ધોરણ 12 | విષય: Economics
રાષ્ટ્રીય આવકની સાચી ગણતરીમાં મુશ્કેલી (બેવડી ગણતરી, કરચોરી, સાટા પદ્ધતિ વગેરે).
દેશની વસ્તીના પરિબળની ઉપેક્ષા.
રાષ્ટ્રીય આવક ગણવાની જુદી-જુદી આંતરરાષ્ટ્રીય પદ્ધતિઓ.
તે માત્ર સરેરાશ આવક દર્શાવે છે (આવકની અસમાન વહેંચણી છુપાવે છે).
વસ્તીના માત્ર અંદાજો જ લેવાય છે, સાચી વસ્તી દર 10 વર્ષે મપાય છે.
વિનિમય દર પરના અંકુશોને લીધે દેશો વચ્ચે સાચી સરખામણી કરવી મુશ્કેલ છે.
પરિમાણાત્મક પરિવર્તનો: કુલ ઉત્પાદનમાં વધારો, કાચી રાષ્ટ્રીય પેદાશમાં વધારો, માથાદીઠ આવકમાં વધારો.
ગુણાત્મક પરિવર્તનો: નવા સંશોધનો થવા, ટેક્નોલોજીમાં સુધારો, શ્રમની કાર્યક્ષમતા વધવી, લોકોના મનોવલણો બદલાવા.
આર્થિક વિકાસની કક્ષા અને દર માપનારા પરિબળોને આર્થિક વિકાસના નિર્દેશકો કહે છે.
રાષ્ટ્રીય આવકનો વૃદ્ધિ-દર
માથાદીઠ આવકનો વૃદ્ધિ-દર
જીવનની ભૌતિક ગુણવત્તાનો આંક (PQLI)
માનવવિકાસનો આંક (HDI)
માત્ર પરિમાણાત્મક પરિવર્તનો ધ્યાનમાં લેવાય છે.
મનોવૈજ્ઞાનિક અને સંસ્થાકીય વલણો યથાવત્ રહે છે.
લોકોના સાચા કલ્યાણ કે જીવનધોરણમાં થતા ફેરફાર જાણી શકાતા નથી.
માનવ પ્રગતિ કે સાચા માનવવિકાસનું સંપૂર્ણ માપદંડ બની શકતો નથી.
સમાજમાં આવેલા ગુણાત્મક પરિવર્તનોને સંખ્યાત્મક રીતે માપવાનું અતિ મુશ્કેલ છે.
વિકાસ થાય તો પ્રજાનું જીવનધોરણ સુધરે જ તેવું નિશ્ચિત હોતું નથી.
અર્થ: સમયના કોઈ એક ગાળા દરમિયાન વ્યક્તિ કે વ્યક્તિના સમૂહ દ્વારા વપરાશમાં લેવાયેલ વસ્તુઓ અને સેવાઓના ધોરણને જીવનની ભૌતિક ગુણવત્તા કહે છે.
સમાવિષ્ટ 10 બાબતો:
ખોરાક (કેલરી, પ્રોટીન, ચરબી)
આરોગ્ય અને તબીબી સેવાઓ
રહેઠાણ અને કપડાં
શિક્ષણ અને મનોરંજન
પરિવહન અને માહિતી પ્રસારણ સેવાઓ
ઊર્જાશક્તિ (માથાદીઠ વપરાશ)
પીવાનું સ્વચ્છ પાણી
સરેરાશ અપેક્ષિત આયુષ્ય
બાળમૃત્યુનું પ્રમાણ
ડ્રેનેજ (ગટર) ની સુવિધા
ખ્યાલ: જો દેશની વાસ્તવિક રાષ્ટ્રીય આવકમાં લાંબા ગાળા સુધી સતત વધારો થતો હોય તો આર્થિક વિકાસ થયો છે તેમ કહેવાય.
દરની સ્થિતિ:
ઊંચો વૃદ્ધિ-દર = ઝડપી વિકાસ.
