chapter 4

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (D)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (A)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: બૅન્ક એટલે નફાના હેતુથી કાર્ય કરતી એવી ધંધાકીય સંસ્થા જે પ્રજાની બચતોને થાપણો તરીકે સ્વીકારે, તેના બદલામાં વ્યાજ આપે, તે થાપણો સાચવે, વળી તે થાપણોમાંથી જેમને જરૂર હોય તેમને ધિરાણ આપે અને ધિરાણ સામે વ્યાજ વસૂલ કરે.

સાચો જવાબ: 1949 ના બૅન્કિંગ કંપનીધારા મુજબ, વેપારી બૅન્ક એટલે એવી સંસ્થા જે બૅન્કિંગ અંગેના વ્યવહારો કરે, એટલે કે દેશમાં રોકાણ વધારવા માટે પ્રજાની થાપણો સ્વીકારે, જે ગ્રાહકને જરૂર પડે ત્યારે પાછી મળે અને જેમાંથી ચેક, ડ્રાફ્ટ, પે-ઓર્ડર વગેરે દ્વારા ઉપાડ થઈ શકે.

સાચો જવાબ: દેશની સર્વોચ્ચ બૅન્ક જેનું મુખ્ય કાર્ય નાણાબજાર અને બૅન્કિંગ ક્ષેત્રને મદદ કરવાનું, તેનું નિયંત્રણ કરવાનું અને તેને પ્રોત્સાહન આપવાનું છે તથા દેશના આર્થિક હિત માટે નાણાકીય સ્થિરતા જાળવવાનું છે.

સાચો જવાબ: દેશમાં આર્થિક વિકાસની પ્રક્રિયાને ધ્યાનમાં રાખીને, પ્રજાનું હિત જાળવીને આર્થિક સ્થિરતા માટે સર્વોચ્ચ બૅન્ક દ્વારા નાણાંનો પુરવઠો અંકુશિત કરવા અંગેની નીતિ એટલે નાણાકીય નીતિ.

સાચો જવાબ: નાણાકીય નીતિનાં જે સાધનો સમગ્ર અર્થતંત્ર પર એકસરખી અને સામાન્ય અસર પહોંચાડે છે, તેમને પરિમાણાત્મક કે સામાન્ય સાધનો કહે છે.

સાચો જવાબ: અર્થતંત્રના કેટલાંક ચોક્કસ ક્ષેત્રોના વિકાસ માટે કે અલગ-અલગ ક્ષેત્રો પર નિર્ધારિત અસર પહોંચાડવા માટે તર્કપૂર્વક વપરાતાં સાધનોને ગુણાત્મક સાધનો કહે છે.

સાચો જવાબ:

સંસ્કૃત ભાષામાં 'ભાંડ' (મૂડીનો જથ્થો) શબ્દ પરથી 'ભંડોળ' અને 'બૅન્ક' શબ્દનો સંબંધ નાણાંના ભંડોળ સાથે છે.

• 
  

  અંગ્રેજીમાં 'Bank' શબ્દ ફ્રાંસના 'Banque' અને ઇટાલીના 'Banca' શબ્દ પરથી ઊતરી આવ્યો છે.

  
  


• 
  

  પ્રાચીન યુરોપમાં શરાફો ઢળતી પાટલી (Bench) પર બેસીને નાણાંની લેવડ-દેવડ કરતા હતા, જેમાંથી 'બૅન્ક' શબ્દ પ્રચલિત બન્યો.

  
  


• 
  

  વિશ્વની સૌપ્રથમ બૅન્ક સ્પેઇનમાં 1401 માં સ્થપાયેલી ‘બૅન્ક ઑફ બાર્સિલૉના’ ગણાય છે.

  
  

સાચો જવાબ:

વેપારી બૅન્કો મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના ખાતામાં થાપણો સ્વીકારે છે:

1. 
   

   ચાલુ ખાતું (Current Account): ધંધાદારીઓ માટેનું ખાતું. ગમે તેટલી વાર ઉપાડ કરી શકાય. વ્યાજ મળતું નથી પરંતુ સર્વિસ ચાર્જ ચૂકવવો પડે છે.

   
   


2. 
   

