ધોરણ 12 | విષય: Economics
અર્થ: નવી ટેકનોલોજી, નવી ઉત્પાદન પદ્ધતિ કે બજારમાં નવી વસ્તુઓના પ્રવેશને કારણે જૂની પદ્ધતિમાંથી નવી પદ્ધતિમાં જતી વખતે શ્રમિકોએ સમયગાળા માટે જે બેરોજગાર રહેવું પડે છે તેને ઘર્ષણજન્ય બેરોજગારી કહે છે.
ઉદાહરણ: સાદા કી-પેડવાળા મોબાઈલના સ્થાને સ્માર્ટફોન આવતા સાદા મોબાઈલના ઉત્પાદન અને સર્વિસ ક્ષેત્રે જોડાયેલા શ્રમિકો નવી ટેકનોલોજી ન શીખે ત્યાં સુધી બેરોજગાર બને છે.
શરૂઆત: 1 જુલાઈ, 2015 ના રોજ.
ઉદ્દેશ: "હર ખેત કો પાની" ના સૂત્ર સાથે ખેત-ઉત્પાદકતા વધારવી, દેશના ઉપલબ્ધ જળ સાધનોનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કરવો અને કૃષિક્ષેત્રને મહત્તમ સિંચાઈની સગવડ પૂરી પાડી રોજગારીની તકો વધારવી.
શ્રી રાજકૃષ્ણ સમિતિએ (2011-12) બેરોજગારીનું સ્વરૂપ માપવા ચાર માપદંડો રજૂ કર્યા છે:
સમય: જો વ્યક્તિને અઠવાડિયામાં 28 કલાક કે તેથી ઓછા સમય માટે કામ મળે, તો તેને તીવ્ર બેરોજગાર ગણાય. પણ જો અઠવાડિયામાં 28 થી 42 કલાક કામ મળે તો તેને ઓછી તીવ્રતા ધરાવતો બેરોજગાર ગણાય.
આવક: વ્યક્તિને કામમાંથી એટલી ઓછી આવક મળતી હોય કે જેનાથી તેની ગરીબી દૂર ન થઈ શકે (દા.ત. પરિવારના નિભાવ માટે ₹30,000 ની જરૂર હોય અને આવક માત્ર ₹15,000 કે તેથી ઓછી થતી હોય).
સંમતિ: વ્યક્તિ પોતાની લાયકાત કરતાં ઓછી લાયકાતવાળું કે ઉતરતી કક્ષાનું કામ સ્વીકારે. (દા.ત. CA ની ડિગ્રી મેળવેલ વ્યક્તિએ ક્લાર્કનું કામ કરવું પડે).
ઉત્પાદકતા: શ્રમિક તેની વાસ્તવિક ક્ષમતા કે ઉત્પાદકતા કરતાં ઓછી ક્ષમતાએ કામ કરતો હોય (દા.ત. 20 મીટર કાપડ બનાવવાની ક્ષમતા હોય પરંતુ તેને 10 મીટરનું જ કામ મળતું હોય).
અર્થ: શ્રમિકો પોતાની શક્તિ અને લાયકાતનો પૂરો ઉપયોગ કરી શકતા ન હોય એટલે કે તેમની ક્ષમતા કરતાં ઓછા સમયનું કે નીચી લાયકાતવાળું કામ કરવું પડે તેને અર્ધબેરોજગારી કહેવાય.
સમયના આધારે: દિવસના 8 કલાક કામ કરવાની શક્તિ ધરાવતા શ્રમિકને માત્ર 4 કે 5 કલાક જ કામ મળે.
મોસમી બેરોજગારી: ખેતી ક્ષેત્રે શ્રમિકોને વાવણી અને લણણીની મોસમમાં જ કામ મળે છે અને બાકીના સમયમાં બેકાર રહેવું પડે છે, જે અર્ધબેરોજગારીનું જ સ્વરૂપ છે.
લાયકાતના આધારે: ઉચ્ચ શૈક્ષણિક લાયકાત ધરાવતી વ્યક્તિએ નીચલા દરજ્જાનું કામ કરવું પડે (દા.ત., કોમ્પ્યુટર એન્જિનિયર ગૅરેજમાં કામ કરે).
અર્થ: કોઈપણ વ્યવસાય કે ક્ષેત્રમાં જરૂર કરતાં વધુ શ્રમિકો રોકાયેલા હોય અને તે વધારાના શ્રમિકોને કામ પરથી હટાવી લેવામાં આવે તો પણ કુલ ઉત્પાદનમાં કોઈ જ ઘટાડો ન થાય, તો આ વધારાના શ્રમિકોને પ્રચ્છન્ન (છૂપા) બેરોજગાર કહે છે.