નીચો વૃદ્ધિ-દર = મંદ વિકાસ.
આવક સ્થિર રહે = સ્થગિતતા.
આવક ઘટે = પીછેહઠની સ્થિતિ.
મુખ્ય બાબત: ગણતરી બજારભાવે નહીં પરંતુ સ્થિર ભાવે (વાસ્તવિક આવક) કરવામાં આવે છે.
મર્યાદા: રાષ્ટ્રીય આવકની ગણતરીની મુશ્કેલીઓ, વસ્તીના પરિબળની ઉપેક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણીની પદ્ધતિઓમાં તફાવત.
ખ્યાલ: કુલ વાસ્તવિક રાષ્ટ્રીય આવકને વસ્તીના કુલ પ્રમાણ વડે ભાગતા માથાદીઠ આવક મળે છે.
ઉપયોગીતા: આ નિર્દેશક વસ્તીને ધ્યાનમાં લે છે, તેથી રાષ્ટ્રીય આવક કરતાં ચઢિયાતો છે. યુનાઇટેડ નેશન્સ (UN) ના નિષ્ણાતો પણ તેને ઉત્તમ માપદંડ ગણે છે.
મહત્ત્વ: માથાદીઠ આવક વધતાં વ્યક્તિની ભૌતિક સુખાકારી અને જીવનધોરણ ઊંચું આવે છે.
મર્યાદાઓ: માત્ર સરેરાશ દર્શાવે છે (વહેંચણી દર્શાવતું નથી), વસ્તીના માત્ર અંદાજો હોય છે, અને વિનિમય દરોના અંકુશોને લીધે સરખામણી અસ્પષ્ટ રહે છે.
મર્યાદાઓ:
માત્ર 3 જ બાબતો: માનવજીવનને સ્પર્શતી માત્ર ત્રણ જ બાબતો (શિક્ષણ, આયુષ્ય, બાળમૃત્યુદર) લેવાઈ છે.
માત્ર સરેરાશ: PQLI એ ત્રણેયનો સરેરાશ આંક છે, જેનાથી કોઈ ચોક્કસ નિર્ણય લઈ શકાતો નથી.
સરખો ભાર (Weightage): ત્રણેય બાબતોને 100 નો સરખો આંક અપાયો છે, જે વ્યવહારમાં અયોગ્ય છે કારણ કે દરેકનું મહત્વ અલગ હોય છે.
આવકની ઉપેક્ષા: આવકવૃદ્ધિ જે જીવનધોરણ માટે જરૂરી છે, તેની ઉપેક્ષા કરવામાં આવી છે.
મર્યાદિત વૃદ્ધિ: ધનિક દેશોમાં આયુષ્ય અમુક મર્યાદાથી વધુ વધારી શકાતું નથી.
ભારતમાં વર્તમાન સમયે આર્થિક વૃદ્ધિ અને આર્થિક વિકાસ બંને થઈ રહ્યા છે.
કારણો:
વૃદ્ધિના પુરાવા: ભારતનો GDP અને રાષ્ટ્રીય આવકનો વાર્ષિક વૃદ્ધિ-દર વિશ્વના ઘણા દેશો કરતાં ઝડપી (આશરે 6 થી 7%) વધી રહ્યો છે.
વિકાસના પુરાવા:
ખેતી ક્ષેત્રનો હિસ્સો ઘટી રહ્યો છે અને સેવા/ઉદ્યોગ ક્ષેત્રનો હિસ્સો વધી રહ્યો છે.
શિક્ષણનો સાક્ષરતા દર અને સરેરાશ અપેક્ષિત આયુષ્ય વધ્યા છે.