   બચત ખાતું (Savings Account): વ્યક્તિગત ટૂંકા ગાળાની બચતો માટેનું ખાતું. અમુક મર્યાદામાં ઉપાડ થઈ શકે અને નિર્ધારિત વ્યાજ મળે છે. (આમાં દર મહિને ચોક્કસ રકમ જમા કરાવવાની રીકરિંગ ખાતાની સગવડ પણ સમાવિષ્ટ છે).

   
   


3. 
   

   મુદતી થાપણ ખાતું (Fixed Deposit Account): ચોક્કસ સમયગાળા માટે નાણાં મૂકવામાં આવે છે. તેના પર બૅન્ક સૌથી વધુ વ્યાજ આપે છે.

   
   

સાચો જવાબ:

RBI ચોક્કસ ક્ષેત્રોના વિકાસ માટે ગુણાત્મક સાધનોનો ઉપયોગ કરે છે:

1. 
   

   સલામતીની જરૂરિયાત: ધિરાણ સામે જામીનગીરી (મિલકત/સોનું) રાખવી. ગરીબ ખેડૂતો માટે ઓછી અને મોટા વેપારીઓ માટે વધુ સલામતી રખાય છે.

   
   


2. 
   

   માર્જિનની જરૂરિયાત: મિલકતના મૂલ્યના અમુક ટકા જ ધિરાણ આપવું.

   
   


3. 
   

   ધિરાણની ટોચમર્યાદા: કોઈ એક વ્યક્તિ કે ક્ષેત્ર માટે મહત્તમ ધિરાણ મર્યાદિત કરવું.

   
   


4. 
   

   ભેદભાવયુક્ત વ્યાજના દર: ખેતી જેવા ક્ષેત્રોને નીચા વ્યાજે અને કાર/ઘર ખરીદી માટે ઊંચા વ્યાજે ધિરાણ આપવું.

   
   

સાચો જવાબ:

નાણાકીય કાર્યો: ચલણી નોટો બહાર પાડવી (₹2 અને તેથી વધુ), સરકારના બૅન્કર અને એજન્ટ તરીકેનું કાર્ય, બૅન્કોની બૅન્ક અને અંતિમ સહાયક, શાખ નિયમનનું કાર્ય, વિદેશી હૂંડિયામણની જાળવણી.

• 
  

  બિનનાણાકીય કાર્યો: નાણાકીય ક્ષેત્રનું નિયમન અને દેખરેખ, નાણાકીય જાગૃતિ અને બૅન્કિંગ ક્ષેત્રનો વિસ્તાર કરવા માટે પ્રોત્સાહક કાર્યો, સમાવેશી વિકાસ (ખેતી/નાના ઉદ્યોગોને ધિરાણ) અને પ્રધાનમંત્રી જનધન યોજનાનું સંચાલન.

  
  

સાચો જવાબ:

ક્રમ	તફાવતનો મુદ્દો	વેપારી બૅન્ક (Commercial Bank)	મધ્યસ્થ બૅન્ક (Central Bank / RBI)
1	અર્થ	પ્રજાની થાપણો સ્વીકારતી અને ધિરાણ આપતી ધંધાકીય સંસ્થા.	દેશની સમગ્ર બૅન્કિંગ પ્રણાલીનું નિયંત્રણ કરતી સર્વોચ્ચ સંસ્થા.
2	મુખ્ય હેતુ	નફો કમાવવાનો હેતુ હોય છે.	દેશમાં આર્થિક અને નાણાકીય સ્થિરતા લાવવાનો હેતુ હોય છે.
3	પ્રજા સાથે સંબંધ	પ્રજા સાથે સીધો નાણાકીય વ્યવહાર કરે છે.	પ્રજા સાથે સીધો વ્યવહાર કરતી નથી; બૅન્કો અને સરકાર સાથે વ્યવહાર કરે છે.
4	ચલણ બહાર પાડવું	ચલણી નોટો કે સિક્કા બહાર પાડી શકતી નથી.	દેશમાં ચલણી નોટો છાપવાનો અને બહાર પાડવાનો એકહથ્થુ અધિકાર ધરાવે છે.
5	સંખ્યા	દેશમાં આવી અનેક બૅન્કો (જાહેર, ખાનગી, વિદેશી) હોય છે.	સમગ્ર દેશમાં માત્ર એક જ મધ્યસ્થ બૅન્ક હોય છે.
6	શાખ નિયંત્રણ	શાખસર્જન દ્વારા નાણાંનો પુરવઠો વધારે કે ઘટાડે છે.	વેપારી બૅન્કોની શાખસર્જન ક્ષમતા પર અંકુશ અને નિયંત્રણ રાખે છે.