સીમાંત ઉત્પાદકતા: પ્રચ્છન્ન બેરોજગાર શ્રમિકની સીમાંત ઉત્પાદકતા શૂન્ય (0) હોય છે.
ઉદાહરણ: એક 10 હેક્ટરના ખેતરમાં મહત્તમ 5 શ્રમિકો પૂરી ઉત્પાદકતાથી કામ કરી શકે તેમ છે. પરંતુ અન્ય રોજગારી ન મળવાથી કુટુંબના બીજા 3 સભ્યો પણ તે જ ખેતરમાં જોડાય છે. આ 3 વધારાના સભ્યો આવવાથી કુલ ખેત-ઉત્પાદનમાં કોઈ વધારો થતો નથી. આથી આ 3 સભ્યો પ્રચ્છન્ન બેરોજગાર કહેવાય.
અર્થ: મૂડીવાદી અર્થતંત્રમાં તેજી-મંદીના વ્યાપારચક્રીય ફેરફારોને લીધે મંદીના સમયમાં અસરકારક માંગ ઘટે છે, જેના કારણે ઉત્પાદન ઘટાડવું પડે કે એકમો બંધ કરવા પડે છે. આ પરિસ્થિતિમાં શ્રમિકોને કામ પરથી છૂટા કરાતા જે બેરોજગારી સર્જાય તેને ચક્રીય બેરોજગારી કે મંદીજન્ય બેરોજગારી કહે છે.
વિશેષતા: તે ટૂંકા કે લાંબા ગાળાની હોઈ શકે છે અને મુખ્યત્વે વિકસિત દેશોમાં વધુ જોવા મળે છે.
ઉદાહરણ: 1929-30 ની વિશ્વ મહામંદી. ભારતમાં હીરા ઉદ્યોગમાં ક્યારેક આવી મંદીજન્ય બેરોજગારી જોવા મળે છે.
ઉપાય: સરકારે જાહેર બાંધકામ ક્ષેત્રે મૂડીરોકાણ વધારી લોકોને રોજગારી આપી ખરીદશક્તિ વધારવી જોઈએ.
ભારતમાં વર્તમાન શિક્ષણ પદ્ધતિ માત્ર પુસ્તકીય જ્ઞાન આપનારી અને કારકૂનો (Clerks) તૈયાર કરતી શિક્ષણ વ્યવસ્થા છે.
અર્થતંત્રમાં ટેકનોલોજી અને બદલાતી જરૂરિયાતો મુજબના કૌશલ્યયુક્ત શ્રમિકોની માંગ છે, પરંતુ શિક્ષણ ક્ષેત્રે વ્યાવસાયિક અને તકનીકી શિક્ષણનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું છે.
શિક્ષણ મેળવ્યા પછી પણ યુવાનોમાં સ્વરોજગારી મેળવવાની કે ઉદ્યોગ શરૂ કરવાની ક્ષમતા કે કૌશલ્ય આવતું નથી.
પરિણામે, પ્રતિવર્ષ ડિગ્રી મેળવતા લાખો શિક્ષિત યુવાનો બેરોજગાર રહે છે.
ભારત કૃષિપ્રધાન દેશ છે અને બહુમતી વસ્તી ગામડાંમાં ખેતી પર નભે છે.
પરંતુ આયોજનકાળ દરમિયાન કૃષિક્ષેત્ર કરતાં ઉદ્યોગક્ષેત્રના વિકાસ પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો અને ખેતીક્ષેત્રની અવગણના થઈ.
ખેતીમાં અનિયમિત વરસાદ, અપૂરતી સિંચાઈ, કૃષિ ધિરાણની અછત અને જોખમોને કારણે યોગ્ય વિકાસ ન થયો.
ગ્રામીણ વિસ્તારમાં બિન-કૃષિ ક્ષેત્રનો પણ પૂરતો વિકાસ ન થયો. પરિણામે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં મોસમી અને પ્રચ્છન્ન બેરોજગારી વ્યાપક બની.
કૃષિક્ષેત્રે રોજગારી નિર્માણ કરવાની ક્ષમતા ઉદ્યોગક્ષેત્ર કરતાં ઘણી વધારે છે (પી. સી. મહાલનોબિસના અંદાજ મુજબ ખેતીમાં ₹1 કરોડનું રોકાણ 40,000 લોકોને રોજગાર આપે છે, જ્યારે મોટા ઉદ્યોગોમાં માત્ર 500 લોકોને).
હરિયાળી ક્રાંતિનો લાભ અમુક જ રાજ્યો (પંજાબ, હરિયાણા) પૂરતો સીમિત રહ્યો છે. જો તેનો વિસ્તાર સમગ્ર દેશમાં કરવામાં આવે તો રોજગારીની મોટી તકો ઊભી થઈ શકે.