બાળમૃત્યુ-દરમાં ઘટાડો થયો છે અને ડિજિટલ ટેકનોલોજી તથા સંશોધનોનો ઉપયોગ વધ્યો છે.
| ક્રમ | તફાવતનો મુદ્દો | આર્થિક વૃદ્ધિ (Economic Growth) | આર્થિક વિકાસ (Economic Development) |
|---|---|---|---|
| 1 | ખ્યાલ/પ્રક્રિયા | તે એક ઘટના છે. | તે એક સતત ચાલતી બહુપરિમાણીય પ્રક્રિયા છે. |
| 2 | પરિવર્તન | માત્ર પરિમાણાત્મક પરિવર્તન થાય છે. | પરિમાણાત્મક અને ગુણાત્મક બંને પરિવર્તનો થાય છે. |
| 3 | સાધનોની ફાળવણી | સાધનોની પુનઃફાળવણી પર ભાર મૂકાય છે. | વણવપરાયેલા સાધનોને વપરાશમાં લેવાનો પ્રશ્ન છે. |
| 4 | સંકળાયેલા દેશો | મુખ્યત્વે વિકસિત દેશો સાથે સંકળાયેલ છે. | મુખ્યત્વે વિકાસશીલ દેશો સાથે સંકળાયેલ છે. |
| 5 | માપવાનું કાર્ય | તેને માપવાનું કાર્ય સરળ છે. | ચોક્કસ રીતે માપવાનું કાર્ય અતિ મુશ્કેલ છે. |
| 6 | વ્યાપ | તેનો ખ્યાલ સીમિત (મર્યાદિત) છે. | તેનો ખ્યાલ વિસ્તૃત છે (વૃદ્ધિ + પરિવર્તન). |
| 7 | સંબંધ | માથાદીઠ આવકના વધારા સાથે સંબંધ છે. | માથાદીઠ આવક ઉપરાંત તેની સમાન વહેંચણી સાથે સંબંધ છે. |
| 8 | ઝડપ | વૃદ્ધિની પ્રક્રિયા ઝડપી હોય છે. | વિકાસની પ્રક્રિયા ધીમી હોય છે. |
| 9 | નિર્ભરતા | આર્થિક વિકાસ વિના આર્થિક વૃદ્ધિ શક્ય છે. | આર્થિક વૃદ્ધિ વિના આર્થિક વિકાસ શક્ય નથી. |
ઉદાહરણ: કોઈ ખેડૂતના ખેતરમાં ઘઉંનું ઉત્પાદન 10 ક્વિન્ટલમાંથી વધીને 20 ક્વિન્ટલ થાય તો તે આર્થિક વૃદ્ધિ છે. પરંતુ ખેડૂત નવી ટેકનોલોજી, સારા બિયારણો અપનાવે, ખેતીની સાથે શિક્ષણ અને આરોગ્ય મેળવી પોતાનું જીવનધોરણ સુધારે તો તે આર્થિક વિકાસ છે.
રજૂઆત: મોરિસ ડેવિસ મોરિસે આ આંકની રજૂઆત કરી.
ત્રણ ઘટકો:
શિક્ષણ (સાક્ષરતા દર): દેશમાં શિક્ષણ મેળવેલી વસ્તીની ટકાવારી.
અપેક્ષિત આયુષ્ય: જન્મ સમયે બાળક કેટલા વર્ષ જીવશે તેની અપેક્ષા (આરોગ્યની સ્થિતિ).
બાળમૃત્યુ-દર: દર 1000 જીવતા જન્મતા બાળકોમાંથી 1 વર્ષ પહેલાં મૃત્યુ પામતા બાળકોની સંખ્યા.
રચના:
ત્રણેય પરિબળોને તેમની કામગીરી મુજબ 0 થી 100 ના ગુણ આપવામાં આવે છે.
ત્રણેય ગુણોનો સરવાળો કરી તેને 3 વડે ભાગીને સરેરાશ કાઢવામાં આવે છે.
મહત્ત્વ: PQLI 100 ની જેટલો નજીક હોય તેટલો દેશનો આર્થિક વિકાસ વધારે ગણાય. PQLI 0 ની નજીક હોય તો વિકાસ નીચો ગણાય.
રજૂઆત: 1990 માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વિકાસ કાર્યક્રમ (UNDP) દ્વારા માનવવિકાસ અહેવાલ (HDR) માં HDI રજૂ કરાયો.