સાચો જવાબ:

• 
  

  (A) મુખ્ય કાર્યો:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     થાપણો સ્વીકારવી: બૅન્ક પ્રજાની બચતો ચાલુ, બચત અને મુદતી (FD) ખાતામાં સ્વીકારી તેના પર વ્યાજ આપે છે.

     
     
  
  
  2. 
     

     ધિરાણની સવલતો પૂરી પાડવી: ખેડૂતો, વેપારીઓ અને વ્યક્તિઓને વ્યાજ વસૂલીને ટૂંકા, મધ્યમ કે લાંબા ગાળાનું ધિરાણ આપે છે.

     
     
  
  
  3. 
     

     ચૂકવણી અને ઉપાડની સવલત આપવી: ગ્રાહકોને ચેક, ડ્રાફ્ટ, ATM, ડેબિટ/ક્રેડિટ કાર્ડ દ્વારા નાણાં ઉપાડવાની સુવિધા આપે છે.

     
     
  
  
  4. 
     

     શાખસર્જનની કામગીરી: પ્રાથમિક થાપણોમાંથી નવું ધિરાણ આપી અર્થતંત્રમાં નાણાંનો પુરવઠો વધારવાનું કાર્ય કરે છે.

     
     
  
  
  5. 
     

     આંતર-બૅન્કિંગ વ્યવહારો કરવા: એક બૅન્ક બીજી બૅન્કને ટૂંકા ગાળાનું ધિરાણ (Call Money) પૂરું પાડે છે.

     
     
  
  
  
  


• 
  

  (B) ગૌણ કાર્યો:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     ગ્રાહકોના એજન્ટ તરીકે તથા સેવાઓ આપવી: શાખનું પ્રમાણપત્ર આપવું, લોકર (Safe Deposit Vault) ની સુવિધા અને માઇક્રો ફાઇનાન્સ પૂરું પાડવું.

     
     
  
  
  2. 
     

     આધુનિક સેવાઓ પૂરી પાડવી: NEFT, RTGS, ઇન્ટરનેટ/મોબાઇલ બૅન્કિંગ અને ડીમેટ (DEMAT) ખાતાની સગવડ આપવી.

     
     
  
  
  
  

સાચો જવાબ:

• 
  

  (A) પરિમાણાત્મક સાધનો (સામાન્ય સાધનો):

  
  
  
  
  
  1. 
     

     બૅન્ક રેટ: RBI વેપારી બૅન્કોને જે વ્યાજના દરે લાંબા ગાળાનું ધિરાણ આપે તે દર.

     
     
  
  
  2. 
     

     રેપો રેટ અને રિવર્સ રેપો રેટ: RBI ટૂંકા ગાળા માટે વેપારી બૅન્કોને જે દરે ધિરાણ આપે તે 'રેપો રેટ' અને બૅન્કો પાસેથી ધિરાણ લે તે 'રિવર્સ રેપો રેટ'.

     
     
  
  
  3. 
     

     કપરા સમયમાં સ્થિરતા (MSF): કટોકટીના સમયે બૅન્કો સરકારી જામીનગીરીઓ ગીરો મૂકી RBI પાસેથી ઊંચા દરે ધિરાણ મેળવે છે.

     
     
  
  
  4. 
     

     રોકડ અનામત પ્રમાણ (CRR): વેપારી બૅન્કોએ પોતાની કુલ થાપણોના અમુક ટકા રકમ RBI પાસે રોકડ સ્વરૂપે રાખવી પડે તે.

     
     
  
  
  5. 
     

     કાયદામાન્ય પ્રવાહિતાનું પ્રમાણ (SLR): વેપારી બૅન્કોએ કુલ થાપણોના 25% જેટલી રકમ રોકડ, સોનું કે સરકારી જામીનગીરી સ્વરૂપે પોતાની પાસે રાખવી.

     
     
  
  
  6. 
     

     ખુલ્લા બજારના કાર્યો (OMO): અર્થતંત્રમાં નાણાંનો પુરવઠો નિયંત્રિત કરવા RBI ખુલ્લા બજારમાં સરકારી જામીનગીરીઓનું ખરીદ-વેચાણ કરે છે.

     
     
  
  
  7. 
     

