ધોરણ 12 | విષય: Economics
પીવાનું સ્વચ્છ પાણી: અસ્વચ્છ પાણીથી પાણીજન્ય રોગો થાય છે, જે શ્રમિકોની કાર્યક્ષમતા ઘટાડે છે. આથી, સારું સ્વાસ્થ્ય જાળવવા નળ દ્વારા શુદ્ધ પીવાનું પાણી મળવું જરૂરી છે.
મકાનની ઉપલબ્ધતા: સુરક્ષિત અને પાકું રહેઠાણ વ્યક્તિને હવામાનની અસરોથી બચાવે છે અને માનવ ગૌરવ સાથે જીવવામાં મદદ કરે છે. મકાનની ગુણવત્તા જીવનધોરણનો મહત્વનો નિર્દેશક છે.
કૃષિક્ષેત્રે નીચી શ્રમિક ઉત્પાદકતા: સિંચાઈની અપૂરતી સગવડો, ટેકનોલોજીનો અભાવ અને જમીન પર વસ્તીનું વધુ ભારણ હોવાથી કૃષિક્ષેત્રે ઉત્પાદકતા નીચી રહે છે, જેથી ખેડૂતો ગરીબ રહે છે.
જમીન અને સંપત્તિની અસમાન વહેંચણી: જમીનદારી પ્રથાને કારણે જમીનની માલિકી થોડા જમીનદારો પાસે રહી અને વાસ્તવિક ખેડૂતો (તોળદારો) જમીનવિહોણા રહ્યા.
નાના અને ગૃહઉદ્યોગોનો અલ્પ વિકાસ: રોજગારી પૂરી પાડતા નાના અને ગૃહઉદ્યોગોનો પૂરતો વિકાસ ન થતાં ગ્રામીણ ક્ષેત્રે બેરોજગારી અને ગરીબી વધી.
ઝડપથી વધતા ભાવ: આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં સતત વધારો થવાથી ગરીબોની ખરીદશક્તિ ઘટે છે અને તેમનું જીવનધોરણ કથળે છે.
બેરોજગારીનું ઊંચું પ્રમાણ: શ્રમનો પુરવઠો ઝડપથી વધ્યો પરંતુ રોજગારીની તકો ન વધતા ખુલ્લી અને પ્રચ્છન્ન બેરોજગારી વધી જે ગરીબીનું મુખ્ય કારણ છે.
સંકલિત ગ્રામ વિકાસ કાર્યક્રમ (IRDP): 2 ઓક્ટોબર 1980થી શરૂ કરાયેલ. ગ્રામીણ સ્વરોજગારી માટે આ કાર્યક્રમ હેઠળ સુવર્ણજયંતિ ગ્રામ સ્વરોજગાર યોજના (SGSY) શરૂ કરાઈ.
વેતન નવેમ્બર/વેતન આધારિત રોજગાર કાર્યક્રમો: જેમાં 'જવાહર રોજગાર યોજના' (JRY) અને 'રોજગાર બાંહેધરી યોજના' (EAS) નો સમાવેશ થાય છે, જેનો હેતુ ગ્રામીણ ગરીબોને ભૌતિક સંપત્તિના નિર્માણ સાથે વેતનયુક્ત રોજગારી આપવાનો હતો.
પ્રધાનમંત્રી રોજગાર યોજના (PMEGP): શિક્ષિત બેરોજગારોને સ્વરોજગાર માટે ઉદ્યોગ કે સરકારી સહાય પૂરી પાડવી.
મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી એક્ટ (MGNREGA): 2005માં શરૂ કરાયેલ, જે ગ્રામીણ પરિવારના ઓછામાં ઓછા એક સભ્યને વર્ષમાં 100 દિવસની રોજગારીની કાનૂની ગેરંટી આપે છે.
કુપોષણનું પ્રમાણ: ખોરાકમાં પ્રોટીન, કૅલરી અને વિટામિનની ઊણપથી કુપોષણ થાય છે. ભારતમાં કુપોષિત વ્યક્તિઓનું પ્રમાણ ઊંચું છે જે ગરીબી દર્શાવે છે.