ત્રણ મુખ્ય ઘટકો (પરિબળો):
અપેક્ષિત આયુષ્ય (આરોગ્ય):
જન્મ સમયે વસ્તીનું અપેક્ષિત આયુષ્ય કેટલું છે તે જોવાય છે.
50 વર્ષથી ઓછું આયુષ્ય તંદુરસ્તીથી વંચિત ગણાય છે.
જ્ઞાન (શિક્ષણ):
15 વર્ષ અને તેથી વધુ વયની વ્યક્તિઓના સાક્ષરતાનું પ્રમાણ.
આમાં બે બાબતો છે: (A) સ્કૂલિંગના અપેક્ષિત વર્ષો અને (B) સ્કૂલિંગના સરેરાશ વર્ષો.
સારું જીવનધોરણ (આવક):
મળતી સુવિધાઓ જેવી કે પીવાનું ચોખ્ખું પાણી, સેનિટેશન, કેલરી, પ્રોટીન અને તબીબી સુવિધા.
આવકનો સૂચકઆંક માથાદીઠ કાચી રાષ્ટ્રીય આવક (GNI) પર આધારિત છે જે સમખરીદ શક્તિ (PPP) ના ધોરણે મપાય છે.
| તુલનાનો મુદ્દો | PQLI (જીવનની ભૌતિક ગુણવત્તાનો આંક) | HDI (માનવવિકાસ આંક) |
|---|---|---|
| રજૂઅતકર્તા | મોરિસ ડેવિસ મોરિસ. | UNDP (મહબૂબ-ઉલ-હક અને ભારતીય અર્થશાસ્ત્રીઓ). |
| મુખ્ય ઘટકો | શિક્ષણ, અપેક્ષિત આયુષ્ય, બાળમૃત્યુ-દર. | અપેક્ષિત આયુષ્ય, જ્ઞાન (શિક્ષણ), સારું જીવનધોરણ (આવક). |
| આવકનું સ્થાન | આવકને ધ્યાનમાં લેવામાં આવી નથી. | આવક (આર્થિક પરિબળ) ને સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. |
| આંકનું મૂલ્ય | 0 થી 100 ની વચ્ચે હોય છે. | 0 થી 1 ની વચ્ચે હોય છે. |
| વ્યાપ | માત્ર ભૌતિક સુખાકારી માપે છે. | આર્થિક અને સામાજિક કલ્યાણ બંને માપે છે. |
શ્રેષ્ઠ નિર્દેશક: HDI (માનવવિકાસ આંક) એ શ્રેષ્ઠ નિર્દેશક છે.
શા માટે?
HDI માં સામાજિક પરિબળો (શિક્ષણ, આરોગ્ય) સાથે આર્થિક પરિબળ (આવક/જીવનધોરણ)નો પણ સમાવેશ થાય છે.
HDI દર્શાવે છે કે આર્થિક વિકાસ એ માત્ર સાધન છે અને માનવકલ્યાણ એ અંતિમ ઉદ્દેશ્ય છે.
તે પ્રગતિશીલ ખ્યાલ છે જે સરકારને નીતિઓ ઘડવામાં વધુ સચોટ માર્ગદર્શન આપે છે.
અર્થ: આર્થિક વિકાસ થયો છે કે નહીં અને તેની કક્ષા કે ઝડપ કેટલી છે તે માપતા પરિબળોને આર્થિક વિકાસના નિર્દેશકો કહે છે.
મુખ્ય 4 નિર્દેશકોની ટૂંકમાં સમજૂતી:
રાષ્ટ્રીય આવકનો વૃદ્ધિ-દર: જો દેશની વાસ્તવિક રાષ્ટ્રીય આવક લાંબા ગાળા સુધી સતત વધે તો તે વિકાસ સૂચવે છે. ઊંચો દર = ઝડપી વિકાસ.