     સ્ટરિલાઇઝેશન નીતિ: વિદેશી હૂંડિયામણની વધુ પડતી આવક કે જાવકના આંચકાથી પોતાના સરવૈયાની સમતુલા જાળવવાની નીતિ.

     
     
  
  
  
  


• 
  

  (B) ગુણાત્મક સાધનો:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     સલામતીની જરૂરિયાત: ધિરાણ સામે ગ્રાહકો પાસેથી બાંહેધરી કે મિલકત ગીરો રાખવાની નીતિ.

     
     
  
  
  2. 
     

     માર્જિનની જરૂરિયાત: ગીરો મૂકેલી મિલકતના મૂલ્યના ચોક્કસ ટકા જેટલી જ લોન આપવાની ટકાવારી.

     
     
  
  
  3. 
     

     ધિરાણની ટોચમર્યાદા: કોઈ એક વ્યક્તિ કે ક્ષેત્ર માટે અપાતા ધિરાણની મહત્તમ મર્યાદા નક્કી કરવી.

     
     
  
  
  4. 
     

     ભેદભાવયુક્ત વ્યાજના દર: અલગ-અલગ ક્ષેત્રો (દા.ત. ખેતી કે લક્ઝરી) માટે વ્યાજના દરો અલગ-અલગ રાખવા.

     
     
  
  
  
  

સાચો જવાબ:

• 
  

  અર્થ: વેપારી બૅન્ક એટલે નફાના હેતુથી કાર્ય કરતી એવી ધંધાકીય સંસ્થા જે પ્રજાની બચતોને થાપણો તરીકે સ્વીકારે, તેના બદલામાં વ્યાજ આપે અને જરૂરિયાતવાળા લોકોને ધિરાણ આપી વ્યાજ વસૂલે છે.

  
  


• 
  

  મુખ્ય કાર્યો:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     થાપણો સ્વીકારવી:

     
     
     
     
     
     • 
       

       ચાલુ ખાતું: વેપારીઓ માટે; વ્યાજ મળતું નથી; ગમે તેટલી વાર ઉપાડ શક્ય.

       
       
     
     
     • 
       

       બચત ખાતું: સામાન્ય પ્રજાની બચતો; વ્યાજ મળે છે; ઉપાડ પર મર્યાદા હોય છે. (દર મહિને બચત માટે રિકરિંગ ખાતું).

       
       
     
     
     • 
       

       મુદતી થાપણ (FD): ચોક્કસ મુદત માટે; સૌથી વધુ વ્યાજ દર.

       
       
     
     
     
     
  
  
  2. 
     

     ધિરાણની સવલતો પૂરી પાડવી: ટૂંકા (1 વર્ષ), મધ્યમ (1-5 વર્ષ) અને લાંબા ગાળા (5-15 વર્ષ) માટે ખેતી, વેપાર કે વ્યક્તિગત હેતુ સર ધિરાણ આપવું.

     
     
  
  
  3. 
     

     ચૂકવણી અને ઉપાડની સવલત: ચેક, પે-ઓર્ડર, ATM, ડેબિટ/ક્રેડિટ કાર્ડ દ્વારા ગ્રાહકને સરળતા પૂરી પાડવી.

     
     
  
  
  4. 
     

     શાખસર્જનની કામગીરી: * બૅન્ક પ્રાથમિક થાપણમાંથી રોકડ અનામત (CRR) બાદ કરી બાકીની રકમનું ધિરાણ આપે છે.

     
     
     
     
     
     • 
       

       ધિરાણ મેળવનારનું ખાતું ખોલી નવી વ્યુત્પન્ન થાપણ બને છે.

       
       કુલ શાખસર્જન=પ્રાથમિક થાપણ×રોકડ અનામતનું પ્રમાણ (CRR)1​
     
     
     
     
  
  
  5. 
     

     આંતર-બૅન્કિંગ વ્યવહારો: એક બૅન્ક બીજી બૅન્કની ટૂંકા ગાળાની નાણાકીય અછત સમયે મધ્યસ્થ બૅન્ક મારફતે 'કૉલ મની' પૂરી પાડે છે.

     
     
  
  
  
  


• 
  

  ગૌણ કાર્યો:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     ગ્રાહકોના એજન્ટ તરીકેની સેવાઓ: શાખનું પ્રમાણપત્ર આપવું, લોકર (Locker) સુવિધા આપવી અને માઇક્રો ફાઇનાન્સ પૂરું પાડવું.