વર્ષમાં એકથી વધુ પાક લેવા, નાની-મધ્યમ સિંચાઈ યોજનાઓ, જમીન સંરક્ષણ, મિશ્ર ખેતી, વન વિકાસ અને કૃષિ આધારિત ગ્રામોદ્યોગો વિકસાવીને ગામડાંમાંથી બેરોજગારી દૂર કરી શકાય છે.
શરૂઆત: ફેબ્રુઆરી 2006માં 'નરેગા' (NREGA) તરીકે શરૂ થઈ, જેનું નામ 2 ઓક્ટોબર, 2009થી બદલીને 'મનરેગા' (MGNREGA) કરાયું.
રોજગાર દિવસ: યોજના અંતર્ગત 2 ફેબ્રુઆરીના દિવસને 'રોજગાર દિવસ' તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
ગેરંટી: ગ્રામીણ પરિવારના ઓછામાં ઓછા એક સભ્યને વર્ષમાં 100 દિવસની શારીરિક શ્રમયુક્ત રોજગારીની કાનૂની બાંહેધરી આપવામાં આવે છે.
સ્ત્રી અનામત: કુલ રોજગારીમાં 31 (33%) ભાગ સ્ત્રીઓ માટે અનામત રાખવામાં આવે છે.
જોગવાઈઓ: * શ્રમિકને 5 કિમીના અંતરમાં જ કામ અપાય છે (દૂર આપવું પડે તો 10% વધુ વેતન).
નોંધાયેલા શ્રમિકને 5 વર્ષની મુદતવાળું જૉબકાર્ડ મળે છે.
કામ માગ્યાના 15 દિવસમાં કામ ન મળે તો સરકારે બેરોજગારી ભથ્થું આપવું પડે છે.
બેરોજગારીનાં મુખ્ય કારણો:
વસ્તીવૃદ્ધિનો ઊંચો દર
રોજગારીની તકોમાં ધીમો વધારો
બચત અને મૂડીરોકાણનો નીચો દર
મૂડીપ્રધાન ઉત્પાદન પદ્ધતિ
વ્યાવસાયિક શિક્ષણનું નીચું પ્રમાણ
માનવશક્તિના આયોજનનો અભાવ
જાહેર ક્ષેત્રની બિનકાર્યક્ષમતા
કૃષિક્ષેત્રના વિકાસની અવગણના
શ્રમની ઓછી ગતિશીલતા
અપૂરતી માળખાકીય સુવિધાઓ
કોઈપણ પાંચ કારણોની વિગતવાર સમજૂતી:
વસ્તીવૃદ્ધિનો ઊંચો દર: ભારતમાં પ્રતિવર્ષ આશરે 1.70 કરોડ જેટલી વસ્તી વધે છે. ઊંચા વસ્તીવધારાને કારણે શ્રમબજારમાં પુરવઠો ઝડપથી વધે છે, પરંતુ તેની સામે આર્થિક વિકાસ ધીમો હોવાથી બેરોજગારી વધે છે.
રોજગારીની તકોમાં ધીમો વધારો: દેશમાં આર્થિક વિકાસનો દર વધ્યો હોવા છતાં તેને અનુરૂપ રોજગારીની નવી તકોનું સર્જન થઈ શક્યું નથી. જેથી ભારતનો વિકાસ 'રોજગારી વગરનો વિકાસ' (Jobless Growth) રહ્યો છે.
મૂડીપ્રધાન ઉત્પાદન પદ્ધતિ: ભારત જેવા શ્રમપ્રચુર દેશમાં શ્રમપ્રધાન પદ્ધતિને બદલે મોટા ઉદ્યોગો, ખેતી અને જાહેર ક્ષેત્રે યાંત્રીકરણ અને મૂડીપ્રધાન પદ્ધતિ અપનાવાઈ છે, જે બેરોજગારી વધારે છે.
વ્યાવસાયિક શિક્ષણનું નીચું પ્રમાણ: વર્તમાન શિક્ષણ માત્ર પુસ્તકીય જ્ઞાન આપે છે. ટેકનોલોજી આધારિત વ્યાવસાયિક કે તાલીમયુક્ત શિક્ષણનો અભાવ હોવાથી યુવાનો શિક્ષણ મેળવ્યા પછી પણ બેરોજગાર રહે છે.
માનવશક્તિના આયોજનનો અભાવ: અર્થતંત્રમાં ભવિષ્યમાં કેવા અને કેટલા શ્રમિકોની જરૂર પડશે તેના અંદાજ વગર શિક્ષણનો વ્યાપ વધારાયો છે, જેનાથી બુદ્ધિધનનો દેશ બહાર નિકાસ ('Drain of Brain') થાય છે અને દેશમાં શિક્ષિત બેરોજગારી વધે છે.