માથાદીઠ આવકનો વૃદ્ધિ-દર: રાષ્ટ્રીય આવકને વસ્તી વડે ભાગતા માથાદીઠ આવક મળે છે. તે પ્રજાના ભૌતિક કલ્યાણ અને સુખાકારીનો સારો માપદંડ છે.
જીવનની ભૌતિક ગુણવત્તાનો આંક (PQLI): તેમાં શિક્ષણ, અપેક્ષિત આયુષ્ય અને બાળમૃત્યુ-દર એમ 3 બાબતોની સરેરાશ ગણવામાં આવે છે. તેનો આંક 0 થી 100 વચ્ચે હોય છે.
માનવવિકાસનો આંક (HDI): તે અદ્યતન નિર્દેશક છે, જેમાં આરોગ્ય (આયુષ્ય), જ્ઞાન (શિક્ષણ) અને જીવનધોરણ (આવક) નો સમાવેશ થાય છે. તેનું મૂલ્ય 0 થી 1 વચ્ચે હોય છે.
વ્યાપારચક્રના મુખ્ય 4 તબક્કા છે:
તેજી
ઓટ
મંદી
સુધારણા
| ખાનગી વસ્તુ | જાહેર વસ્તુ |
|---|---|
| માલિકી: વ્યક્તિગત કે ખાનગી માલિકી હોય છે. | માલિકી: સરકાર કે જાહેર સંસ્થાની માલિકી હોય છે. |
| ગુણધર્મ: સ્પર્ધાત્મકતા અને વંચિતતાનો ગુણ ધરાવે છે (જે કિંમત ન ચૂકવે તે વપરાશથી વંચિત રહે છે). | ગુણધર્મ: બિનસ્પર્ધાત્મકતા અને બિનવંચિતતાનો ગુણ ધરાવે છે (સામૂહિક વપરાશ થાય છે). |
વસ્તુઓ: માનવીની શારીરિક કે ભૌતિક જરૂરિયાતો સંતોષનારી ભૌતિક (માપી શકાય તેવી) બાબતોને વસ્તુઓ કહે છે.
ઉદાહરણ: ખોરાક, કપડાં, ટીવી, ફ્રિજ.
સેવાઓ: માનવીની માનસિક કે અભૌતિક જરૂરિયાતો સંતોષનારી અભૌતિક બાબતોને સેવાઓ કહે છે.
ઉદાહરણ: શિક્ષણ, સંગીત, દાક્તરી સલાહ.
જે વસ્તુઓનો ઉપયોગ લાંબા ગાળા સુધી કરી શકાય છે અને વપરાશ કરવાથી તરત જ તેનો નાશ થતો નથી, તેવી વસ્તુઓને ટકાઉ વસ્તુઓ કહે છે.
ઉદાહરણ: કપડાં, બૂટ, ફ્રિજ, ટીવી, કાર.
જે વસ્તુઓ માનવીની જરૂરિયાતો સીધી જ (પ્રત્યક્ષ રીતે) સંતોષે છે તે વપરાશી વસ્તુઓ છે.
ઉદાહરણ: ભૂખ સંતોષવા માટે 'ખોરાક' અને પહેરવા માટે 'કપડાં' એ વપરાશી વસ્તુઓ છે.
ક્તિગત સંપત્તિ: જે સંપત્તિની માલિકી અને વપરાશ કોઈ એક ખાનગી વ્યક્તિનો હોય તેને વ્યક્તિગત સંપત્તિ કહે છે. (દા.ત. વ્યક્તિનું પોતાનું મકાન કે વાહન).
સામાજિક સંપત્તિ: જે સંપત્તિની માલિકી અને વપરાશ સમગ્ર સમાજ કે સમૂહ દ્વારા થતો હોય તેને સામાજિક સંપત્તિ કહે છે. (દા.ત. જાહેર બગીચો, સરકારી હોસ્પિટલ).
મૂલ્ય (Value): અર્થશાસ્ત્રમાં મૂલ્યનો અર્થ વિનિમય-મૂલ્ય સાથે છે. એક વસ્તુ કે સેવાના બદલામાં અન્ય વસ્તુ કે સેવાના કેટલા એકમ મળશે તે પ્રમાણ જે-તે વસ્તુનું મૂલ્ય દર્શાવે છે.