     
     
  
  
  2. 
     

     આધુનિક સેવાઓ: NEFT, RTGS (CORE બૅન્કિંગ દ્વારા), ઇન્ટરનેટ/મોબાઇલ બૅન્કિંગ અને શેર-ડિબેન્ચર સાચવવા માટે DEMAT ખાતાની સગવડ આપવી.

     
     
  
  
  
  

સાચો જવાબ:

• 
  

  અર્થ: આર. પી. કૅન્ટના મતે, "મધ્યસ્થ બૅન્ક એટલે એવી સંસ્થા જેને દેશના સામાન્ય હિત માટે અર્થતંત્રમાં નાણાંના જથ્થાના વિસ્તરણ અને સંકોચનની જવાબદારી સોંપાઈ હોય." (ભારતની મધ્યસ્થ બૅન્ક RBI ની સ્થાપના 1 એપ્રિલ, 1935 માં ₹5 કરોડની મૂડીથી થઈ હતી અને 1 જાન્યુઆરી, 1949 માં રાષ્ટ્રીયકરણ થયું).

  
  


• 
  

  (A) નાણાકીય કાર્યો:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     ચલણ બહાર પાડવાનું કાર્ય: ₹2 અને તેનાથી મોટી નોટો છાપવાની અને બજારમાં મૂકવાની એકહથ્થુ સત્તા. (₹1 ની નોટ અને સિક્કા નાણા મંત્રાલય બહાર પાડે છે, પણ વહેંચણી RBI કરે છે).

     
     
  
  
  2. 
     

     સરકારની બૅન્કર તરીકેનું કાર્ય: કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના એજન્ટ, સલાહકાર અને બૅન્કર તરીકે વહીવટ કરવો તથા ધિરાણ આપવું.

     
     
  
  
  3. 
     

     બૅન્કોની બૅન્ક અને અંતિમ સહાયક: શિડ્યુલ્ડ બૅન્કોની રોકડ અનામતનું સંચાલન કરવું અને નાણાકીય કટોકટી વખતે અંતિમ સહાયક (Lender of Last Resort) તરીકે મદદ કરવી.

     
     
  
  
  4. 
     

     શાખ નિયમનની કામગીરી: નાણાકીય નીતિના પરિમાણાત્મક અને ગુણાત્મક સાધનો વડે નાણાંના પુરવઠાનું નિયમન કરવું.

     
     
  
  
  5. 
     

     વિદેશી હૂંડિયામણની જાળવણી: ભારતીય રૂપિયાનું મૂલ્ય વિદેશી ચલણો સામે સ્થિર રાખવું અને હૂંડિયામણના અનામત જથ્થાની સાચવણી કરવી.

     
     
  
  
  
  


• 
  

  (B) બિનનાણાકીય કાર્યો:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     નિયમન અને દેખરેખ: સમગ્ર નાણાબજાર, વેપારી બૅન્કોની શાખાઓના વિસ્તરણ અને કામગીરી પર દેખરેખ રાખવી.

     
     
  
  
  2. 
     

     પ્રોત્સાહક કાર્યો: અસંગઠિત ક્ષેત્રમાંથી લોકોને બેંકિંગ પ્રણાલીમાં લાવવા, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં નવી શાખાઓ ખોલાવવી અને સહકારી બેંકોને પ્રોત્સાહન આપવું.

     
     
  
  
  3. 
     

     સમાવેશી વિકાસના કાર્યો: ખેતી, નાના/ગૃહ ઉદ્યોગોને અગ્રતાના ધોરણે ધિરાણ મળવાની વ્યવસ્થા કરવી, પ્રધાનમંત્રી જનધન યોજનાનું સંચાલન કરવું અને સંશોધન/આંકડાકીય માહિતી વિનામૂલ્યે પ્રકાશિત કરવી.

     
     
  
  
  
  

સાચો જવાબ:

• 
  

  અર્થ: સામાન્ય આર્થિક નીતિના હેતુઓ સિદ્ધ કરવા માટે સર્વોચ્ચ બૅન્ક દ્વારા નાણાંનો પુરવઠો અંકુશિત કરવાનાં પરિમાણાત્મક (સામાન્ય) સાધનો નીચે મુજબ છે:

  
  

1. 
   