બેરોજગારી ઘટાડવાના મુખ્ય ઉપાયો:
વસ્તી-નિયંત્રણ
આર્થિક વિકાસનો દર ઊંચો લઈ જવો
રોજગારલક્ષી આયોજન
રોજગારલક્ષી શિક્ષણ
ગૃહ અને નાના પાયાના ઉદ્યોગોનો વિકાસ
આંતરમાળખાકીય સેવાનો વિસ્તાર
કૃષિક્ષેત્રે હરિયાળી ક્રાંતિનો વેગ અને વિસ્તાર
કોઈપણ પાંચ ઉપાયોની વિગતવાર સમજૂતી:
વસ્તી-નિયંત્રણ: વસ્તીનિયંત્રણના બળવત્તર પગલાં લેવાથી શ્રમનો પુરવઠો મંદ પડશે, સાધનો ફાજલ પડશે, મૂડીરોકાણ વધશે અને લાંબા ગાળે બેરોજગારીની સમસ્યા ઝડપથી હળવી થશે.
રોજગારલક્ષી શિક્ષણ: શિક્ષણમાં ક્રાંતિકારી ફેરફારો કરી વેપાર, ઉદ્યોગ અને ખેતીને અનુરૂપ વ્યવસાયલક્ષી અને કૌશલ્યવર્ધક શિક્ષણ આપવું જોઈએ જેથી યુવાનો સ્વરોજગાર મેળવી શકે (નવી શિક્ષણ નીતિ 2015 આ જ દિશામાં છે).
ગૃહ અને નાના પાયાના ઉદ્યોગોનો વિકાસ: નાના ઉદ્યોગો ઓછી મૂડીએ મોટા ઉદ્યોગો કરતાં 7.5 ગણી વધુ રોજગારી આપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેથી રાજ્યે તેમને નાણાકીય, કાનૂની અને ટેકનિકલ સહાય આપવી જોઈએ.
કૃષિક્ષેત્રે હરિયાળી ક્રાંતિનો વેગ અને વિસ્તાર: ખેતીમાં નાની-મધ્યમ સિંચાઈ, એક કરતાં વધુ પાક લેવાની યોજનાઓ, જમીન સંરક્ષણ અને કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગો વિકસાવી ગ્રામીણ ક્ષેત્રે વ્યાપક રોજગારી પૂરી પાડી શકાય.
આંતરમાળખાકીય સેવાનો વિસ્તાર: ગામડાંઓમાં રસ્તા, વીજળી, પાણી, આરોગ્ય અને શિક્ષણ જેવી સુવિધાઓ વધારવાથી ત્યાં નવા ઉદ્યોગો સ્થપાશે અને સ્થાનિક સ્તરે જ રોજગાર મળશે.
1. મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર બાંહેધરી ધારો (MGNREGA - મનરેગા):
શરૂઆત: ફેબ્રુઆરી 2006 (નરેગા) અને 2 ઓક્ટોબર 2009 થી 'મનરેગા'.
ઉદ્દેશ: ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી ગરીબી અને બેરોજગારી દૂર કરવી.
લક્ષણ: ગ્રામીણ પરિવારના એક સભ્યને વર્ષમાં 100 દિવસની વેતનયુક્ત કાનૂની રોજગારીની ગેરંટી. 33% રોજગારી મહિલાઓ માટે અનામત. 15 દિવસમાં કામ ન મળે તો બેરોજગારી ભથ્થું ચૂકવવાની જોગવાઈ.
2. દીનદયાળ ઉપાધ્યાય ગ્રામીણ કૌશલ્ય યોજના (DUGKY):
શરૂઆત: 25 સપ્ટેમ્બર, 2014.
ઉદ્દેશ: ગામડાંના 18 થી 35 વર્ષના યુવાનોને વિવિધ કૌશલ્યવર્ધક તાલીમ આપીને તેમને અર્થતંત્રમાં ઉત્પાદક રોજગારી મેળવવા માટે સક્ષમ બનાવવાનો છે.
3. દીનદયાળ ઉપાધ્યાય ગ્રામજ્યોતિ યોજના (DUGJY):
ઉદ્દેશ: અગાઉની ગ્રામીણ વિદ્યુતીકરણ યોજનાના સ્થાને શરૂ કરાયેલી આ યોજનાનો હેતુ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 24 × 7 (ચોવીસેય કલાક) સતત અને ગુણવત્તાયુક્ત વીજળી પૂરી પાડવાનો છે.
લાભ: ગામડાંમાં વીજળી મળવાથી કૃષિ ક્ષેત્રે સિંચાઈ સરળ બને છે અને નાના ગૃહઉદ્યોગો તથા ગ્રામોદ્યોગો શરૂ થવાથી રોજગારી વધે છે.