દા.ત. 1 કિલો ઘઉંના બદલામાં 2 કિલો ચોખા મળે તો તે ઘઉંનું વિનિમય-મૂલ્ય છે.
કિંમત (Price): વસ્તુ કે સેવાના બદલામાં ચૂકવાતા નાણાકીય એકમનું પ્રમાણ એટલે કિંમત.
દા.ત. 1 પેન ખરીદવા માટે 10 રૂપિયા ચૂકવવામાં આવે, તો 10 રૂપિયા એ પેનની કિંમત છે.
વસ્તુઓના મુખ્ય પ્રકારો:
ભૌતિક અને અભૌતિક વસ્તુઓ
સર્વસુલભ અને આર્થિક વસ્તુઓ
ટકાઉ અને નાશવંત વસ્તુઓ
ખાનગી અને જાહેર વસ્તુઓ
વપરાશી અને ઉત્પાદક વસ્તુઓ
વપ્રાશી વસ્તુઓ અને ઉત્પાદક વસ્તુઓનો ખ્યાલ:
વપરાશી વસ્તુઓ: જે વસ્તુઓ માનવીની જરૂરિયાત સીધી અને પ્રત્યક્ષ રીતે સંતોષે છે તેને વપરાશી વસ્તુઓ કહે છે.
ઉદાહરણ: રસોઈ બનાવેલો ખોરાક, તૈયાર કપડાં.
ઉત્પાદક વસ્તુઓ: જે વસ્તુઓ સીધો સંતોષ આપતી નથી પરંતુ ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં ભાગ લઈ તુષ્ટિગુણનું સર્જન કરવામાં (નવી વસ્તુ બનાવવામા) મદદરૂપ થાય છે તેને ઉત્પાદક વસ્તુઓ કહે છે.
ઉદાહરણ: બળતણ, ટ્રેક્ટર, કાપડ બનાવવાનું મશીન.
સંપત્તિના પ્રકારો:
વ્યક્તિગત સંપત્તિ અને સામાજિક સંપત્તિ
રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંપત્તિ
રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંપત્તિનો ખ્યાલ:
રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ: જે સંપત્તિની માલિકી દેશ કે રાષ્ટ્રની હોય તેને રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ કહે છે. તે દેશના તમામ નાગરિકોની સામૂહિક સંપત્તિ છે.
ઉદાહરણ: દેશની નદીઓ, પર્વતો, ઐતિહાસિક ઇમારતો, જાહેર રસ્તાઓ, સ્થાપત્યો.
આંતરરાષ્ટ્રીય સંપત્તિ: જે સંપત્તિની માલિકી કોઈ એક ચોક્કસ રાષ્ટ્રની ન હોતાં સમગ્ર વિશ્વની હોય તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સંપત્તિ કહેવાય છે.
ઉદાહરણ: કોઈપણ દેશની દરિયાઈ સરહદ (હદ) છોડ્યા પછીનો ખુલ્લો દરિયો/મહાસાગર (International Waters).
અર્થ: તુષ્ટિગુણના સર્જનની પ્રક્રિયામાં (એટલે કે ઉત્પાદન કરવામાં) જે બાબતો કે સાધનો મદદરૂપ થાય છે તેને ઉત્પાદનના સાધનો કહે છે.
સ્પષ્ટતા: કુદરતી સંપત્તિ પર માનવ શ્રમ દ્વારા પ્રક્રિયા કરીને વસ્તુઓને ઉપયોગી બનાવવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: લાકડું એ કુદરતી સંસાધન છે. પરંતુ જ્યારે સુથાર તેને ખુરશી કે ટેબલના સ્વરૂપમાં બદલે છે ત્યારે તેમાં ઉપયોગિતા વધે છે. આ પ્રક્રિયામાં જમીન, સુથારનો શ્રમ, તેના ઓજારો (મૂડી) અને તેનું નિયોજન એ ઉત્પાદનના સાધનો છે.