   બૅન્ક રેટ (Bank Rate):

   
   
   
   
   
   • 
     

     RBI વેપારી બૅન્કોને જે દરે લાંબા ગાળાનું ધિરાણ આપે તેને બૅન્ક રેટ કહે છે.

     
     
   
   
   • 
     

     ફુગાવા સમયે બૅન્ક રેટ વધારાય છે, જેથી પ્રજાને મોંઘું ધિરાણ મળતા નાણાંનો પુરવઠો ઘટે છે. મંદીમાં બૅન્ક રેટ ઘટાડાય છે.

     
     
   
   
   
   


2. 
   

   રેપો રેટ અને રિવર્સ રેપો રેટ (Repo & Reverse Repo Rate):

   
   
   
   
   
   • 
     

     રેપો રેટ: વેપારી બૅન્કોને અત્યંત ટૂંકા ગાળા (1 થી 15 દિવસ) માટે નાણાં જોઈતાં હોય ત્યારે RBI જે દરે ધિરાણ આપે તે. ફુગાવા સમયે રેપો રેટ વધારાય છે.

     
     
   
   
   • 
     

     રિવર્સ રેપો રેટ: RBI ને ટૂંકા ગાળા માટે નાણાંની જરૂર હોય ત્યારે તે વેપારી બૅન્કો પાસેથી જે દરે ધિરાણ લે તે. રિવર્સ રેપો રેટ ઊંચો હોય ત્યારે બૅન્કો પ્રજાને બદલે RBI ને નાણાં આપે છે, જેથી બજારમાં નાણાંનો પુરવઠો ઘટે છે.

     
     
   
   
   
   


3. 
   

   કપરા સમયમાં સ્થિરતા (Marginal Standing Facility - MSF):

   
   
   
   
   
   • 
     

     કટોકટીના સમયે વેપારી બૅન્કો સરકારી જામીનગીરીઓ RBI પાસે ગીરો મૂકીને રેપો રેટ કરતાં વધુ દરે ધિરાણ મેળવે છે.

     
     
   
   
   
   


4. 
   

   રોકડ અનામત પ્રમાણ (Cash Reserve Ratio - CRR):

   
   
   
   
   
   • 
     

     બૅન્કિંગ ધારા મુજબ દરેક વેપારી બૅન્કે اپنی કુલ થાપણોના અમુક ટકા રકમ RBI પાસે રોકડ સ્વરૂપે અનામત રાખવી પડે છે (3% થી 15% ની વચ્ચે).

     
     
   
   
   • 
     

     CRR વધારવાથી બૅન્કો પાસે શાખસર્જન માટે ઓછું નાણું રહે છે, જેથી ફુગાવો અંકુશમાં આવે છે.

     
     
   
   
   
   


5. 
   

   કાયદામાન્ય પ્રવાહિતાનું પ્રમાણ (Statutory Liquidity Ratio - SLR):

   
   
   
   
   
   • 
     

     દરેક વેપારી બૅન્કે CRR ઉપરાંત પોતાની કુલ થાપણોના 25% જેટલું મૂલ્ય રોકડ, સોનું કે સરકારી જામીનગીરીઓ સ્વરૂપે પોતાની પાસે રાખવું પડે છે. SLR વધવાથી પ્રજાને ઓછું ધિરાણ મળે છે.

     
     
   
   
   
   


6. 
   

   ખુલ્લા બજારના કાર્યો (Open Market Operations - OMO):

   
   
   
   
   
   • 
     

     RBI ખુલ્લા બજારમાં સરકારી જામીનગીરીઓનું ખરીદ-વેચાણ કરે છે. જામીનગીરીઓ વેચવાથી અર્થતંત્રમાંથી નાણું શોષાય છે (પુરવઠો ઘટે છે) અને ખરીદવાથી પુરવઠો વધે છે.

     
     
   
   
   
   


7. 
   

   સ્ટરિલાઇઝેશનની નીતિ (Sterilization Policy):

   
   
   
   
   
   • 
     

     વિદેશી મૂડીના વધુ પડતા આગમન કે બહિર્ગમનથી RBI ના સરવૈયામાં થતી અસમતુલાને રોકવા માટે તેના સમકક્ષ પ્રમાણની સરકારી જામીનગીરીઓ ખુલ્લા બજારમાં ખરીદી કે વેચીને નાણા-વ્યવસ્થાની સમતુલા જાળવવામાં આવે છે.