અપેક્ષિત આયુષ્ય અને બાળમૃત્યુ દર: જન્મ સમયે વ્યક્તિ કેટલા વર્ષ જીવશે તેની અપેક્ષા એટલે અપેક્ષિત આયુષ્ય. ગરીબ દેશોમાં સ્વાસ્થ્ય સુવિધાઓના અભાવે અપેક્ષિત આયુષ્ય ઓછું અને બાળમૃત્યુ દર (દર હજાર જીવતા જન્મેલા બાળકોએ 1 વર્ષ પહેલાં મૃત્યુ પામતા બાળકો) ઊંચો હોય છે.
ડૉક્ટરોની ઉપલબ્ધતા: વસ્તીના પ્રમાણમાં ડૉક્ટરો અને મેડિકલ સ્ટાફની અછતને કારણે લોકોને યોગ્ય સારવાર મળતી નથી.
ગરીબીના સ્વરૂપને સમજવા માટે તેને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
નિરપેક્ષ ગરીબી (Absolute Poverty): જીવનની ન્યૂનતમ આવશ્યકતાઓ (ખોરાક, કપડાં, રહેઠાણ) ખરીદવા માટે જરૂરી ન્યૂનતમ વપરાશી ખર્ચ (ગરીબીરેખા) કરતાં પણ ઓછી આવક કે ખર્ચ ધરાવતી વ્યક્તિઓને નિરપેક્ષ ગરીબ કહેવાય છે.
સાપેક્ષ ગરીબી (Relative Poverty): સમાજના જુદા જુદા આવક જૂથો વચ્ચેની આવકની અસમાનતા દર્શાવે છે. વધુ આવક ધરાવતા જૂથની તુલનામાં ઓછી આવક ધરાવતું જૂથ 'સાપેક્ષ રીતે ગરીબ' ગણાય છે.
અટલ પેન્શન યોજના (APY): અસંગઠિત ક્ષેત્રના શ્રમિકોને નિવૃત્તિ પછી નિયમિત પેન્શન આપવાની યોજના.
પ્રધાનમંત્રી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના (PMJJBY): 18 થી 50 વર્ષના લોકોને ₹330 ના વાર્ષિક પ્રીમિયમે ₹2 લાખનો જીવન વીમો આપે છે.
પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજના (PMSBY): ₹12 ના વાર્ષિક પ્રીમિયમે અકસ્માત વીમા કવચ આપે છે.
મા અન્નપૂર્ણા યોજના: ગરીબ અને અંત્યોદય કુટુંબોને ખૂબ જ રાહત દરે (ઘઉં ₹2 કિલો અને ચોખા ₹3 કિલો) અનાજ પૂરું પાડવું.
અર્થ: સમાજનો એક મોટો વર્ગ પોતાના જીવનની પાયાની ન્યૂનતમ જરૂરિયાતો (જેમ કે પોષક ખોરાક, કપડાં, પાકું રહેઠાણ, શિક્ષણ અને આરોગ્ય) સંતોષી શકતો ન હોય તે સ્થિતિને ગરીબી કહે છે.
ગરીબીના નિર્દેશકો (Indicators of Poverty):
ઓછું માથાદીઠ વપરાશી ખર્ચ: કુટુંબ દ્વારા ખરીદાયેલી વસ્તુઓ અને સેવાનો વપરાશી ખર્ચ ઓછો હોવો.
કુપોષણનું પ્રમાણ: ખોરાકમાં યોગ્ય કૅલરી અને પોષક તત્વો ન મળવા.
અપેક્ષિત આયુષ્ય અને બાળમૃત્યુ દર: આરોગ્યની સુવિધાના અભાવે આયુષ્ય ઓછું હોવું અને બાળમૃત્યુ દર ઊંચો હોવો.
તબીબી સવલતો: વસ્તીની સરખામણીએ હોસ્પિટલ અને ડૉક્ટરોનું ઓછું પ્રમાણ.
પીવાનું સ્વચ્છ પાણી: શુદ્ધ અને નળ દ્વારા પાણીની અપ્રાપ્યતા.
શૌચાલયની સુવિધા: ખુલ્લામાં શૌચક્રિયા અને ગટર વ્યવસ્થાનો અભાવ.
