ધોરણ 12 | విષય: Economics
ફુગાવાનાં મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
ભાવસપાટીમાં સતત વધારો થાય છે.
અર્થતંત્રનાં બધાં જ ક્ષેત્રોમાં ભાવ વધે છે.
નાણાંનું મૂલ્ય (ખરીદશક્તિ) ઘટતું જાય છે.
પૂર્ણ રોજગારીની સ્થિતિ પછી પણ વધતી ભાવસપાટી એ સાચો ફુગાવો છે.
અર્થ: માર્શલના મતે, "કોઈ પણ સમયે અને સ્થળે કોઈ સંશય કે વિશેષ તપાસ વિના જેના દ્વારા વસ્તુઓ અને સેવાઓનો વિનિમય થઈ શકે તેને નાણું કહેવાય."
નાણાંના મુખ્ય કાર્યો:
વિનિમયના માધ્યમનું કાર્ય: નાણું આર્થિક વ્યવહારોને સરળ બનાવે છે અને વસ્તુ કે સેવા ખરીદવા માટે સર્વસ્વીકૃત માધ્યમ તરીકે કામ કરે છે.
મૂલ્યના સંગ્રાહક તરીકેનું કાર્ય: નાણાંના સ્વરૂપમાં મૂલ્યનો સંગ્રહ લાંબા સમય સુધી સરળતાથી કરી શકાય છે. તે વિલંબિત ચૂકવણી અને હપ્તા પદ્ધતિનું ધોરણ પણ બને છે.
મૂલ્યના માપદંડ તરીકેનું કાર્ય: નાણું મૂલ્યના માપદંડ તરીકે વસ્તુઓ અને સેવાઓની કિંમત નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે, જેથી તુલનાત્મક ગણતરી અને આર્થિક નિર્ણયો સરળ બને છે.
ઇતિહાસ અને તબક્કા:
વસ્તુ અને પશુ નાણું: સાટાપ્રથામાં વિનિમયને સરળ બનાવવા અનાજ અને પશુઓ (ગાય, ભેંસ, ઘોડા)નો ઉપયોગ થયો. પરંતુ પશુઓની બીમારી, મૃત્યુ અને સાચવવાની અગવડતાને લીધે મર્યાદા આવી.
પથ્થર અને ધાતુના સિક્કા: પશુઓ પછી કીમતી પથ્થરો અને રાજાશાહી આવતા ધાતુના સિક્કાઓ વિનિમયનું માધ્યમ બન્યા.
કાગદી નાણું (ચલણી નોટો): લોકશાહી અને ઔદ્યોગીકરણના કારણે કેન્દ્રીય સત્તા (સરકાર/મધ્યસ્થ બેંક) દ્વારા કાયદામાન્ય કાગદી નોટો અને સિક્કાઓ અસ્તિત્વમાં આવ્યા.
બેંક નાણું અને પ્લાસ્ટિક નાણું: બેંકિંગ સિસ્ટમના વિકાસથી ચેક, ક્રેડિટ/ડેબિટ કાર્ડ (પ્લાસ્ટિક મની) અને વર્તમાનમાં ઈ-બેંકિંગ (ડિજિટલ/ઈ-મની) નાણાંનું આધુનિક સ્વરૂપ બન્યા છે.
સ્પષ્ટતા: આ વિધાન અર્થશાસ્ત્રી મેચલપ (Machlup) નું છે.
સમજૂતી:
નાણાવાદીઓના મતે ફુગાવો એ સંપૂર્ણપણે નાણાકીય ઘટના છે.
જ્યારે અર્થતંત્રમાં લોકો પાસે નાણાંનો પુરવઠો વધે છે, ત્યારે તેમની નાણાકીય આવક અને ખરીદશક્તિ વધે છે.
આવક વધવાથી લોકો વસ્તુઓ અને સેવાઓની માંગ વધારે છે. પરંતુ તેની સામે વસ્તુઓનો પુરવઠો મર્યાદિત અથવા સ્થિર હોય છે.
પરિણામે, મર્યાદિત (ઓછી) વસ્તુઓ ખરીદવા માટે વધુ પ્રમાણમાં નાણું બજારમાં દોડે છે, જેનાથી હરીફાઈ સર્જાય છે અને ભાવમાં ઝડપી વધારો થાય છે.