મુખ્ય 4 સાધનો: (1) જમીન (2) શ્રમ (3) મૂડી (4) નિયોજક.
વ્યાખ્યા (હેબરલરના મતે): "અર્થતંત્રમાં વારાફરતી આવતા સારા અને ખરાબ આર્થિક પરિવર્તનો એટલે વ્યાપારચક્ર."
વ્યાપારચક્રના 4 મહત્ત્વના તબક્કાઓ:
તેજી (Boom): આ તબક્કામાં વ્યાપાર-પ્રવૃત્તિ ઉચ્ચતમ કક્ષાએ હોય છે. માંગ અને વપરાશ ઊંચા હોવાથી નફો, મૂડીરોકાણ અને રોજગારી મહત્તમ જોવા મળે છે.
ઓટ (Recession): ખર્ચ વધવાથી અને નફાકારકતા ઘટવાથી માંગ ધીમી પડે છે. વપરાશ ઘટે છે અને નવું મૂડીરોકાણ આકર્ષાતું નથી.
મંદી (Depression): માંગમાં ભારે ઘટાડો થાય છે, કિંમતો અને નફો ઘટે છે. પરિણામે મૂડીરોકાણ અને રોજગારીમાં ઘટાડો થાય છે.
સુધારણા (Recovery): અર્થતંત્રમાં આપમેળે ખરીદીનું વાતાવરણ સર્જાય છે. માંગ વધતા નફાની આશા જાગે છે અને બેરોજગાર સાધનો કામે લાગતા આવક અને રોજગારી વધે છે.
સંપત્તિનો અર્થ: આલ્ફ્રેડ માર્શલના મતે, "જે વસ્તુ ઉપયોગી હોય, અછતવાળી હોય, વિનિમયપાત્ર હોય અને જેના પર વ્યક્તિગત માલિકી થઈ શકતી હોય તે સંપત્તિ છે."
સંપત્તિનાં લક્ષણો:
તે ઉપયોગિતાનો ગુણ ધરાવે છે: સંપત્તિ માનવીની કોઈને કોઈ જરૂરિયાત સંતોષવાનો ગુણ ધરાવતી હોવી જોઈએ. દા.ત. મકાન, વાહન, સોનું.
તેની અછત હોવી જોઈએ: જે વસ્તુ અછતવાળી હોય તેનું જ વિનિમય-મૂલ્ય હોય છે. સર્વસુલભ વસ્તુઓ (જેમ કે હવા) સંપત્તિ ગણાતી નથી.
ભૌતિક કે બાહ્યરૂપ ધરાવે છે: સંપત્તિ જોઈ શકાય અને માપી શકાય તેવી બાહ્ય સ્વરૂપની હોવી જોઈએ. વ્યક્તિનું આંતરિક જ્ઞાન કે કળા એ સંપત્તિ નથી કારણ કે તેનું હસ્તાંતરણ થઈ શકતું નથી. (નોંધ: ચોક્કસ વિચાર કે શોધના પેટન્ટ/કોપીરાઈટ સંપત્તિ ગણાય છે).
વિનિમયપાત્ર હોવી જોઈએ: જે વસ્તુ આપીને સામે બીજી વસ્તુ કે નાણાં મેળવી શકાય તે જ સંપત્તિ છે. સંપત્તિ વર્તમાન અને ભવિષ્યની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.
ટકાઉપણાનો ગુણ: સંપત્તિ લાંબા સમય સુધી સંગ્રહ કરી શકાય તેવી હોવી જોઈએ. સોનું, જમીન, શૅર ટકાઉ છે તેથી સંપત્તિ છે, પરંતુ નાશવંત વસ્તુઓ (દૂધ, શાકભાજી) સંપત્તિ નથી.