રહેઠાણ: કાચા, ઝૂંપડાવાળા કે એક જ રૂમમાં વધુ લોકો રહેતા હોય તેવી સ્થિતિ.
વીજળીની વપરાશ: માથાદીઠ વીજળીનો ઓછો વપરાશ.
શિક્ષણ: અક્ષરજ્ઞાન અને સાક્ષરતાનો નીચો દર.
આવક અને સંપત્તિની અસમાન વહેંચણી: ધનિકો વધુ ધનિક અને ગરીબો વધુ ગરીબ બનવા.
બેરોજગારીનો ઊંચો દર: શ્રમબળને પૂરતી રોજગારી ન મળવી.
(સ્વરૂપ માટે પ્રશ્ન 4 (4) મુજબ નિરપેક્ષ અને સાપેક્ષ ગરીબી દર્શાવવી).
ગરીબીનાં કારણો (Causes of Poverty):
ઐતિહાસિક કારણો: ભારતમાં અંગ્રેજો અને મુઘલોના શાસન દરમિયાન ભારતીય ખેતી અને ગ્રામીણ ઉદ્યોગોનો વિનાશ થયો, જેથી ગરીબી વધી.
પ્રાકૃતિક/કુદરતી કારણો: વારંવાર પડતો દુષ્કાળ, અતિવૃષ્ટિ અને અનિયમિત વરસાદને કારણે ખેતી ઉત્પાદન ઘટે છે.
વસ્તીવિષયક પરિબળો: વસ્તીવૃદ્ધિનો ઊંચો દર (દર વર્ષે 2% ની આસપાસ) અને શ્રમ પુરવઠામાં ઝડપી વધારો.
આર્થિક કારણો: કૃષિક્ષેત્રે નીચી ઉત્પાદકતા, જમીનની અસમાન વહેંચણી, નાના/ગૃહઉદ્યોગોનો મંદ વિકાસ, ફુગાવો (ભાવવધારો) અને બેરોજગારી.
સામાજિક કારણો: શિક્ષણનું નીચું પ્રમાણ, જ્ઞાતિપ્રથા અને સામાજિક કુરિવાજો તથા રૂઢિચુસ્તતા પાછળ થતા ખોટા ખર્ચ.
અન્ય પરિબળો: યુદ્ધો, સંરક્ષણ ખર્ચમાં વધારો અને નીતિ વિષયક ખામીઓ (જેમ કે નાના ઉદ્યોગોની ઉપેક્ષા).
ખેતીક્ષેત્રે શ્રમિકોની ઉત્પાદકતા વધારવી: સુધારેલા બિયારણો, ખાતર, સિંચાઈ અને ધિરાણની સગવડો આપી ખેત-ઉત્પાદકતા વધારવી.
નાના અને ગૃહઉદ્યોગોનો વિકાસ: ઓછી મૂડીએ વધુ રોજગારી આપતા નાના, કૂટીર અને ગૃહ ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન, કર રાહતો અને સબસિડી આપવી.
અસંગઠિત ક્ષેત્રનો વિકાસ: નાની ખેતીના શ્રમિકો, શાકભાજી વેચનારા વગેરેને વ્યાજબી દરે ધિરાણ અને સામાજિક સુરક્ષા આપવી.
યોગ્ય કરનીતિનો ઉપયોગ: ધનિકો પર વધુ કર નાખી તે આવકનો ઉપયોગ ગરીબોની કલ્યાણ યોજનાઓ પાછળ કરવો.
માનવમૂડી રોકાણમાં વધારો: શિક્ષણ, તાલીમ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે રોકાણ વધારી શ્રમિકોની કૌશલ્યતા વધારવી.
રાહત દરે વસ્તુઓ અને સેવાઓ: જાહેર વિતરણ પ્રણાલી (PDS/રેશનિંગ) દ્વારા ગરીબોને સસ્તા દરે અનાજ પૂરું પાડવું.
રોજગારલક્ષી કાર્યક્રમો: MGNREGA, PMEGP, સંકલિત ગ્રામ વિકાસ યોજનાઓનું અસરકારક અમલીકરણ કરવું.
આવાસો અને શૌચાલય સુવિધા: પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના હેઠળ પાકા મકાનો અને શૌચાલય નિર્માણ માટે સહાય આપવી.