ:

ભારતમાં શિક્ષણ પ્રાથમિક (ધો. 1-5), ઉચ્ચ પ્રાથમિક (ધો. 6-8), માધ્યમિક (ધો. 9-10), ઉચ્ચતર માધ્યમિક (ધો. 11-12) અને કૉલેજ/ઉચ્ચ શિક્ષણ એમ વહેંચાયેલું છે. બંધારણ મુજબ 6 થી 14 વર્ષના બાળકો માટે મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ (RTE) આપવાની જવાબદારી સરકારની છે.

2011માં સાક્ષરતા દર ભારતમાં 74.04% અને ગુજરાતમાં 79.31% હતો. સરકારે સર્વ શિક્ષા અભિયાન, શાળા પ્રવેશોત્સવ જેવા કાર્યક્રમો ચલાવ્યા છે, છતાં હજુ પણ 29% બાળકો 5મું ધોરણ પૂરું કર્યા પહેલાં શાળા છોડી દે છે (Drop-out) અને શિક્ષકોની અપૂરતી સંખ્યા એ ચિંતાનો વિષય છે.