અર્થતંત્રમાં સમય અંતરે ચક્રાકાર પરિવર્તનો આવ્યા કરે છે. આ આર્થિક પરિવર્તનોના મુખ્ય 4 પ્રકારો છે:
આકસ્મિક આર્થિક પરિવર્તનો:
અર્થતંત્રમાં કુદરતી અકસ્માતે અણધાર્યાં પરિવર્તનો આવે છે.
દા.ત. વાવાઝોડું, અતિવૃષ્ટિ, પૂર કે દુષ્કાળ. આનાથી અર્થતંત્રમાં મોટી ઊથલપાથલ સર્જાય છે.
મોસમી આર્થિક પરિવર્તનો:
ઋતુ પરિવર્તનને આધારે બજારમાં માંગ, ઉત્પાદન અને રોજગારીમાં બદલાવ આવે છે.
દા.ત. શિયાળામાં ગરમ કપડાં અને ચોમાસામાં છત્રી/રેનકોટની માંગ વધવી.
દીર્ઘકાલીન આર્થિક પરિવર્તનો:
અર્થતંત્રમાં કોઈ એક ચોક્કસ દિશામાં લાંબા સમય સુધી સતત પરિવર્તન ચાલે તેને દીર્ઘકાલીન પરિવર્તન કહે છે. આ પરિવર્તનો ચક્રાકાર હોતાં નથી.
ચક્રવત આર્થિક પરિવર્તનો:
એક સમયગાળા દરમિયાન અર્થતંત્રમાં ઊર્ધ્વગામી (સુધારાત્મક) અને અધોગામી (પડતી તરફના) વલણો સર્જાય તેને ચક્રિય પરિવર્તન કહે છે.
વ્યાપારચક્ર એ આવા જ ચક્રવત પરિવર્તનનું ઉદાહરણ છે.
ઉત્પાદનનો અર્થ: માનવીની જરૂરિયાત સંતોષવાના હેતુથી વસ્તુ કે સેવામાં ઉપયોગિતાના ગુણનું સર્જન કરવાની પ્રક્રિયાને ઉત્પાદન કહે છે.
ઉત્પાદનના 4 મુખ્ય સાધનો:
1. ભૂમિ (જમીન):
અર્થશાસ્ત્રમાં જમીન એટલે મનુષ્યને ઉત્પાદનમાં મદદરૂપ થતાં તમામ કુદરતી પરિબળો (હવા, પાણી, સૂર્યપ્રકાશ, ખનિજો, પર્વતો).
લક્ષણો: કુદરતી બક્ષિસ છે, પુરવઠો સ્થિર છે, ભૌગોલિક રીતે અગતિશીલ છે.
વળતર: જમીનને મળતા વળતરને ભાડું કહે છે.
2. શ્રમ:
વળતરની અપેક્ષાએ અન્યની દેખરેખ હેઠળ થતું શારીરિક કે માનસિક કાર્ય એટલે શ્રમ.
લક્ષણો: શ્રમ અને શ્રમિક અવિભાજ્ય છે, શ્રમ નાશવંત છે (સંગ્રહ થઈ શકતો નથી).
વળતર: શ્રમને મળતા વળતરને વેતન કહે છે.
3. મૂડી:
ઉત્પાદનનું માનવસર્જિત ભૌતિક સાધન એટલે મૂડી. (દા.ત. ટ્રેક્ટર, મશીનરી).
લક્ષણો: માનવસર્જિત સાધન છે, સૌથી વધુ ગતિશીલ સાધન છે, તેની અછત હોય છે.
વળતર: મૂડીના વપરાશ બદલ વ્યાજ મળે છે.
4. નિયોજક:
જમીન, શ્રમ અને મૂડી જેવા સાધનોનું કુશળતાપૂર્વક સંયોજન કરીને ઉત્પાદન પ્રક્રિયા યોજનાર વ્યક્તિને નિયોજક કહે છે.
લક્ષણો: તે આર્થિક નિર્ણયો લે છે અને ધંધાનું જોખમ ઉઠાવે છે.
વળતર: નિયોજકને મળતા વળતરને નફો કહે છે (જે નિશ્ચિત હોતો નથી).
o