અર્થ: વસ્તુ કે સેવાના બદલામાં અન્ય વસ્તુ કે સેવા મેળવવાની પ્રથાને વસ્તુવિનિમય પ્રથા કે સાટાપ્રથા કહે છે.
સાટાપ્રથાની મર્યાદાઓ:
જરૂરીયાતોનો પરસ્પર મેળ બેસાડવાની મુશ્કેલી: આર્થિક વિકાસ થતાં જરૂરિયાતો જટિલ બની. ઘઉં આપનારને કાપડ જોઈતું હોય પણ કાપડ આપનારને ચોખા જોઈતા હોય, તો પરસ્પર મેળ બેસાડવો અઘરો બન્યો. અવિભાજ્ય વસ્તુઓ સામે વિભાજ્ય વસ્તુઓનો વિનિમય કરવો પણ મુશ્કેલ હતો.
મૂલ્યના સંગ્રહની મુશ્કેલી: ઉત્પાદિત વસ્તુઓ (જેમ કે અનાજ, શાકભાજી કે પશુ)નો લાંબા સમય સુધી સંગ્રહ કરી શકાતો નહોતો. ભવિષ્યની જરૂરિયાતો માટે વિનિમય મૂલ્ય સાચવવું અત્યંત મુશ્કેલ હતું.
મૂલ્યના માપનની મુશ્કેલી: શ્રમવિભાજન પછી અનેક વસ્તુઓ બજારમાં આવી. દરેક વસ્તુનું બીજી વસ્તુ સામેનું વિનિમય મૂલ્ય યાદ રાખવું (જેમ કે 1 મણ ઘઉં = કેટલા ચોખા? કેટલું ઘી? કેટલું કાપડ?) અશક્ય બન્યું. કોઈ એક સર્વસામાન્ય માપદંડનો અભાવ હતો.
અર્થ: અર્થતંત્રના બધા જ ક્ષેત્રોમાં ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓની કિંમતોમાં સતત અને સર્વગ્રાહી વધારાને ફુગાવો કહે છે.
ફુગાવાના મુખ્ય કારણો:
જ્યારે વસ્તુની માંગ વધે પણ પુરવઠો સ્થિર રહે અથવા ધીમા દરે વધે ત્યારે ભાવ વધે છે. માંગ વધવાના મુખ્ય 3 કારણો છે:
(અ) નાણાંના પુરવઠામાં વધારો: દેશમાં નાણાંનો પુરવઠો વધતા લોકોની આવક અને માંગ વધે છે.
(બ) જાહેર ખર્ચમાં વધારો: સરકાર દ્વારા વિકાસલક્ષી કાર્યો અને આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓ પાછળ ખર્ચ વધતા લોકોના હાથમાં નાણાં આવે છે.
(ક) વસ્તીવધારો: સતત વધતી વસ્તી રોજિંદી વપરાશી વસ્તુઓની માંગમાં સતત દબાણ ઊભું કરે છે.
ઉત્પાદન-ખર્ચ વધવાને લીધે વસ્તુઓની કિંમતમાં વધારો થાય છે:
કાચો માલ, યંત્રો, વીજળી, વાહનવ્યવહાર ખર્ચ કે શ્રમિકોના વેતનમાં વધારો થવાથી ઉત્પાદકો કિંમત વધારે છે.
(અ) કરવેરાનીતિ: સરકારના ઊંચા પરોક્ષ વેરાના દર વસ્તુના ઉત્પાદન-ખર્ચ અને વેચાણકિંમતમાં વધારો કરે છે.
(બ) આયાતી વસ્તુની કિંમતમાં વધારો: આયાતી કૂડ ઓઇલ/પેટ્રોલિયમ પેદાશોના ભાવ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં વધતા પરિવહન અને અન્ય તમામ વસ્તુઓ મોંઘી થાય છે.
(ક) અછત: કાચા માલ કે વીજળીની વ્યાપક અને લાંબા ગાળાની અછત સર્જાય ત્યારે ઉત્પાદન ઘટે છે અને ભાવ વધે છે.